AL-ANDALUS – SAKKIZ ASRLIK BUYUK TAMADDUNMI YOKI YEVROPANI UYG‘OTGAN ILM VA SAN’AT MANBAI?

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

990

AL-ANDALUS

–

SAKKIZ ASRLIK BUYUK TAMADDUNMI YOKI YEVROPANI

UYG‘OTGAN ILM VA SAN’AT MANBAI?

Rustamboyev Islomjon Doniyor o‘g‘li

Oriental universiteti

Tarix kafedrasi o‘qituvchisi

islomjonrustamboyev@gmail.com

Islomova Mushtariybonu Azizjon qizi

mushtariyislamova7@gmail.com

Oriental universiteti, Tarix fakulteti.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15707104

Annotatsiya.

Bu maqolada Al-Andalus (Islomiy Ispaniya) davrining tarixiy va madaniy

ahamiyatini yoritadi. Maqolada Kordova, Shativa, Toledo kabi poytaxtlarning ilm-fan,

madaniyat va bag‘rikenglik markazi sifatida paydo bo‘lgani, arab

-musulmon olimlar va

tarjimonlar orqali Yevropa uyg‘onishiga ulkan hissa qo‘shilgani qayd etilgan. Andalusiyaning

atrof-

muhiti, kutubxonalar, ilmiy ixtirolar, sug‘orish tizimlari va diniy mulohazalar orqali

xalqqa qanday ta’sir ko‘rsatgani tilga olingan.

Kalit so‘zlar:

Al-Andalus, Qurtuba (Kordova), ilm-

fan, madaniyat, bag‘rikenglik, tarjima

maktablari, kutubxona, sug‘orish tizimi, ilmiy ixtirolar, yozuvchilar, musulmon olimlar.

Аннотация.

В этой статье освещается историческое и культурное значение

периода Аль

-

Андалуса (исламской Испании). В статье отмечается, что такие города,

как Кордова, Шатива и Толедо стали центрами науки, культуры и терпимости, и что
мусульманские ученые и переводчики внесли огромный вклад в европейское Возрождение.

Также упоминается влияние андалусской среды, библиотек, научных изобретений,

ирригационных систем и религиозных размышлений на общество.

Ключевые слова

: Аль

-

Андалус, Куртуба (Кордова), наука, культура, терпимость,

переводческие школы, библиотека, ирригационная система, научные изобретения,
писатели, мусульманские ученые.

Annotation

. This article highlights the historical and cultural significance of the Al-

Andalus (Islomic Spain) period. It notes that cities like Cordoba, Xativa, and Toledo emerged as
centers of science, culture, and tolerance, and that Arab-Muslim scholars and translators made
a tremendous contribution to the European Renaissance. The article also discusses how
Andalusia's environment, libraries, scientific inventions, irrigation systems, and religious
reflections influenced the population.

Keywords

: Al-Andalus, Qurtuba (Cordoba), science, culture, tolerance, translation

schools, library, irrigation system, scientific inventions, writers, Muslim scholars.

Islomiy Ispaniya

–

Al-Andalus

1

, Yevropa tarixidagi eng yorqin va muhim bosqichlardan

biridir. Bu hudud o‘rta asrlar zulmatida qolgan Yevropaga ilm

-

fan, san’at, madaniyat va

bag‘rikenglik nurini olib kirgan noyob tajriba maydoniga aylandi.

1

Andalusiya

–

Ispaniyaning janubiy qismidagi muxtor viloyat. Ma`muriy markazi

–

Sevilya shahri. Ma`muriy

jihatdan 8 provinsiya

–

Almeriya, Granada, Kadis, Kordova, Malaga, Seviliya, Uelva, Xaenga bo`linadi. Arablar

uchbu hududni al

–

Andalus deb atagan.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

991

Aynan shu yerda xristianlik va islomiyat uyg‘unlashgan holda, ilm

-fan va madaniyat

gullab-

yashnagan “oltin davr”

2

yuzaga keldi. Andalusiya o‘z davrida nafaqat Yevropa, balki

butun dunyo uchun muhim ilmiy va madaniy markaz bo‘lib xizmat qilgan.

Kordova shahrining ming yil oldingi holatini tasavvur qilishning o‘zi kishini hayratga

soladi. Yevropaning Parij, Venetsiya yoki Rim kabi shaharlarida tunda mash’ala bilan yurishga
majbur bo‘lgan odamlar fonida, Qurtuba (Kordova) aholisi ko‘chalarining yoritilganligi bois
bemalol kechki hayot bilan yashashgan. Tozalikka bo‘lgan e’tibor ham yuksak bo‘lib, shahar

ichida sakkiz yuzga yaqin hammom faoliyat yuritgan, toza ichimlik suvi esa uylar ichigacha
yetkazilgan edi.

