2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
384
KASB TANLASHDA SHAXSIY QIZIQISH VA IQTIDORNING O‘RNI
Jalgasova Gulshad Kazakbaevna
Nukus tumani Maktabgacha va maktab talimiga qarashli 28–sonli maktabning amaliyotchi
psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15680103
Annotatsiya.
Mazkur tezisda kasb tanlash jarayonida o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlari
va iqtidorlarini aniqlashning ahamiyati haqida fikr yuritiladi. Yoshlarda kelajak kasbini ongli
tanlashga yo‘naltirilgan holda, psixologik yondashuvlar, diagnostika vositalari va pedagogik
ko‘mak masalalari yoritilgan. Shuningdek, kasbiy yo‘nalishni belgilashda xatoliklarning oldini
olishga oid tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
kasb tanlovi, qiziqish, iqtidor, shaxs, psixologik yondashuv, yo‘naltirish.
Аннотация.
В данном тезисе рассматривается важность выявления личных
интересов и способностей учащихся в процессе выбора профессии. Освещены вопросы
психологических подходов, диагностических средств и педагогической поддержки,
направленных на осознанный выбор будущей профессии у молодежи. Также даны
рекомендации по предотвращению ошибок при определении профессионального
направления.
Ключевые слова
: выбор профессии, интерес, талант, личность, психологический
подход, ориентация.
Yoshlarning kasb tanlovi ularning kelgusi hayot sifati, ijtimoiy moslashuvi va professional
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Afsuski, ko‘pchilik o‘quvchilar kasb tanlashda
o‘zlarining individual imkoniyatlari, qiziqishlari va iqtidorlarini chuqur o‘rganmagan bo‘ladi.
Kasbiy yo‘nalishda to‘g‘ri qaror qabul qilish uchun shaxsning quyidagi jihatlari hisobga
olinishi lozim:
-Qiziqishlar doirasi
– o‘quvchi nimaga ishtiyoqmand?
Qiziqishlar – bu insonni biror faoliyatga, soha yoki mashg‘ulotga ongli ravishda tortuvchi
ichki ehtiyojdir. O‘quvchi o‘ziga yoqadigan, ishtiyoq bilan shug‘ullanuvchi faoliyat turlariga
nisbatan kuchli ichki qiziqishga ega bo‘ladi. Bu esa uning kasb tanlash jarayonida
yo‘nalishini
to‘g‘ri belgilashda muhim omil
hisoblanadi.
Misol uchun:
-Texnika, mexanizmlar bilan shug‘ullanishni yoqtiradigan o‘quvchi –
muhandislik
sohasiga moyil bo‘lishi mumkin.
-Insonlar bilan muloqot qilishni yaxshi ko‘radiganlar –
psixologiya, pedagogika, tibbiyot
kabi sohalarga mos keladi.
-Rassomlik, dizayn yoki musiqa bilan shug‘ullanishni yoqtiradiganlar –
ijodiy kasblar
ga
yaqin bo‘ladi.
Qiziqishlarni aniqlash uchun
quyidagi usullar qo‘llaniladi:
So‘rovnomalar (masalan, Holland testi,)
Kasbiy yo‘nalish bo‘yicha savolnomalar
O‘quvchining bo‘sh vaqtini qanday o‘tkazishi tahlili
O‘qituvchi, ota-ona va psixolog kuzatuvlari
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
385
Qiziqishlar o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin, shuning uchun
o‘quvchi o‘zini sinab ko‘rishi,
turli faoliyat turlarida ishtirok etishi
orqali o‘z yo‘nalishini aniqlashtiradi. Muammo shundaki,
ayrim o‘quvchilar o‘z qiziqishlarini to‘liq anglab yetmagan bo‘ladi. Shuning uchun maktab
davridayoq kasbga yo‘naltiruvchi ishlar boshlanishi zarur.
Iqtidor va salohiyat – qaysi sohada tabiiy qobiliyatlar mavjud?
Iqtidor
– bu insonning muayyan faoliyat turida yuqori natijalarga erishish imkonini
beradigan tabiiy qobiliyatlar majmuasidir.
