Iyun, 2025-Yil
445
INSON HUQUQLARINING-HUQUQIY ASOSLARI VA JAMIYATDA INCON
HUQUQLARINI TA’MINLASH BO‘YICHA AMALGA OSHIRILAYOTGAN
ISLOHOTLAR
Shokirov Mubin Rustamovich
f.f.f.d (PhD) dotsent, Buxoro davlat pedagogika institute.
Ergasheva Iroda Qosimovna
Buxoro davlat pedagogika instituti 1-bosqich magistranti.
Telefon: +998(93) 624 42 07
https://doi.org/10.5281/zenodo.15723622
Annotatsiya.
Ushbu maqolada inson huquqlari jamiyatda eng oliy qadriyat ekanligi, inson
huquqlari har bir shaxs tug‘ilganidan boshlab umrining oxiriga qadar ajralmas va daxlsiz huquq
ekanligini keng yoritilgan.
Shuningdek, inson huquqlari har qanday demokratik jamiyatning asosiy tamoyillaridan biri
hisoblanib, har bir shaxsning shaʼni, erkinligi va daxlsizligini taʼminlash –
huquqiy davlat
qurilishining muhim yoʻnalishi hisoblanishi belgilangan.
Bugungi kunda dunyo mamlakatlari, xususan, Oʻzbekiston Respublikasida ham inson huquq
va erkinliklarini qonuniy himoya qilish, ularni xalqaro standartlarga muvofiq rivojlantirish
borasida keng qamrovli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan, ushbu maqolada inson huquqlarining huquqiy asoslari, ularni himoya qilishdagi
milliy va xalqaro mexanizmlar hamda soʻnggi yillarda jamiyatda inson huquqlarini taʼminlash
boʻyicha olib borilayotgan amaliy chora
-tadbirlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Demokratik jamiyatlar, xalqaro standartlar, inson huquqlari, shaxsning
shaʼni, erkinligi va daxlsizligi, milliy va xalqaro mexanizm, inson shaʼni, itimoiy tengsizlik.
ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА И РЕФОРМЫ, ОСУЩЕСТВЛЯЕМЫЕ
ДЛЯ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА В ОБЩЕСТВЕ
Аннотация
.
В данной статье подробно рассматривается тот факт, что права
человека являются высшей ценностью в обществе, что права человека являются
неотъемлемым и неприкосновенным правом каждого человека от рождения и до конца его
жизни.
Также установлено, что права человека являются одним из основных принципов
любого демократического общества, а обеспечение достоинства, свободы и
неприкосновенности каждой личности является важным направлением построения
правового государства.
Сегодня страны мира, в частности Республика Узбекистан, реализуют комплексные
реформы по правовой защите прав и свобод человека и развитию их в соответствии с
международными стандартами.
В частности, в данной статье анализируются правовые основы прав человека,
национальные и международные механизмы их защиты, а также практические меры,
принимаемые в последние годы для обеспечения прав человека в обществе.
Ключевые слова:
Демократические общества, международные стандарты, права
человека, достоинство, свобода и неприкосновенность личности, национальные и
международные механизмы, человеческое достоинство, социальное неравенство.
Iyun, 2025-Yil
446
LEGAL FOUNDATIONS OF HUMAN RIGHTS AND REFORMS UNDERWAY TO
PROVIDE HUMAN RIGHTS IN SOCIETY
Abstract
.
This article extensively discusses the fact that human rights are the highest value
in society, that human rights are an inalienable and inviolable right of every person from birth to
the end of his life.
It is also established that human rights are one of the basic principles of any democratic
society, and ensuring the dignity, freedom and inviolability of every person is an important direction
in building a legal state.
Today, countries around the world, in particular the Republic of Uzbekistan, are
implementing comprehensive reforms to legally protect human rights and freedoms and develop
them in accordance with international standards.
In particular, this article analyzes the legal foundations of human rights, national and
international mechanisms for their protection, and practical measures taken in recent years to
ensure human rights in society.
Key words:
Democratic societies, international standards, human rights, dignity, freedom
and inviolability of the individual, national and international mechanisms, human dignity, social
inequality.
Kirish
Inson huquqlari va erkinliklari har qanday taraqqiy etgan jamiyatning poydevori hisoblanadi.
Ular shaxs erkinligi, shaʼni va qadr
-
qimmatini taʼminlovchi eng muhim ijtimoiy
-huquqiy
meʼyorlar sirasiga kiradi. Inson huquqlari –
bu
tugʻma, ajralmas, doimiy va universalligi bilan
ajralib turuvchi qadriyat boʻlib, ular jamiyat va davlat taraqqiyoti uchun zarur asosni tashkil etadi.
Shu sababli, har bir demokratik davlat o‘z siyosatida inson huquqlarini himoya qilishga
alohida e’tibor qaratadi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida ham ushbu yo‘nalishda tub
islohotlar amalga oshirilmoqda.
Inson huquqlarining huquqiy asoslari milliy va xalqaro darajada shakllantirilgan boʻlib, ular
quyidagi asosiy hujjatlarda oʻz ifodasini
topgan:
Xalqaro huquqiy asoslar:
1.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948)
–
inson huquqlarining global miqyosda tan olinishi va himoya qilinishini belgilaydi.
2.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro pakt (1966) hamda Iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro pakt –
davlatlarning inson huquqlarini taʼminlash
majburiyatlarini aniq belgilab beradi.
3.
BMTning qiynoqlarga qarshi konvensiyasi, bolalar huquqlari konvensiyasi, ayollar
huquqlari konvensiyasi kabi hujjatlar ham muhim xalqaro asoslardir.