Xalifa Hakam II

3

kutubxonasi to‘rt yuz ming jildli kolleksiyasi bilan o‘sha davrdagi

Yevropa qirolliklaridagi bir nechta kitobdan iborat kutubxonalardan tubdan farq qilgan.

Bag‘dodda yozilgan kitoblar qisqa vaqt ichida Qurtubaga yetib kelar va ilm

-fan

almashinuvi davomli bo‘lib turgan. Yevropaning ilk qog‘oz fabrikasi ham Andalusiyada,

Shativa

4

shahrida tashkil etilgan bo‘lib, bu ilmning keng tarqalishiga katta hissa qo‘shgan.

Andalusiyaning tarixiy ildizlari chuqur. Bu yerda dastlab iberlar, ligurlar va keltlar

yashagan, keyinchalik esa finikiyaliklar, yunonlar, karfagenliklar va rimliklar hukmronlik qilgan.

Rim imperiyasi tanazzulga uchragach, mamlakat vesgotlar qo‘liga o‘tdi. Ammo ularning

ichki ixtiloflari, ijtimoiy adolatsizlik va zaif boshqaruv musulmonlarning kelishini osonlashtirdi.

711-yilda arab-

amir Toriq ibn Ziyod qo‘shini Andalusiyaga kelib tushdi va qisqa vaqt

ichida mamlakatni zabt etdi

5

. Gibraltar

6

nomi aynan uning ismi -

«Jabali Toriq» («Toriq tog‘i»)

dan kelib chiqqan. Fath

7

juda tez va nisbatan tinch yo‘l bilan amalga oshdi. Ko‘plab shaharlar,

jumladan, Kordova, Malaga, Grenada, Toledo deyarli qarshiliksiz taslim bo‘ldi. Arablar
nasroniylarga o‘z dini, cherkovlari va mulklarini saqlab qolish huquqini berib, faqat jizya
to‘lashni shart qilib qo‘ydilar.

Mazkur diniy bag‘rikenglik va odilona siyosat natijasida musulmonlar ko‘plab aholining

qalbini zabt etishga muvaffaq bo‘ldilar. Shu sababli, Ispaniyani nasroniylar tomonidan qayta zabt
etish uchun sakkiz asr vaqt kerak bo‘ldi.

Fransuz faylasufi va tarixchi Gyustav Lebon

8

bu davr haqida shunday deydi: “Agar xalifa

Muso ibn Nusayrni Damashqqa qaytarishga buyruq bermaganida edi, musulmonlar butun

Yevropani bosib o‘tib, uni Qur’on bayrog‘i ostida birlashtirgan bo‘lishi mumkin edi. Bu holda,
Yevropa arablar orqali o‘rta asrlar zulmatidan qutulgan, yagona diniy va madaniy birlikda
taraqqiy etgan bo‘lardi.”

2

Al-Andalus: The Art of Islamic Spain, held at the Alhambra, Granada (March 18-June 7, 1992), and The

Metropolitan Museum of Art, New York (July 1-September 27, 1992).

3

К.Э.БОСВОРТ. МУСУЛМОН СУЛОЛАЛАРИ. Тошкент

"

Фан

" 2007. 17-b.

4

Yoki Xativa

–

Ispaniyaning Valensiya provinsiyasidagi shahar. Arablar Shatiba deb atagan.

5

Евгений Александрович Беляев

.

АРАБЫ, ИСЛАМ И АРАБСКИЙ ХАЛИФАТ В РАННЕЕ

СРЕДНЕВЕКОВЬЕ. «НАУКА». Москва. 1966. С

-189-90

6

Gibraltar boʻgʻozi –

Pireney yarim orolning janubiy chekkasi Yevropa bilan Afrikaning shimoliy-

gʻarbiy uchi

oʻrtasidagi boʻgʻoz.

Atlantika okeanini

Oʻrta dengiz

bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 65 km, eni 14-44 km.

7

Fath (arabcha:

حتفلا

), al-Fath (

حتفلا

)

—

arabcha soʻz boʻlib, “gʻalaba”, “ochish” degan maʼnolarini anglatadi.

8

Gyustav Lebonning "Arab Sivilizatsiyasi" ("La Civilisation des Arabes") deb nomlangan asar muallifi. Bu kitob

1884-yilda nashr etilgan bo'lib, u o'z vaqtida katta shuhrat qozongan. Asarda arab sivilizatsiyasining jahon tarixidagi

o‘rnini, arab olimlarining fanga qo‘shgan hissasini va arab madaniyatining Yevropaga ta’sirini o‘rganadi. Lebon
arab sivilizatsiyasining yutuqlarini yuqori baholaydi va ularning Yevropa madaniyatiga ta’sirini tan oladi.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

992

Andalusiya

–

nafaqat musulmonlar tarixidagi, balki insoniyat sivilizatsiyasi tarixidagi eng

yorqin sahifalardan biridir. Bu tamaddun ilm, san’at, bag‘rikenglik va taraqqiyot namunasi
sifatida Yevropa uyg‘onishining zaminini tayyorlab berdi. Shu bois, Al

-

Andalusni “sakkiz asrlik

tush” emas, balki uyg‘onish sari yetaklagan haqiqat, nurli davr deb baholash to‘g‘riroq bo‘ladi.

