Iyun, 2025-Yil
337
SOFT SKILLS” – HAR QANDAY KASBDA KERAKLI KO‘NIKMALAR
Jalgasova Gulshad Kazakbaevna
Nukus tumani Maktabgacha va maktab talimiga qarashli 28 –sonli maktabning amaliyotchi
psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15678337
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lishda
soft
skills
– ya’ni yumshoq ko‘nikmalarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Texnik bilimlar (hard
skills) yetarli bo‘lishiga qaramay, jamoada ishlash, muomala qilish, muammolarni hal etish, vaqtni
boshqarish, stressga bardoshlilik kabi yumshoq ko‘nikmalar har qanday kasb egasi uchun zarur
hisoblanadi. Tadqiqot davomida ushbu ko‘nikmalarning o‘rganilishi va rivojlantirilishi bo‘yicha
takliflar beriladi. Shuningdek, ta’lim jarayonida soft skills’ni shakllantirishning samarali metodlari
yoritiladi
Kalit so‘zlar:
Soft skills, yumshoq ko‘nikmalar, kasbiy rivojlanish, kommunikatsiya,
jamoada ishlash, muammolarni hal qilish, emosional intellekt, mehnat bozori, shaxsiy rivojlanish,
professional kompetensiyalar.
Аннотация
. В данной статье анализируется роль и значение soft skills - мягких
навыков - в конкурентоспособности на современном рынке труда. Несмотря на то, что
технических знаний (hard skills) достаточно, такие мягкие навыки, как работа в команде,
общение, решение проблем, управление временем, стрессоустойчивость, необходимы для
любой профессии. В ходе исследования даются предложения по изучению и развитию этих
навыков. Также освещаются эффективные методы формирования soft skills в
образовательном процессе.
Ключевые слова:
Soft skills, soft skills, профессиональное развитие, коммуникация,
работа в команде, решение проблем, эмоциональный интеллект, рынок труда, личностное
развитие, профессиональные компетенции.
Zamonaviy mehnat bozorida faqatgina kasbiy bilimlar yetarli emas. Har qanday sohada
muvaffaqiyatga erishish uchun
“soft skills”
deb ataluvchi shaxsiy va ijtimoiy ko‘nikmalar muhim
rol o‘ynaydi. Ular insonning boshqalar bilan qanday muloqot qilishini, muammolarni qanday hal
qilishini va ish muhitiga qay darajada moslashishini belgilaydi.
Soft skills – bu insonning shaxslararo aloqalar, muomala, muammolarni hal etish, jamoada
ishlash va boshqaruv bo‘yicha noan’anaviy ko‘nikmalaridir. Ular texnik bilimlardan farqli o‘laroq,
deyarli barcha kasblar uchun zarurdir.
Asosiy soft skills turlari:
1.
Muloqot ko‘nikmalari
– aniq, ravon va madaniyatli gapirish, tinglay olish
qobiliyati; Zamonaviy jamiyatda har qanday kasb egalari uchun
muloqot ko‘nikmalari
– muhim
hayotiy va kasbiy zarurat hisoblanadi. Bu ko‘nikmalar shaxslararo munosabatlarning poydevori
bo‘lib, insonning jamoada, ish joyida yoki kundalik hayotda samarali va sog‘lom aloqalar
o‘rnatishiga xizmat qiladi. Muloqot (kommunikatsiya) – bu fikr, his-tuyg‘u, ma’lumot almashinuvi
jarayonidir.
2.
Muloqot ko‘nikmasining ahamiyati:
-Ish joyida to‘g‘ri tushunish va topshiriqlarni
aniq bajarish uchun;
-Mojarolarni oldini olish
Iyun, 2025-Yil
338
va hal qilishda;
-Boshqalar bilan sog‘lom va
samimiy munosabat qurishda;
-O‘z fikrini ochiq va ishonchli ifoda
etishda;
-Yetakchilik va ta’sir ko‘rsatish salohiyatini
oshirishda.
3.
O‘quvchilarda muloqot ko‘nikmasini rivojlantirish usullari:
-Rol o‘yinlari (“Intervyu berish”, “Bahs-munozara”, “Do‘stga maslahat”); -Guruhli
topshiriqlar va muhokamalar; -“Aktiv tinglash” mashqlari;
-Noverbal signalni tushunishga oid interaktiv o‘yinlar; -Yozma va
og‘zaki nutqni mashq qilish.