Salohiyat
esa bu iqtidorni rivojlantirish va unga mos
faoliyatda muvaffaqiyatga erishish imkonini bildiradi.
Har bir o‘quvchi tug‘ma yoki erta yoshda shakllanadigan
turli sohalarga oid iqtidor
ga
ega bo‘lishi mumkin. Masalan:
-Matematik salohiyat
– raqamlar bilan ishlash, mantiqiy fikrlash qobiliyati kuchli bo‘lgan
o‘quvchilar uchun muhandislik, informatika, iqtisod sohalari mos keladi.
-Til va muloqot qobiliyati
– nutqi ravon, til o‘rganishga qiziqqan, tushuntira oladigan
o‘quvchilar pedagogika, jurnalistika, tarjimonlik kabi kasblarda muvaffaqiyatli bo‘lishadi.
-Ijodiy iqtidor
– musiqaga, rasmga, drama yoki yozuvga moyillik – san’at, dizayn,
arxitektura kabi yo‘nalishlarga mos keladi.
-Jismoniy salohiyat
– sport, harakatli mashg‘ulotlarga moyillik – sportchi, harbiy,
jismoniy tarbiya o‘qituvchisi bo‘lish imkonini beradi.
-Texnik iqtidor
– qurish, mexanizmlarni tushunish, tajriba qilishga qiziqish –
muhandislik, texnologiya sohalarida foydali bo‘ladi.
-Insonlar bilan ishlashga moyillik
– mehribonlik, boshqalarga yordam berish ishtiyoqi –
tibbiyot, psixologiya, ijtimoiy sohalarda talab etiladi.
Iqtidorni aniqlash uchun foydalaniladigan usullar:
Psixologik testlar (masalan, "IQ", "Kattell", "Raven", testlari)
Ijodiy topshiriqlar va kuzatuvlar
O‘qituvchilarning tavsiyalari
Foydali mashg‘ulotlar (to‘garaklar, amaliy ishlar)
O‘quvchi iqtidorini erta aniqlash, uni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish orqali u o‘z kasb
tanlovida ongli va muvaffaqiyatli yo‘l tutadi.
Motivatsion omillar – kasbga nisbatan ichki ehtiyoj va maqsadlar
Motivatsiya
– bu insonni harakatga undovchi ichki turtki, ya’ni maqsad sari intilishdir.
Kasb tanlashda motivatsiya o‘quvchining shaxsiy qiziqishi, hayotiy orzusi va o‘z kasbida o‘zini
ko‘ra bilish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Ichki motivatsiya
– bu o‘quvchining biror faoliyatni o‘z ixtiyori, zavqi, maqsadi asosida
tanlashi.
Tashqi motivatsiya
esa – bu atrofdagilarning bosimi, ijtimoiy maqom, moddiy foyda yoki ota-
onaning talabiga binoan kasb tanlashdir.
Ichki motivatsiyaning belgilariga quyidagilar kiradi:
O‘quvchi kasbni zavq bilan
tanlaydi, Ishga bo‘lgan ishtiyoq yuqori bo‘ladi, Mustaqil ravishda maqsad qo‘yadi, Faoliyatdan
qoniqish hosil qiladi
Kasb tanlashdagi motivatsion maqsadlar quyidagicha bo‘lishi mumkin:
O‘z
orzularini
amalga
oshirish
(masalan:
“shifokor
bo‘lishni
orzu
qilaman”),
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
386
Jamiyatga foyda keltirish (masalan: “insonlarga yordam berish uchun psixolog bo‘lmoqchiman”)
Mustaqil hayot qurish (masalan: “moddiy jihatdan erkin bo‘lish uchun IT mutaxassisi bo‘lishni
istayman”) O‘z qobiliyatlarini to‘la
namoyon qilish (masalan: “ijodkorligimni dizayn sohasida ko‘rsatmoqchiman”)
Motivatsiyani aniqlash uchun o‘quvchilar bilan quyidagi usullarni qo‘llash mumkin:
-Erkin suhbatlar, motivatsion intervyular
-“Mening orzuimdagi kasb” mavzusida insholar
-Rasm orqali ifoda (masalan: “Kelajakdagi o‘zimni tasvirla”)
-Motivasiyaviy testlar va psixologik kartochkalar
Motivatsiya – o‘quvchining kasb tanlovidagi yo‘l xaritasi. Agar bu xarita ichki ishonch,
ishtiyoq va aniq maqsadlar bilan chizilgan bo‘lsa, o‘quvchi o‘z kasbida ham baxtli, ham
muvaffaqiyatli bo‘ladi
Shaxsiy xususiyatlar – xarakter, temperament, ijtimoiy moslashuv
Har
bir
o‘quvchi
o‘ziga
xos
shaxsiy
xususiyatlar
ga
ega.