Fransuz tarixchisi Gustav Lebonning 1884-yilda nashr etilgan mashhur asarida arab-

islom madaniyatining jahon tamadduniga, ayniqsa Yevropa madaniyatiga ko‘rsatgan ta’siri

fundamental tarzda tahlil etilgan. Lebonning fikricha, aynan musulmonlar Yevropa fanining,

falsafasining va umuman madaniyatining ustozlari bo‘lgan. Musulmonlar olib kirgan ilm

-fan va

tafakkur tufayli Yevropa o‘zining yarim yovvoyi o‘rta asrlaridan chiqib, uyg‘onish davri

madaniyatiga erishdi. Uning yozishicha, arablar Yevropaga ayniqsa aniq fanlar, tarix va falsafa

sohalaridagi yutuqlari bilan chuqur ta’sir ko‘rsatgan.

Musulmonlar 711-

yilda Andalusiyaga kirib kelganlaridan so‘ng, 756

-yilga qadar bu yer

Damashqdagi xalifalik imperiyasining tarkibida bo‘lgan. 756

-yilda esa u abbosiylar xalifaligidan

ajralib chiqib

9

, Qurtubani poytaxt qilgan mustaqil davlatga aylandi. Andalusning asoschisi

Umaviylar sulolasidan bo‘lgan Abdurrahmon edi. Andalus mamlakati faqat Ispaniya emas, balki
Portugaliyaning katta qismini ham o‘z ichiga olgan bo‘lib, dastlab Qurtuba, keyinchalik Sevilya

va Granada asosiy siyosiy markazlarga aylangan.

Andalusiyada musulmonlar hukmronligining ilk yillaridayoq mahalliy xalqlar ommaviy

ravishda islomni qabul qila boshladilar. Bu ularga shaxsiy erkinlik, xususiy mulkka egalik qilish

va erkin hayot tarzini taqdim etdi. Ayni paytda ko‘plab nasroniylar ham arab tilini, madaniyatini

va turmush tarzini qabul qilib, mozarablar

10

(arablashgan) qatlamga aylandilar. IX

–

X asrlarda

Andalus jamiyati ko‘p tilli va ko‘p madaniyatli muhitga aylandi.

Musulmonlar kelgach, ilgari rivojlanmagan Ispaniya yurtlarida shaharlar jonlandi, yangi

ekin maydonlari ochildi, savdo-sotiq rivojlandi va betakror obidalar qurildi. Ayniqsa, Qurtuba

uch asr mobaynida Yevropaning eng yuksak ilmiy va madaniy markazlaridan biri bo‘ldi. Bu

yerda yunon va lotin tilidagi asarlar tarjima qil

inib, oliy ta’lim muassasalari tashkil etildi.

Buyuk Andalusiyalik allomalar

–

Abbos ibn Firnas

11

ilk parashyut va deltaplan

ixtirochisi, shuningdek planetariy va vaqt o‘lchov asboblari muallifi. 852

-yilda

–

Abbos ibn

Firnas patlardan va yogʻoch tirgaklar ustiga choʻzilgan matolardan qanotlar yasagan. Bu apparat

bilan u Kordovadagi

Ulug‘ masjid minorasidan sakrab chiqdi. Abbos ibn Firnasning qurilmasi

soyabonga o‘xshardi va tarixda ma’lum bo‘l

gan birinchi parashyut hisoblanadi. U faqat kichik

jarohatlar bilan qoʻndi. Ibn Baytar –

farmatsevtika sohasida 1400 ga yaqin dorivor o‘simliklarni

tasvirlab, o‘z davrining eng yirik o‘s

imlikshunosi sifatida tanilgan. Misr

oʻsimlikshunoslari

raisi

etib tayinlangan.

Dorivor oʻsimliklar

haqida arab tilidagi

“Kitob ul

-

mugʻni fil

-adviyat il-

mufrad”

(“Nodir

dorilar kitobi

”) va “Al

-Mufradot, aladviya val-

agʻziya” (“Dorivor oʻsimliklar, dorilar

va taomlar

”)

asarlari bizgacha yetib kelgan.

9

Al-Andalus: The Art of Islamic Spain, held at the Alhambra, Granada (March 18-June 7, 1992), and The

Metropolitan Museum of Art, New York (July 1-September 27, 1992). 30-b.