Muloqot ko‘nikmalari nafaqat bilimli inson bo‘lish, balki ijtimoiy jihatdan muvaffaqiyatli shaxs
sifatida shakllanish uchun zarur. O‘quvchilar bu ko‘nikmalar orqali o‘z fikrini erkin ifoda eta oladi,
do‘stlari va ustozlari bilan sog‘lom aloqa o‘rnatadi va kelajak kasbida muvaffaqiyatga erishish
yo‘lini ochadi.
4.
Jamoada ishlash
– boshqalar bilan kelishib ishlay olish, rollarni to‘g‘ri taqsimlash;
Zamonaviy kasb va ta’lim sohalarida jamoada ishlash ko‘nikmasi muvaffaqiyat kalitlaridan biri
sifatida e’tirof etiladi. Bu ko‘nikma – o‘zaro hurmat, faol tinglash, mas’uliyat va maqsadga erishish
yo‘lida hamkorlik qilish qobiliyatidir. Jamoada ishlash – bu bir maqsad sari harakat qiluvchi bir
necha kishining fikr almashuvi, o‘zaro yordam va kelishuv asosida faoliyat olib borishidir. Bu
ko‘nikma nafaqat ish joyida, balki o‘quv jarayonida, ijtimoiy loyihalarda, sportda, hatto oilada ham
muhim ahamiyatga ega.
Jamoada ishlashning asosiy komponentlari:
1.
Faol tinglash va hurmatli munosabat
– boshqalarning fikrini qabul qilish;
2.
Mas’uliyat va ishtirok
– topshiriqqa javobgarlik bilan yondashish;
3.
Bahs va muhokama madaniyati
– konstruktiv tanqid, kelishuvga erishish;
4.
Moslashuvchanlik
– turli xarakterdagi insonlar bilan ishlay olish;
5.
Ma’lumot va vazifalarni teng taqsimlash
– har kim o‘z rolini bilishi.
Nega jamoaviy ishlash muhim
?
-Turli fikrlar bilan boyitilgan yechimlar yaratiladi; -
Ish unumdorligi oshadi; -Mojarolarni
hal qilish ko‘nikmasi shakllanadi; -Shaxslararo
muloqot rivojlanadi; -Yetakchilik va
ergashish madaniyati shakllanadi.
Jamoaviy ko‘nikmalarni o‘quvchilarda rivojlantirish usullari:
-Guruhli loyihalar (taqdimot, minitadqiqot, maktab gazetasi); -
Rol o‘yinlari va simulyatsiyalar (“Boshqaruvchi – Xodim”, “Mijoz – Sotuvchi”); -
Birgalikda
muammoli
vazifalarni
hal
qilish;
-Refleksiya (guruhdagi ishtirokini tahlil qilish
Jamoaviy ishlash shaxsni hamkorlikda ishlashga o‘rgatadi, boshqalarni tinglash va ularga ishonch
bildirish ko‘nikmasini shakllantiradi. Har bir o‘quvchi o‘z roli va mas’uliyatini his qilib, kelajak
kasbiy faoliyatiga asos yaratadi. Bu ko‘nikma ijtimoiy hayotda ham, kasbiy sohada ham katta foyda
keltiradi.
Iyun, 2025-Yil
339
3.Muammoni hal qilish – kreativ yondashuv, tanqidiy fikrlash;
Har qanday kasbda yoki hayotiy vaziyatda muammolarga duch kelish tabiiy hol. Eng muhim
jihat – bu muammoning o‘zini emas,
unga qanday yondashuv bilan yechim topilishini bilishdir
.
Shu bois, o‘quvchilarda muammoni hal qilish ko‘nikmasi, kreativ fikrlash va tanqidiy tahlil qilish
salohiyati alohida ahamiyatga ega. Muammoni hal qilish deganda
– yuzaga kelgan vaziyatni tahlil
qilib,
loyihaviy, samarali va yangicha yondashuvlar
orqali uni yechish jarayonidir. U
ikki asosiy yondashuv orqali amalga oshiriladi:
Kreativ yondashuv
– noodatiy, yangicha fikr va yechimlar topish;
Tanqidiy fikrlash
– mavjud ma’lumotlarni tahlil qilish, shubha bilan qarash, asosli xulosa
chiqarish.