Kasb tanlashda bu xususiyatlar muhim ahamiyat kasb etadi, chunki kasb nafaqat bilim, balki
xarakter va fe’l-atvorni ham talab qiladi.
Xarakter – bu insonning barqaror shaxsiy jihatlari majmuasidir. U insonning odatiy xatti-
harakati, boshqalarga bo‘lgan munosabati, mehnatga, mas’uliyatga, o‘ziga bo‘lgan ishonchini
belgilaydi. Misollar: -Mas’uliyatli, puxta odamlar – huquqshunos, buxgalter, menejerlik
sohalariga mos;
- Rahmdil, mehribon, sabrli shaxslar – o‘qituvchi, psixolog, shifokorlik kasblariga yaqin.
Temperament – bu insonning psixik faoliyat sur’ati va emosional reaktsiya darajasidir.
Temperament tug‘ma bo‘ladi va uni o‘zgartirish mushkul.
4 asosiy tur:
1.
Sangvinik
– faol, ijtimoiy, quvnoq → rahbarlik, xizmat ko‘rsatish sohalarida
muvaffaqiyatli bo‘ladi
2.
Xolerik
– tezkor, tashabbuskor, qat’iyatli → jurnalist, tadbirkor, siyosatchi
3.
Flegmatik
– tinch, barqaror, sabrli → hisobchi, kutubxonachi, muhandis
4.
Melanxolik
– sezgir, chuqur fikrlovchi → adib, san’atkor, tahlilchi kasblar mos
keladi
Ijtimoiy moslashuv – bu o‘quvchining jamoadagi o‘rni, muomala madaniyati, konfliktlarni
hal qilish qobiliyatidir.
Bu xususiyatlar kasb tanlashda muhim, chunki: - Komandada ishlash lozim bo‘lgan sohalar
(shifokor, muallim, psixolog) – yuqori darajadagi ijtimoiy moslashuvni talab qiladi.
- Mustaqil faoliyat yuritiladigan sohalarda (freelance, ilmiy izlanishlar) esa o‘zini boshqara bilish,
ichki tartib muhim.
Ushbu xususiyatlarni aniqlash uchun
: Psixologik testlar (xarakterologik testlar,
temperamentni aniqlovchi so‘rovnomalar), Amaliy mashg‘ulotlar (rol o‘yinlari, guruhli
topshiriqlar), Psixologik kuzatuvlar va suhbatlar ótkazsak maqsadga muvofiq bóladi.
Kasb tanlashda shaxsiy xususiyatlarni hisobga olish o‘quvchiga o‘ziga mos, ruhiy salomatligiga
zid bo‘lmagan, uzoq muddatli ijobiy natijalar keltiradigan kasbni topish imkonini beradi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
387
Kasb tanlashda shaxsiy qiziqish va iqtidorni hisobga olish – bu faqat to‘g‘ri tanlov emas,
balki baxtli va muvaffaqiyatli hayot sari tashlangan muhim qadamdir. Ta’lim muassasalari qoshida
kasbga yo‘naltirish markazlari tashkil qilish, o‘quvchilar bilan individual va guruhiy diagnostik
suhbatlar o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov B. “Kasbga yo‘naltirish asoslari”, Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
2.
Muxitdinova N.M. “Psixologiyaning asosiy yo‘nalishlari”, Toshkent, 2021.
3.
Super D. “The Psychology of Careers”, Harper & Row, 1957.
4.
Golland J. “Career Choice Theory”, 1992.