10

Mozarablar

–

arab musulmonlari tomonidan boshqariladigan Ispaniyada madaniy va til jihatidan arablashgan

nasroniy ispanlar.
11 Abul-Qosim Abbos ibn Firnas at-Takuriniy (810-887) 810-yilda Andalusiyaning Ronda shahrida berber oilasida

tugʻilgan. Uning ajdodlari, ehtimol,

Pireney yarim orolini zabt etishda qatnashgan.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

993

Ularni yozishda Dioskarid, Galen, Ibn Sino va boshqa olimlarning asarlaridan

foydalangan

12

. Jumladan, Ibn Sinoning “Yurak dorilari”

risolasidagi barcha oddiy dorilarni (65

ta) oʻz asariga kiritgan, baʼzi oddiy yurak dorilarini Ibn Sino kashf etganligini yozadi.

Xalaf Zahroviy

13

(Albucasis)

–

jarrohlikni mustaqil fanga aylantirib, ikki yuzga yaqin

jarrohlik asbobini tavsiflagan, “Kitab at

-

Tasrif” asari Yevropa tibbiyotiga ham katta ta’sir

ko‘rsatgan va besh asr undan foydalanib kelishgan. Jobir ibn Aflax Sevilyada rasadxona qurgan

va Ptolemey asaridagi xatolarni tuzatgan falakiyotchi. Jobir ibn Aflaxning sharafiga oydagi
Geber krateri uning nomi bilan atalgan

14

. al-Bitrujiy sayyoralar harakati haqidagi yangi nazariya

muallifi. Ibrohim az-

Zarqaliy usturlobni takomillashtirgan, o‘rta asr falakiyotining yetakchi

arbobi. Ibn Rushd

15

(Averroes)

–

Aristotel g‘oyalarining buyuk sharhlovchisi, G‘arbdagi “lotin

averroizmi” oqimiga asos solgan. Al

-Andalus musulmon sivilizatsiyasining Yevropa bilan

tutashgan, uni ilm, madaniyat va fan orqali uyg‘otgan tarixiy makoni bo‘lgan. Bu yurt nafaqat

musulmon olamining, balki butun insoniyat tarixining ilmiy va madaniy taraqqiyotiga ulkan

hissa qo‘shgan. Andalusiyadan yetishib chiqqan olimlar, faylasuflar, ixtirochilar va san’atkorlar
nomi bugun ham g‘arb va sharq sivilizatsiyalarining tarixiy o‘zaro boyishida muhim o‘rin tutadi.

Al-

Andalus, xususan, Qurtuba shahri, oʻrta asr islom tamaddunining yorqin timsoli

boʻlib, uning ilm

-

fan, madaniyat va tarjima sohasidagi yutuqlari butun Yevropa uygʻonish

davrining shakllanishida muhim rol oʻynadi. XI asrda boshlangan yunon

-arab merosini

oʻzlashtirish jarayoni Yevropaning turli mintaqalarida XVI –

XVII asrlarda davom etdi. Bu

jarayon avvalo Ispaniyada, xususan, Toledoda boshlangan boʻlib, bu yerda tashkil etilgan
«Toledo tarjimonlar maktabi» arab tilidagi ilmiy

-falsafiy merosni lotin tiliga tarjima qilish

markaziga aylandi.

Qurtubalik olim al-Idrisiy (1100

–

1166) tomonidan yaratilgan xarita bugungi zamonaviy

geografik tasvirlarga yaqinligi bilan ajralib turadi. Ibn Haysam (965

–1051) ning «Tasvirlar

kitobi» esa optika ilmining asosini tashkil etib, keyinchalik Rojer Bekon

16

, Leonardo da Vinchi

17

va Kepler

18

va kabi mashhur gʻarb olimlariga ilhom manbai boʻldi. Ibn Haysamning yorugʻlik

aksini tushuntiruvchi qonunlari Yevropada «Al

-

Xazin muammosi» deb nom olgan edi.

12

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000

-yil.

13

Abulqosim Xalaf ibn Abbos az-Zahraviy yoki Abulkasis (936, Madina az-Zahro

—

1013, Madina az-Zahra)

—

Andalusiyalik arab tabibi va olimi (zamonaviy Ispaniya hududida). U Kordoba xalifasi Al-Hakam II ning saroy

tabibi bo‘lgan.

14

Oydagi Geber krateri

–

1935-yilda krater rasman XII asrning birinchi yarmida faoliyat yuritgan arab-ispan

astronomi Jobir ibn Aflah (lotincha Geber) nomi bilan atalgan.

15

Ibn Rushd Abdulvalid Muhammad (arabcha:

دشر نبا

)(lotincha: Averroes) (1126-yil, Kordova

—

10-dekabr 1198-

yil, Marokash)

—

arab faylasufi va tabibi, Andalusiya va Marokashda

yashagan, qozi va saroy haqimi boʻlgan.

16

Rojer Bekon XIII asrda yashagan ingliz faylasufi, olimi va rohibi bo‘lgan. U taxminan 1214

-

yilda tug‘ilgan va

1294-

yilda vafot etgan. Bekon o‘z davrining ilmiy tafakkuriga katta ta’sir ko‘rsatgan va zamonaviy fanning

asoschilaridan biri hisoblanadi.

