Iyun, 2025-Yil
424
ADABIY TA’LIMDA O‘QUVCHILARNING IJODKORLIK QOBILIYATLARINI
RIVOJLANTIRISH
Parsayev Jalil Jalolovich
Bandixon tumani 38-
maktabning ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714063
Annotatsiya.
Ushbu maqolada adabiy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ijodkorlik
qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlantirish masalasi keng yoritilgan. Ijodkorlik tushunchasining
mazmuni, uning o‘quvchi shaxsiga ta’siri, adabiy asarlar orqali badiiy tafakkurni faollashtirish
usullari tahlil qil
ingan. Shuningdek, o‘quvchilar bilan ishlashda innovatsion va interfaol
metodlardan foydalanishning samarali jihatlari ko‘rsatib berilgan. Maqola davomida ijodiy
topshiriqlar, dramatizatsiya, bahs-
munozara, klaster va “aql hujumi” kabi usullar asosida ijod
iy
tafakkurni rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
adabiy ta’lim, ijodkorlik, badiiy tafakkur, o‘quvchi shaxsi, innovatsion metod,
interfaol usullar, estetik tarbiya.
Annotation.
This article explores the development of students’ creative abilities through
literary education. It discusses the concept of creativity, its impact on student personality, and the
methods of stimulating artistic thinking through literary texts. The article also highlights the
effectiveness of innovative and interactive teaching methods such as creative writing tasks,
dramatization, debates, clustering, and brainstorming in fostering creative thinking. Practical
recommendations for teachers to nurture creativity in literature classes are provided throughout
the paper.
Keywords:
literary education, creativity, artistic thinking, student personality, innovative
methods, interactive learning, aesthetic development.
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchining mustaqil fikrlashi, muammoga ijodiy yondasha
olishi, o‘z fikrini aniq, lo‘nda va asosliligi bilan ifoda etishi muhim kompetensiyalardan biri sifatida
e’tirof etilmoqda. Aynan shunday fazilatlarni shakllantirishda adabiy ta’limning o‘rni beqiyosdir.
Adabiyot darslari orqali o‘quvchi nafaqat badiiy matnni o‘qish, tushunish va yod olish bilan
cheklanmaydi, balki u obrazlar bilan fikrlashni, muallif pozitsiyasini tushunishni, asar voqealari
ustida mulohaza yuritishni, xayolan obraz bilan “suhbat” qilishni o‘rganadi. Bularning barchasi
o‘quvchining ichki dunyosini boyitadi, uni ijodiy tafakkur sari yetaklaydi.
Ijodkorlik
—
bu inson tafakkurining eng yuqori bosqichi bo‘lib, mavjud bilim, tajriba va
kuzatuv asosida yangi g‘oya, fikr yoki mahsulot yaratish qobiliyatidir. Psixologik va pedagogik
adabiyotlarda ijodkorlik “muammo yechishga yo‘naltirilgan, innovatsion
yondashuvga asoslangan
mustaqil faoliyat” sifatida tavsiflanadi.
Yosh bolalarda tabiiy qiziqish, rang-
barang xayolot, ertak va o‘yinlarga mehr shakllangani
bois, ular tug‘ma ijodiy salohiyatga
egadirlar. Ammo bu salohiyatni rivojlantirmaslik yoki uni
qadrlamaslik orqali o‘quvchining ichki kuchlari so‘nib borishi mumkin. Shunday ekan, adabiy
ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini tizimli, izchil va maqsadli tarzda
rivojlantirish
o‘qituvchining muhim pedagogik vazifalaridan biri sanaladi.
Iyun, 2025-Yil
425
Adabiy ta’lim —
o‘quvchining estetik qarashlari, badiiy tafakkuri, nutq madaniyati va
dunyoqarashini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayonda quyidagi omillar asosiy vosita
sifatida xizmat qiladi:
1.
Badiiy asar tahlili
: O‘quvchi asardagi voqea, muammo va obrazlarni tahlil qilish orqali
hayotga, jamiyatga va insoniy munosabatlarga nisbatan o‘z qarashlarini shakllantiradi.
2.
Muqobil yakun va fikr bildirish
: Asarni o‘qib bo‘lgach, “agar boshqacha bo‘lganida
-
chi?”,
“men bu obraz o‘rnida bo‘lganimda qanday yo‘l tutar edim?” kabi savollar orqali o‘quvchi xayolan
matn ichiga kiradi, muallif bilan “bahs” qiladi, bu esa ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi.
3.
She’riyat va nasrda ijodiy topshiriqlar
:
She’rga muqobil misralar qo‘shish, o‘z hikoyasini
yozish, tanlangan obraz tilidan maktub yozish kabi topshiriqlar o‘quvchining tasavvurini, badiiy
nutqini va o‘zini ifoda etish ko‘nikmasini rivojlantiradi.
