1127
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ONA TILI VA ADABIYOT FANINI O‘QITISHDA DOLZARB MUAMMOLAR VA
ULARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI
Parsayev Jalil Jalolovich
Bandixon tumani 38-
maktabning ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714602
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston umumta'lim maktablarida ona tili va adabiyot
fanini o‘qitishda mavjud dolzarb muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, bu muammolarni
bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar keltiriladi. Maqola zamonaviy ta'lim talablariga mos
ravishda muammo-tahlil-yechim tamoyiliga asoslangan holda ilmiy manbalar va amaliy
kuzatuvlar asosida yozilgan.
Kalit so‘zlar:
ona tili, adabiyot, o‘qitish metodikasi, darslik, innovatsion yondashuv, nutq
madaniyati, pedagogik kompetensiya.
Annotation.
This article analyzes the current problems in teaching the Uzbek language
and literature in schools of Uzbekistan. It provides an in-depth examination of issues such as
unadapted curricula, the quality of textbooks, teachers' methodological preparedness, and the
subjectivity of assessment criteria. The paper also offers practical recommendations based on
modern pedagogical approaches to overcome these challenges. It aims to contribute to the
improvement of the literary and linguistic education process and may serve as a useful resource
for teachers, researchers, and education specialists.
Keywords:
literature education, methodological issues, textbooks, modern approach,
reading culture, assessment, student engagement.
Hozirgi globallashuv sharoitida milliy qadriyat va tilni saqlab qolish, uni rivojlantirish
har qachongidan muhimdir. O‘zbekiston Respublikasida ham davlat tilining nufuzini oshirish,
yoshlarda ona tiliga nisbatan hurmat, qiziqish va ehtiyojni kuchaytirish ta'lim siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu borada maktabda ona tili va adabiyot fanlarini
sifatli o‘qitish muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq bugungi kunda ushbu fanlarni o‘qitishda bir
qator tizimli muammolar mavjud.
1. Darsliklar va o‘quv materiallarining sifatiga oid muammolar
Ona tili va adabiyot darsliklarida izchillik va ilmiylik yetishmayotgani ta'kidlanmoqda.
Masalan, 6
–
9-
sinf ona tili darsliklarida fonetika, morfologiya va sintaksis bo‘limlari
orasida uzviy bog‘liqlik yo‘q. Ayrim mavzular bir sinfda chuqur o‘rgatilmaydi, boshqa sinfda
esa takroran beriladi, bu esa o‘quvchilarda qiziqish yo‘qolishiga olib keladi[1].
Shuningdek, darsliklardagi matnlar o‘quvchining yosh darajasi va estetik didiga mos
emasligi holatlari kuzatilmoqda. Ba'zi matnlar notabiiy, sun’iy tarzda tuzilgan va badiiylikdan
yiroq[2].
2. O‘quvchilarning nutq madaniyati va savodxonlik darajasi pastligi
So‘nggi yillarda umumta’lim maktablarida o‘tkazilgan monitoring natijalariga ko‘ra,
o‘quvchilarning 43 foizi imlo va punktuatsiya bo‘yicha minimal saviyaga ega[3]. Shu bilan
birga, og‘zaki nutqda fikrni aniq, izchil va lo‘nda ifoda eta olmaslik holatlari keng tarqalgan. Bu
esa nafaqat ona tili, balki boshqa fanlarni ham o‘zlashtirish darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
3. O‘qituvchilarning malaka va metodik tayyorgarligi
Ta’lim sifatini belgilovchi asosiy omillardan biri —
bu o‘qituvchining kasbiy
mahoratidir.
1128
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Afsuski, O‘zbekistonda ona tili va adabiyot fani o‘qituvchilarining katta qismi zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni yetarli darajada bilmaydi.
Misol uchun, 2023-
yilda Ta’lim inspeksiyasi tomonidan o‘tkazilgan attestatsiyada ushbu
fan o‘qituvchilarining 31% test sinovlaridan o‘ta olmagan[4].