17

Leonardo da Vinchi (1452-

1519) Uygʻonish davrining italyan polimati (koʻp qirrali zot), rassomi, haykaltaroshi,

arxitektori, olimi, ixtirochisi, anatomisti, muhandisi, geologi, kartografi, botanigi va yozuvchisi boʻlgan.

18

Yoxannes Kepler XVII asrda yashagan nemis astronomi, matematigi va astrologi. Uning asosiy yutuqlari

sayyoralarning harakati qonunlarini aniqlashi bo‘lgan. Bu qonunlar “Kepler qonunlari” nomi bilan mashhur va

zamonaviy astronomiyaning muhim asoslaridan biri hisoblanadi.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

994

Toledodagi mashhur tarjimonlar

—

Chesterlik Robert

19

, Kremonalik Gerard

20

va

Dominik Gundisalvi

21

—

arab tilidagi ilmiy merosni lotin tiliga oʻgirgan holda Yevropa ilm

-

fanining taraqqiyotiga kuchli turtki berdilar. Gerard Ibn Sinoning «Tib qonunlari»,
Batlamiyusning «Almagest»i, Kindiy, Arastu, Arximed, Yevklid, Galen, Gippokrat, Zakariyo ar

-

Roziy, Forobiy kabi olimlarning asarlarini tarjima qildi. Tarjimasi 80 dan ortiq kitobni qamrab

olgan. Dominik Gundisalvi esa Ibn Sinoning «Metafizika», «Ruh haqidagi kitob»i, Gʻazzoliy,

Forobiy asarlarini tarjima qilgan.

Mixail Skot

22

, Eugenio de Palermo

23

va Petr Alfonsi

24

kabi boshqa tarjimonlar ham

arabcha ilmiy adabiyotlarni Yevropa dunyosiga tanishtirishda muhim rol oʻynadi. Skot Ibn

Rushdning Arastu sharhlarini, Petr Alfonsi esa ilk bor tibbiyot, astronomiya va tarixga oid

risolalarni Gʻarbga yetkazdi. Aytish joizki, Klavdiy Ptolemey

25

ning asarlari ham arab tili orqali

Yevropaga qayta tanishtirildi.

Yevropada arab ilmining obroʻ

-

eʼtibori shu darajada yuksak ediki, 1311

-1312 yillarda

Viyenna cherkovida Rim, Parij, Bolonya, Oksford va Salamanka universitetlarida arab, yahudiy

va xaldey tillari boʻyicha professuralar tashkil qilish qarori qabul qilingan. Ammo bu loyiha

mutaxassislar yetishmovchiligi sababli XVI asrgacha amalga oshmay qolgan.

Al-Andalus ilm-

fanining choʻqqisida joylashgan Qurtuba shahri IX –

X asrlarda

dunyoning eng mashhur ilmiy markazlaridan biriga aylangan edi. Shaharda 70 dan ortiq

kutubxona boʻlib, ularning eng mashhuri xalifa al

-

Hakam II tomonidan tashkil etilgan boʻlib,

unda 400 mingdan ortiq kitob mavjud edi. Bu kutubxona faqat boy manba emas, balki tarjima va

kitob nusxalash ishlarining ham markazi boʻlgan.

Islom olimlarining riyoziyot, falsafa, tibbiyot, kimyo va boshqa sohalardagi yutuqlari

Gʻarb madaniyati taraqqiyotiga bevosita taʼsir koʻrsatdi. Gʻarb olimlari, xususan, Jak Risler va
E.F. Gaute musulmonlarning riyoziyotdagi xizmatlarini alohida eʼtirof etganlar.

19

Chesterlik Robert XII asrda yashagan ingliz olimi, tarjimoni, astronomi va matematik edi. U, ayniqsa, arab ilmiy

matnlarini lotin tiliga tarjima qilgani bilan mashhur. Bu tarjimalar G‘arbiy Yevropada ilm

-fan va matematikani

rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi.

20

Kremonalik Gerard (1114

–

1187) XII asrning mashhur italyan tarjimoni, olimi va faylasufi. U Ispaniyaning

Toledo shahrida arab tilidan lotin tiliga 70 dan ortiq ilmiy asar tarjima qilgani bilan tanilgan. Uning tarjimalari orqali

qadimiy yunon va arab olimlarining asarlari Yevropada qayta kashf etildi va G‘arb ilm

-fanining rivojlanishiga katta

hissa qo'shdi.

21

Dominik Gundisalvi XII asrda yashagan ispan faylasufi va tarjimoni edi. U Toledoda faoliyat yuritgan va o‘rta

asrlar Yevropa falsafasining rivojlanishiga katta ta‘sir ko‘rsatgan. Gundisalvi, arab falsafiy va ilmiy matnlarini lotin

tiliga tarjima qilish bilan mashhur. Uning tarjimalari, ayniqsa, Aristotel, Al-Farobiy, Ibn Sino va boshqa olimlarning

asarlarini o‘z ichiga olgan.