4.
Bahs-munozara, dramatizatsiya: Asar personajlari haqida bahslar, ular ishtirokidagi
voqealarni sahnalashtirish orqali o‘quvchi badiiy matnni faqat bilish emas, balki u bilan yashashni
o‘rganadi.
Bu esa ularning emotsional va ijodiy faolligini oshiradi.
Ijodkorlikni rivojlantirishda zamonaviy metodlardan foydalanish. Hozirgi davr adabiy
ta’limida quyidagi innovatsion va interfaol metodlar orqali o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini
samarali rivojlantirish mumkin:
Aql hujumi (Brainstorming)
: Guruh bo‘lib muayyan muammoga yechim topish, g‘oyalar
taklif qilish orqali ijodiy fikrlash rag‘batlantiriladi.
Klaster usuli
: Biror mavzu yoki obraz atrofida bog‘liq g‘oyalarni tarmoqlab yozish orqali
o‘quvchining analitik va sintetik tafakkuri faollashadi.
“Insert”, “Z
-Z-
Z” texnologiyasi: Asarni o‘qish jarayonida belgilar qo‘yish, savollar
shakllantirish orqali o‘quvchi mustaqil mushohada yuritishga o‘rganadi.
Digital Storytelling
: Multimedia vositalaridan foydalanib o‘z hikoyasini yaratish (rasm,
ovoz, matn asosida)
—
o‘quvchining ijodiy salohiyatini zamonaviy vositalar bilan uyg‘unlashtirish
imkonini beradi.
O‘qituvchi faoliyati va shaxsiy namunasi.
Ijodiy o‘quvchini shakllantirish uchun
o‘qituvchining o‘zi ham ijodkor bo‘lishi zarur. Darsni shunchaki “konu
-
mazmun” yetkazish deb
emas, balki ruhiy va
intellektual jarayon deb tushungan o‘qituvchigina o‘quvchini o‘ziga ergashtira
oladi. U quyidagilarga amal qilishi lozim:
⎯
O‘quvchi fikrini qadrlash va hurmat bilan qabul qilish.
⎯
Xatolardan qo‘rqmaslikka undash, jasoratli fikr bildirishga rag‘batlantirish.
⎯
Har bir o‘quvchining salohiyatiga ishonish va uni ochish uchun sharoit yaratish.
⎯
O‘zi ham adabiy ijod bilan shug‘ullanish: maqolalar yozish, she’r yoki esse yaratish orqali
o‘quvchilarga shaxsiy namunani ko‘rsatish.
Adabiy ta’lim o‘quvchini faqatgina badiiy asarlar bilan tanishtiribgina qolmay, uni hayotga
boshqacha nigoh bilan qarashga, obrazlar ortidan yashiringan g‘oyalarni anglashga, o‘z fikrini erkin
bayon etishga o‘rgatadi. Ushbu jarayon doirasida o‘quvchining i
jodiy salohiyatini rivojlantirish
—
bu nafaqat estetik va madaniy tarbiyaning, balki mustaqil fikrlovchi, sog‘lom jamiyat a’zosini
voyaga yetkazishning eng asosiy shartidir.
Shunday ekan, adabiy ta’limni ijodkorlik bilan uyg‘unlashtirish, dars jarayonini jonli,
interfaol va zamonaviy metodlarga asoslash orqali biz o‘quvchilarimizni kelajakda katta yutuqlarga
yetaklaydigan bilimli, iste’dodli va faol shaxslarga aylantirishimiz
mumkin.
Iyun, 2025-Yil
426
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Қодиров
,
Ҳ
. (2016).
Ижодий
фикрлаш
ва
унинг
таълимдаги
ўрни
.
Тошкент
:
Ўқитувчи
нашриёти
.
2.
Юлдашев
,
И
. (2021).
Adabiy ta’lim nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Ҳамидов
,
Қ. (2019). “Adabiy ta’limda o‘quvchi faolligini oshirishning samarali usullari”.
//
O‘zbekiston maktab ta’limi jurnali
, №3, 25–
29-betlar.
4.
Абдураҳмонов
,
Ш
. (2020).
Pedagogik innovatsiyalar va ijodiy yondashuvlar
.
Тошкент
:
Iqtisodiyot va ta’lim.
5.
Torrance, E. P. (1995).
Why Fly? A Philosophy of Creativity
. Norwood, NJ: Ablex
Publishing Corporation.
6.
Robinson, K. (2006). “Do Schools Kill Creativity?” // TED Talk.
7.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes
. Cambridge, MA: Harvard University Press.