Bundan tashqari, ijodiy yondashuv
yetishmasligi, darslarda faqat darslikdan foydalanishga intilish, individual yondashuvning
yo‘qligi holatlari ham mavjud.
4. Moddiy-texnik baza va adabiy muhitning yetishmasligi
Ko‘plab maktablarda kutubxonalar zamonaviy badiiy adabiyotlar bilan ta’minlanmagan.
Internet resurslaridan foydalanish imkoniyati past, kompyuter va proyektorlar soni yetarli
emas[5]. Ayniqsa, chekka hududlardagi maktablarda bu muammo dolzarb bo‘lib qolmoqda.
5. Lotin yozuviga o‘tishdagi muammolar
O‘quvchilar va hatto ayrim o‘qituvchilarning lotin yozuvida ravon yozish va o‘qish
ko‘nikmalari sust. Darsliklar ham bu borada izchil tayyorlanmagan. Bu esa imlo va
orfografiyaga oid mashqlarning sifatsiz bajarilishiga olib kelmoqda[6].
6. Ijodiy yondashuvning yetishmasligi va adabiyotga qiziqishning susayishi
Ko‘plab o‘quvchilar uchun adabiyot fani faqatgina matn yodlash, avtobiografiya bilish,
savollarga javob berishdan iborat bo‘lib qolgan.
Bu esa adabiyotning chin mohiyati
—
hayotiylik, badiiy-estetik tarbiya, ruhiy olamga
ta’sir kuchini yo‘qqa chiqaradi. Darslarda obraz tahlili, dramatizatsiya, bahs
-munozara, kreativ
yozuv kabi yondashuvlar yetarli darajada qo‘llanilmaydi[7].
Tavsiyalar:
1.
Darsliklarni takomillashtirish:
o‘quvchilarning yosh xususiyatiga mos, badiiy saviyasi
yuqori matnlar tanlab olinishi kerak.
2.
Malaka oshirish kurslarini tizimli yo‘lga qo‘yish:
o‘qituvchilar uchun metodik
ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish lozim.
3.
Ijodiy yondashuvni kuchaytirish: dars jarayonida esse yozish, hikoya tuzish, teatr
elementlaridan foydalanish taklif etiladi.
4.
Kutubxonalarni zamonaviy adabiyotlar bilan boyitish: ayniqsa yoshlar uchun
motivatsion, qiziqarli badiiy asarlarni taqdim etish lozim.
5.
Lotin yozuvida ishlash bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarni ko‘paytirish:
dikantant, imlo
tanlovlari, yozma ishlar orqali.
Ona tili va adabiyot
—
bu faqat bir fan emas, balki milliy ong, ma’naviyat va tafakkur
shakllanishining asosiy vositasidir. Uni zamonaviy, ijodiy va texnologik yondashuvlar orqali
o‘qitish orqali biz yosh avlodni bilimli, milliy qadriyatlarni anglaydigan va asraydigan shaxs
sifatida tarbiyalaymiz.
Foydalanilgan
adabiyotlar roʻyxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2023). "Umumta’lim maktablari uchun
ona tili darsliklarini baholash natijalari".
2.
Akramova, M. (2022). "Ona tili darsliklarida matn tanlash muammolari",
Til va adabiyot
ta’limi
, №4.
3.
Res
publika Ta’lim inspeksiyasi hisobotlari. (2022).
4.
Xalq ta’limi vazirligi attestatsiya natijalari, 2023.
5.
UNESCO ta’lim sohasidagi monitoring hisobotlari, O‘zbekiston bo‘yicha (2021).
1129
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
6.
Karimov, B. (2023). "Lotin yozuviga o‘tish va til madaniyati",
Filologiya va
innovatsiyalar
, №2.
7.
To‘raqulov, N. (2021). "Adabiyot darslarida interfaol metodlardan foydalanish",
Metodik
jurnali
, №1.