22

Mixail Skot (1175-1232) XII va XIII asrlarda yashagan shotlandiyalik olim, tarjimon, astrolog va faylasuf. U arab

va yahudiy olimlarining asarlarini lotin tiliga tarjima qilgani bilan tanilgan. Bu tarjimalar G‘arbiy Yevropada

Aristotelning falsafasi, tibbiyot, astronomiya va astrologiya kabi sohalardagi bilimlarning tarqalishiga katta hissa

qo‘shdi.

23

Evgenio de Palermo XII asrda Sisiliya qirolligida yashagan olim, tarjimon va davlat arbobi bo‘lgan. U Norman

qirollari davrida muhim lavozimlarda ishlagan va arab ilmiy asarlarini lotin tiliga tarjima qilgani bilan tanilgan.

24

Petr Alfonsi XI asrning oxiri va XII asrning boshlarida yashagan ispan-yahudiy olimi, yozuvchisi va astronomi

edi. U 1106-

yilda xristian dinini qabul qilgan va Petr Alfonsi ismini olgan. Uning eng mashhur asari “Disciplina

Clericalis” (Olimlar tarbiyasi) bo‘lib, bu o‘rta asrlar Yevropasida keng tarqalgan ibratli hikoyalar va hikmatli so‘zlar
to‘plami edi.

25

Klavdiy Ptolemey (milodiy 100-170-yillar) qadimiy yunon astronomi, geografi, matematigi va musiqashunosi

bo‘lgan. U Misrning Iskandariya shahrida yashab ijod qilgan va o‘rta asrlar ilm

-

faniga katta ta’sir ko‘rsatgan.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

995

Shotlandiyalik islomshunos Montgomeri Uott esa Ispaniyaning zamonaviy madaniyatida

ham musulmon merosining chuqur iz qoldirganini taʼkidlaydi.

Al-

Andalus sivilizatsiyasi, ayniqsa Qurtuba va Toledo shaharlari Yevropa Uygʻonish

davrining ilmiy poydevorini yaratishda beqiyos xizmat qilgan. Musulmon olimlarining ilmiy-

ma’naviy merosi gʻarb dunyosining shakllanishi va rivojida hal qiluvchi rol oʻynadi. Bu o‘zaro

madaniy muloqot nafaqat ilm-

fan, balki umumiy insoniyat taraqqiyoti yo‘lida katta tarixiy

ahamiyat kasb etdi.

Al-Andalus (Andalusiya)

–

o‘rta asrlarda musulmonlar tomonidan boshqarilgan Ispaniya

va Portugaliya hududlari

–

nafaqat islom olamining, balki butun Yevropaning ilmiy, madaniy va

iqtisodiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Bu hududda VIII asrdan boshlab barpo etilgan boy

madaniy meros, asrlar osha butun dunyo tarixida chuqur iz qoldirdi.

950-

yilda Qurtubada (Cordoba) Yevropadagi ilk qog‘oz ishlab chiqarish fabrikasi tashkil

etildi. Bu texnologik taraqqiyot Vizantiyada faqat 1100-yilda, Sitsiliyada 1102-yilda,
Germaniyafa 1228-yilda va Angliyada esa 1309-yilda amalga oshdi. Shu orqali Andalus

madaniyati Yevropa texnik taraqqiyotiga yo‘l ochdi.

O‘rta asrlarda Qurtuba shahrining aholisi bir milliondan ortiq bo‘lib, 100 mingta oddiy

aholi yashaydigan uylar bilan birga 60 mingdan ortiq boy tabaqa vakillari istiqomat qilgan

uylarga ega edi. Aholining deyarli barchasi savodli bo‘lib, ilm olishga, ilmiy munozaralarda
qatnashishga, kitoblar o‘qish va ularni tahlil qilishga qiziqqan. Hatto ayollar orasida ham kitob
yig‘ish odati keng tarqalgan edi.

Sanoat va savdo sohalari ham yuksak darajada rivojlangan bo‘lib, kon mahsulotlari, ipak,

qurol-

yarog‘, shakar kabi mahsulotlar orqali Yevropa va Sharq o‘rtasida vositachilik qilingan.

Qishloq xo‘jaligida esa musulmonlar ilg‘or sug‘orish tizimlari va ekinlar bilan yirik

yutuqlarga erishdilar. Shakarqamish, tut daraxti, sholi, paxta va boshqa ko‘plab ekinlar keng
ekila boshladi. Sug‘orish inshootlari hozirgacha mavjud bo‘lib, ularning barpo etilishi arablar

faoliyatining guvohi sifatida tarixda saqlanib qolgan (Gyustav Lebon, Arablar madaniyati, 1884).