Bu ko‘nikma nimalarga
-O‘quvchining
mustaqil fikrlash
salohiyatini rivojlantirishga;
Hayotdagi qiyinchiliklarga
psixologik chidamlilik
ni oshirishga ; Turli kasblarda muhim
bo‘lgan
masalalarni yechish qobiliyatini
mustahkamlashga ; Insonda
yangilik qilish
va
muqobil yo‘llarni topish
qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
Bugungi o‘quvchi – ertangi jamiyat muammolarini hal qiluvchi yetuk shaxsdir. Uning
tanqidiy va kreativ fikrlashi rivojlansa, u nafaqat yaxshi o‘quvchi, balki o‘z hayotini, atrof-
muhitini ijobiy o‘zgartira oladigan faol fuqaroga aylanishi mumkin.
4.Moslashuvchanlik (adaptatsiya) – o‘zgaruvchan sharoitlarga tez moslashish
Zamonaviy jamiyatda ijtimoiy, texnologik va kasbiy sharoitlar tez-tez o‘zgarib turadi.
Bunday sharoitlarda insonning muvaffaqiyati ko‘pincha uning
moslashuvchanlik darajasi
bilan
belgilanadi. Ayniqsa, o‘quvchilar uchun bu ko‘nikma kelajak kasbiy tanlovlarida va jamiyatda
munosib o‘rin egallashda muhim omil hisoblanad. Moslashuvchanlik (adaptatsiya) – bu insonning
yangi vaziyat, muhit yoki talablar bilan bog‘liq o‘zgarishlarga
emosional, psixologik va ijtimoiy
jihatdan moslasha olish
qobiliyatidir. Bu ko‘nikma insonga
stress holatlarini yengib o‘tish
,
tejamkor qarorlar qabul qilish
va
yangiliklarga ochiq bo‘lish
imkonini beradi.
Moslashuvchanlik nima uchun muhim,-
Tez o‘zgaruvchi kasblarda muvaffaqiyatga
erishish uchun;
O‘quv
jarayonida yangi mavzular, metodlarga tez moslashish uchun;
Hayotiy
bosqichlarda (maktabdan kollejga, kollejdan universitetga, universitetdan ishga) qulay o‘tish uchun;
Stressni boshqarish va muammolarda yo‘qolib qolmaslik uchun.
Moslashuvchanlikni
ó‘quvchilarda -O‘zgaruvchan sharoitdagi rolli o‘yinlar
(masalan:
"Yangi sinfga ko‘chib kelgan bola", "Ish intervyusiga kirish");
-
Kreativ topshiriqlar
– bir muammoni turli yo‘llar bilan hal qilishni so‘rash;
-Tanlov va qaror qilish vazifalari
– turli variantlardan eng maqbulini tanlash;
-“Moslashish testi” yoki refleksiya mashqlari
.orqali
shakllantirish mumkin. Moslashuvchanlik
– bu XXI asrda har bir insonda bo‘lishi zarur bo‘lgan “yumshoq ko‘nikma”lardan biridir. Unda
yuqori darajada rivojlangan o‘quvchi kelajakdagi kasbiy hayotda barqaror, ishonchli va
o‘zgarishlardan qo‘rqmaydigan yetuk shaxs bo‘lib yetishadi.
Soft skills’larning kasb tanlashda
- Kasbga moslikni aniqlashga yordam beradi:
-Muloqotga ochiq, harakatchan shaxslar uchun xizmat ko‘rsatish, marketing kabi
sohalar; -Tinch, tahliliy fikrlovchilar uchun ilmiy-tadqiqot, dasturlash, buxgalteriya
sohalari.
Iyun, 2025-Yil
340
Kasbiy muvoffaqiyatga zamin yaratadi:
-
Qobiliyat bo‘lishi mumkin, ammo
yetarli soft skills
bo‘lmasa, jamoada ishlashda yoki mijozlar
bilan muloqotda qiyinchiliklar tug‘iladi.