Milliy huquqiy asoslar:
-
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992) –
inson va fuqarolarning asosiy huquqlari
va erkinliklarini kafolatlovchi eng oliy huquqiy hujjatdir
2023-yilgi konstitutsiyaviy islohotlar
orqali inson huquqlariga oid moddalar yanada kengaytirildi.
Qarang1
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –
8-dekabr, 1992 yil (2023-yilgi tahrir) 13-14-modda.
Iyun, 2025-Yil
447
-
Inson huquqlari boʻyicha vakil (ombudsman) toʻgʻrisidagi qonun, Sud
-huquq tizimini isloh
qilishga oid qonunlar, Jinoyat va Fuqarolik kodekslari ham huquqiy asoslarni tashkil etadi.
-
O‘zbekiston tomonidan xalqaro huquqiy bitimlar ratifikatsiya qilinib, ular milliy
qonunchilikka implementatsiya qilingan.
O‘zbekiston inson huquqlarini taʼminlash borasida so‘nggi yillarda izchil islohotlar olib
bormoqda. Ushbu islohotlar bir nechta muhim yo‘nalishlarda amalga oshirilmoqda:
1. Sud-huquq tizimi islohoti:
•
Sudlarning mustaqilligi mustahkamlanmoqda.
•
Sudlarda ochiqlik va oshkoralik prinsiplari kuchaytirilmoqda.
•
Jinoyat protsessida “inson manfaatlari” tamoyili
asosiy mezonga aylantirilmoqda.
•
Sud-huquq amaliyotida odil sudlov, kafolatlangan himoya huquqi va aybsizlik
prezumpsiyasi kuchaytirildi.
2. Inson huquqlari boʻyicha milliy institutlarning rivojlanishi:
a) O‘zbekiston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) faoliyatining
samaradorligi oshirildi.
b) Inson huquqlari milliy markazi va boshqa nodavlat tashkilotlar ishtirokida monitoring
tizimi kengaytirildi.
v) Ombudsmanning maxsus hisobotlari orqali parlament va jamoatchilikka hisobot berish
amaliyoti yo‘lga qo‘yildi.
3. Qiynoqlarga qarshi kurash:
- Qiynoqlarning oldini olish milliy mexanizmlari joriy etildi.
-
Ichki ishlar organlarida, tergov idoralarida video nazorat tizimlari oʻrnatildi.
-
“Qiynoqlarsiz jamiyat” tamoyili
amaliyotga tatbiq etilmoqda.
4. Ayollar va bolalar huquqlari himoyasi:
•
Gender tengligini taʼminlash boʻyicha alohida qonunlar qabul qilindi.
•
Oilaviy zoʻravonlikka qarshi kurashish, ayollar va bolalarning huquqlarini himoya qilish
boʻyicha
markazlar tashkil etildi.
•
Bolalar ombudsmani instituti joriy etildi.
5. Soʻz erkinligi va fuqarolik jamiyati:
-Matbuot va axborot erkinligi uchun sharoitlar yaratilmoqda.
-NNTlar (nodavlat notijorat tashkilotlar) faoliyatiga ruxsat beruvchi muhit yaratilmoqda.
-Ijtimoiy tarmoqlarda fikr bildirish erkinligi ochiqlik siyosatining bir qismiga aylandi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, inson huquqlarining taʼminlanishi va huquqiy asoslarining
mustahkamlanishi har bir davlatning taraqqiy etishida, xalqaro maydonda obro‘
-
e’tibor qozonishida
muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi ham bu borada ijobiy tajribaga ega bo‘lib, xalqaro
tashkilotlar tomonidan tan olinmoqda.
Qarang2
O‘zbekiston Respublikasi Ombudsmanining yillik hisobotlari (
Iyun, 2025-Yil
448
Yangi O‘zbekistonning bosh maqsadi –
fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalda
ro‘yobga chiqaradigan adolatli va insonparvar jamiyatni barpo etishdan iboratdir. Bu yo‘lda amalga
oshirilayotgan islohotlar esa davlat siyosatining uzviy va ustuvor yo‘nalishi bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi.
–
8-dekabr, 1992-yil (2023-yilgi tahrir).
2.
A.Saidov. “Inson huquqlari xalqaro huquqning tarkibiy qismi sifatida”, T.: Adolat, 2019.
3.
M.Jo‘raev. –
Inson huquqlari va erkinliklari: nazariy va amaliy jihatlari, Toshkent, 2021-yil.
4.
Q.
Xudoyberganov. “Inson huquqlari va ularning himoya mexanizmlari”, T.: O‘zbekiston,
2021-yil. 63-bet.
5.
G‘.Qosimova. “Yangi Oʻzbekistonda huquqiy islohotlar va inson huquqlari”, T.: Huquq,
2022-yil.
6.
Karimova, N.
–
Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro huquq
asoslari, Toshkent, 2019-yil.
7.
G‘aniyeva, N. –
O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlarini himoya qilish tizimi,
Toshkent, 2020-yil.
Internet saytlari
8.
BMT
Inson
huquqlari
qoʻmitasining
Oʻzbekistonga
doir
hisobotlari
9.
O‘zbekiston Respublikasi Ombudsmanining yillik hisobotlari (
10.
Freedom
House
tashkilotining
O‘zbekiston
bo‘yicha
hisobotlari
11.
O‘zbekiston inson huquqlari milliy markazi statistik hisobotlari.
12.
13.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy veb
-sayti.
14.