Musulmonlar Andalusiyada bog‘lar va dam olish maskanlari barpo etish madaniyatini

ham joriy qilgan bo‘lib, qirollik bog‘lari ilk bor aynan bu yerda paydo bo‘lgan. Jamoat

infratuzilmasi

–

yo‘llar, ko‘priklar, mehmonxonalar –

keng miqyosda barpo etilib, Rim davridan

keyingi eng katta qurilish ishlari aynan musulmonlar tomonidan amalga oshirilgan.

Ilm-

fan va san’atda ham musulmonlar yetakchi bo‘lganlar. Qurtubada minglab ilmiy

qo‘lyozmalar mavjud bo‘lib, ularni Arxiyepiskop Ximenes

26

yoqib yuborishga urinadi, biroq

ularning izlari me’morchilik, madaniyat va xalq xotirasida saqlanib qoladi. Yevropada ilk bor

keng qamrovli dengiz savdosi aynan musulmonlar floti orqali amalga oshirilgan. Ular uzoq vaqt

davomida O‘rta Yer dengizining mutlaq hukmdori bo‘lib qolganlar.

Musulmonlarning axloqiy qadriyatlari ham Yevropaga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ular

bag‘rikenglik, odob

-

axloq, so‘zga sodiqlik, kuchsizga yordam berish kabi qadriyatlarni joriy

26

Arxiyepiskop Ximenes

–

bu ispaniyalik diniy arbob, davlat arbobi va kardinal bo‘lgan. U Granadani zabt etish

(rekonkista) jarayonida muhim rol o‘ynagan. Granadaning zabt etilishidan keyin xristianlashtirish siyosatini amalga
oshirgan. Qirolicha Izabella vafotidan so‘ng, Fransisko Ximenes Ispaniya regenti (vaqtincha hukmdori) vazifasini
bajargan. U qirol Ferdinandning vorisi bo‘lgan Karl I (keyinchalik imperator Karl V) voyaga yetgunga qadar

mamlakatni boshqargan.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

996

etgan. Bu qadriyatlar keyinchalik ritsarlik kodekslari sifatida nasroniylar tomonidan qabul

qilingan. Musulmonlar diniy erkinlikni ta’minlab, nasroniy ruhoniylarga cherkov yig‘inlarini
o‘tkazishga imkon yaratgan, yahudiylar esa aynan musulmonlar boshqaruvidagi Andalusiyada

panoh topganlar.

Al-

Andalusning ta’siri faqat madaniyat bilan cheklanib qolmay, tilshunoslikda ham aks

etdi: ispan tilida to‘rt mingdan ortiq, portugal tilida esa mingdan ortiq arabcha so‘z mavjud.
Hatto “Portugaliya” nomi ham “port” (lotincha) va “qal'a” (arabcha) so‘zlarining birikmasidan
kelib chiqqan. “Apelsin” ma’nosini anglatuvchi so‘z –

“burtuqol” –

Portugaliya nomi bilan

bog‘liq holda arab tilidan o‘zlashgan. Bugun ham Portugaliyaning Algarvi (arabcha “al

-

g‘arb”,

ya’ni “g‘arb”) viloyatida o‘sha davr me’morchilik yodgorliklari saqlanib qolgan.

Yevropada keng tarqalgan odob-axloq tizimi, savodxonlik, ilmlar rivoji, hatto bugungi

kundagi kundalik hayot madaniyatining ko‘plab unsurlari –

xususan, uch taomdan iborat tushlik

qilish tartibi va billur idishlardan foydalanish

–

musulmonlar orqali Yevropaga kirib kelgan.

1492-yilda Granada

27

ning qulash bilan Andalusiyadagi musulmonlar hukmronligiga

yakun yasaldi. Shu yili Kolumb Amerikaning kashf etgani kabi, Yevropaning g‘arbiy chekkasida

ulkan bir sivilizatsiya tarix sahnasidan chiqdi. Ammo Andalus xotirasi bugungi kungacha yashab
kelmoqda

–

nafaqat ispan va portugal tillarida, balki ularning madaniyati, ilm-fani va hayot

tarzida hamon uning izi mavjud.

Al-Andalus tarixi

–

bu faqat musulmonlarning Ispaniyadagi hukmronligi tarixi emas,

balki butun insoniyat sivilizatsiyasi uchun o‘rnak bo‘la oladigan noyob tamaddun namunasidir.
Sakkiz asrdan ortiq davom etgan bu davrda Andalus musulmonlari nafaqat o‘zlarining diniy va

siyosiy tuzumlarini barpo etdilar, balki Yevropa tarixining eng muhim ilmiy va madaniy

o‘zgarishlariga zamin yaratdilar.