Yetakchilik va o‘sish imkonini beradi:
-Rahbarlikka erishish uchun faqat bilim yetarli
emas, balki
emosional intellekt, tashabbuskorlik
zarur.
Kasbga bo‘lgan ishtiyoq va barqarorlikni kuchaytiradi:
-Shaxs o‘zini anglaydi, maqsad
qo‘yadi va unga erishishda motivatsion, muvozanatli yondashuv ko‘rsatadi.
Muhim soft skills turlari:
Muloqot ko‘nikmalari
-Ochiq, aniq va samarali aloqa o‘rnatish
Jamoada ishlash
-Guruhda hamkorlikda ishlash, murosa qilish
Muammoni hal qilish
-Kreativ va tanqidiy fikrlash orqali yechim topish
Moslashuvchanlik
-Tez o‘zgaruvchan vaziyatlarga moslashish
Vaqtni boshqarish
-Ishlarni rejalashtirib, samarali bajarish
Kasbga yo‘naltirish jarayonida soft skills’larni qanday aniqlash mumkin
Suhbatlar, testlar va kuzatishlar orqali
o‘quvchilarning ijtimoiy faolligi va ko‘nikmalari
aniqlanadi;
Trening va rolli o‘yinlar
yordamida ularning real muhitda qanday harakat qilishi
kuzatiladi;
Refleksiya va portfolio usuli
bilan o‘quvchi o‘z soft skills’larini baholaydi.
Kasb tanlash jarayoni faqat bilim va iqtidor emas, balki
shaxsning moslashuvchanligi,
muloqotdagi samaradorligi va ichki kuchlariga
ham bevosita bog‘liq. Shu bois, soft skills’larni
erta aniqlash va rivojlantirish – o‘quvchini muvaffaqiyatli kasb tanlash sari yo‘naltirishda muhim
qadamdir.
Soft skills’ni rivojlantirish usullari : -
Rasmiy va norasmiy suhbatlar
,
Rol o‘yinlari,
treninglar, “case study”lar
,
Jamoaviy loyihalar, ko‘ngillilar faoliyati
,
Tahliliy fikrni rivojlantiruvchi
topshiriqlar.
Soft skills – bu o‘quvchining kelajakdagi ish joyida nafaqat bilimli, balki ijtimoiy jihatdan mos,
muloqotga tayyor va ijobiy inson bo‘lishiga xizmat qiluvchi ko‘nikmalardir. Ular har qanday kasbda
ustunlik keltiradi va muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Turaev, M. (2021).
Zamonaviy mehnat bozorida shaxsiy kompetensiyalar va soft skills’ning
o‘rni
. Toshkent: Ilm Ziyo nashriyoti.
2.
Karimova, G. (2020).
Professional faoliyatda kommunikativ ko‘nikmalarning ahamiyati
.
O‘zbekiston pedagogik jurnali, №2, 45-50-betlar.
3.
Nazarova, D. (2022).
Soft skills va ularni ta’lim jarayonida shakllantirish yo‘llari
.
Psixologiya va ta’lim, №3, 28-34-betlar.
4.
4.Robles, M. M. (2012).
Executive perceptions of the top 10 soft skills needed in today’s
workplace
.
Business
Communication
Quarterly,
75(4),
453–465.
https://doi.org/10.1177/1080569912460400
5.
Goleman, D. (2006).
Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ
. New York:
Bantam Books.
Iyun, 2025-Yil
341
6.
Heckman, J. J., & Kautz, T. (2012).
Hard evidence on soft skills
. Labour Economics, 19(4),
451–464.
7.
Claxton, G., Costa, A., & Kallick, B. (2016).
The Learning Power Approach: Teaching
Learners to Teach Themselves
. Corwin Press.
8.
World Economic Forum. (2020).
The Future of Jobs Report
. Retrieved from:
9.
Nasriddinova, S. (2023).
Ta’lim jarayonida shaxsiy rivojlanish va yumshoq ko‘nikmalarning
uyg‘unligi
. O‘zbekiston innovatsion ta’lim jurnali, №1, 22-26-betlar.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-sonli Farmoni:
“2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”. –