Eng avvalo, Al-Andalus ilm-fan va falsafa rivojining markaziga aylangan edi. Qurtuba,

Sevilla, Toledo kabi shaharlarda yuzlab kutubxonalar, madrasalar va tarjima markazlari faoliyat
yuritgan. Musulmon, yahudiy va nasroniy olimlarning hamkorlikdagi ishlari tufayli qadimgi
yunon, rim va hind ilmlarining asarlari saqlanib qolib, arab tili orqali qayta kashf etildi hamda

lotin tiliga tarjima qilinib Yevropa uyg‘onish davrining intellektual asosini tashkil etdi. Ibn

Rushdning Aristotelga yozgan sharhlari, Ibn Sino va Al-Zahraviyning tibbiy asarlari,
al-Xorazmiy va al-Zarqaliyning matematik ishlari aynan Al-

Andalus orqali G‘arbga yoyildi.

Shuningdek, bu davrda jamiyatda bag‘rikenglik va dinlararo hamkorlikka asoslangan

ijtimoiy model -

“convivencia

28

” amalda qo‘llanilgan. Bu turli diniy guruhlarning o‘z e’tiqodida

erkin yashashi, birgalikda ishlashi va rivojlanishi uchun qulay muhit yaratgan edi. Andalus

jamiyatidagi bu murosali muhit G‘arbda tolerantlik g‘oyalarining shakllanishiga, keyinchalik esa
demokratik qadriyatlarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.

Bundan tashqari, Al-

Andalusda shaharsozlik, arxitektura, qishloq xo‘jaligi va sanitariya

sohalarida ham ilg‘or texnologiyalar joriy etilgan.

27

Granada amirligi Pireney yarim orolida musulmonlar hukmronligi ostida qolgan soʻngi hudud edi. Amirlik

Nasridlar (1232

–

1492)sulolasi tomonidan boshqarilgan 1492-yilda Granadaning qulashi Ispaniya tarixidagi juda

muhim voqea boʻlgan. Bu voqea 781

-yillik Rekonkista (reconquista

—

qayta zabt etish)ning yakuni edi.

28

Tarixiy kontekstda convivencia atamasi Oʻrta asrlar Ispaniyasida, ayniqsa, musulmonlar, nasroniylar va

yahudiylar bir hududda tinchlik va nisbatan totuvlikda yashagan davrni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu davrda turli

din va madaniyat vakillari oʻzaro aloqada boʻlib, ilm

-fan, madaniyat va savdo sohalarida bir-

biriga taʼsir koʻrsatgan.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

997

Hammomlar, suv inshootlari, bog‘lar va yorqin me’moriy yodgorliklar Andalus

sivilizatsiyasining nafislik va amaliylikka asoslangan yondashuvini ifodalaydi. Bu

madaniyatning nafaqat moddiy, balki ma’naviy merosi ham bugungi kungacha turli jamiyatlar
uchun ilhom manbai bo‘lib qolmoqda.

Shu tariqa, Al-Andalusni tarixiy-

geografik bir fazoda cheklab bo‘lmaydi. U umumiy

insoniyat merosining ajralmas bo‘lagi, ilmiy taraqqiyot, diniy bag‘rikenglik va madaniy
uyg‘unlikning timsolidir. Uning merosi orqali G‘arb o‘z “uyg‘onish”ini boshladi; demak,

Al-

Andalus faqat o‘tgan zamonning bir sahifasi emas, balki kelajak avlodlar uchun ham

madaniyatlararo muloqot va ilmiy izlanishlar uchun zaruriy saboqdir.

Foydalanilgan adabiyot va manbalar ro‘yhati

1.

Collins, Roger. The Arab Conquest of Spain, 710

–

797. Blackwell, 1989.

2.

Kennedy, Hugh. Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus. Routledge,
1996.

3.

Fletcher, Richard. Moorish Spain. University of California Press, 1992.

4.

Menocal, María Rosa. The Ornament of the World: How Muslims, Jews, and Christians

Created a Culture of Tolerance in Medieval Spain. Little, Brown and Company, 2002.

5.

Watt, W. Montgomery, and Pierre Cachia. A History of Islamic Spain. Edinburgh
University Press, 1965.

6.

Hawting Gerald R. The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD 661-750.

–

London and New York: Routledge, 2000.

7.

Kennedy Hugh. The Great Arab Conquestes: How the Spread of Islam Changed the World
We Live In.

–

Philadelphia: Da Capo Press, 2008.

8.

Al-Andalus: The Art of Islomic Spain, held at the Alhambra, Granada (March 18-June 7,
1992), and The Metropolitan Museum of Art, New York (July 1-September 27, 1992).

9.

Nasr, S. (2017). Islam va ilm-fan: Yaqin Sharqdagi yutuqlar. London: Oxford University
Press.

10.

Евгений Александрович Беляев

.

Арабы, ислам и арабский халифат в раннее

средневековье

.

«Наука»

.

Москва

. 1966.

11.

К.Э.Босворт. Мусулмон сулолалари. Тошкент "Фан" 2007.

12.

Davronov, A. (201

9). O‘rta asrlar va Islomdagi ilm

-fan rivojlanishi.

Toshkent: O‘qituvchi.