1214
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
XALQ SO‘Z SAN’ATINING NOYOB NAMOYANDASI
G.O‘. Axmedova
(Terdu) dotsent, t.f.b.f.d. (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15730684
Annotatsiya.
Maqolada
Qashqadaryo vohasi baxshichilik san’ati taraqqiyotida baxshi
Qodir baxshi Raximovning o’rni
va uning ijodi haqida batafsil ma’lumot berilgan
.
Kalit so’zlar:
baxshi, doston, terma, repertuar, ustoz, ijod, san’at, voha, xalq, shogird.
Xalqimizning milliy o‘zligini, qadimiy tarixi va tilini, uning hayot tarzi, an’ana va urf
-
odatlarini o‘zida mujassam etadigan, umumbashariy madaniyatning ajralmas qismi sifatida tan
olingan baxshichilik san’ati atoqli baxshi
-shoirlarimiz, folklorshunos olimlarimizning fidoyi
mehnati, ijodiy tafakkuri bilan dostonlarimiz, xalq termalari, laparlar, aytishuvlar va boshqa
nomoddiy ne’matlarimiz namunalari saqlab kelinmoqda. Baxshichilik —
o‘zbek xalq og‘zaki
ijodining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u xalqning asrlar davomida shakllangan ma’naviy
dunyoqarashi, tarixiy xotirasi va estetik qadriyatlarini o‘z ichiga oladi.
Baxshilar
—
faqat dostonchi emas, balki shoir, hofiz, jonli tarixchi va tarbiyatchi sifatida
xalq hayotida muhim o‘rin tutgan. Ular qahramonlik, muhabbat, vatanparvarlik va axloqiy
tarbiya mavzularini yuksak san’at darajasida xalqqa yetkazgan. Baxshichilikda ustoz
-shogirdlik
tizimi muhim o‘rin tutadi, an’analar avloddan avlodga og‘zaki ravishda o‘tib kelgan.
Baxshilar nafaqat o‘tmishni, balki zamonaviy voqealarni ham ijodiy tarzda talqin qilish
orqali xalqning ongini uyg‘otishda xizmat qilgan. Baxshichilik —
milliy merosning bebaho
xazinasidir. Uning an’analarini saqlash va rivojlantirish, yosh avlodga yetkazish
da Qodir
baxshining o’rni beqiyosdir, to‘liq ismi Abdi Rahimov, 1937 yil 16 aprel kuni Qashqadaryo
viloyati Dehqonobod tumanidagi Chalka qishlog‘ida tug‘ilgan. U xalq og‘zaki ijodi —
baxshilik
san’atining yuksak namunasi sifatida tanilgan va milliy madaniyatimizda o‘chmas iz qoldirgan
ustoz baxshilardan biridir. U faoliyati davomida baxshilik san’atining chuqur qirralarini
o‘zlashtirib, xalq dostonlarini ovoza qilgan, yoshlarga o‘rnak bo‘lgan, epik va lirik asarlarni
yurakdan kuylagan ijodkor edi. Qodir baxshi baxshichilikning sir-asrorlarini avval bobosi Turdi
baxshidan, keyin esa Umir shoir Safar o‘g‘lidan o‘rgangan. Qodir baxshi 18 yoshida mustaqil
baxshi sifatida chiqish qilgan.
Uning repertuarida “Alpomish”, “Yodgor”, “Kuntug‘mish”, “Yusuf va Zulayxo”,
“Shahidnoma” va boshqa 70 dan ziyod epik dostonlar mavjud bo‘lgan. U baxshi
chilikda faqat
ovoz yoki she’rgina emas, balki cholg‘u asboblarini ham ustalik bilan ijro eta oladigan san’atkor
edi. U do‘mbira, dutor, tor, rubob, qo‘biz va g‘ijjak kabi an’anaviy asboblarda kuylagan. Qodir
baxshiga xos bo‘lgan uslub —
bu xalq tilining shirasi, maqollar, xalq qo‘shiqlari, frazeologizm
va lirik obrazlardan ustalik bilan foydalanishdir. Uning ovozidagi kuvvat va tuyg‘ular yurakdan
chiqib, tinglovchining qalbiga yetib borar edi. Qodir baxshi respublika miqyosida o‘tkazilgan
baxshilar ko‘rik
-
tanlovlarida besh marta g‘oliblikni qo‘lga kiritgan.
Shuningdek, 1971 yilda Moskvada, 1974 yilda esa Parijda bo‘lib o‘tgan xalqaro folklor
kongresslarida ishtirok etgan va mukofotlarga sazovor bo‘lgan. Uning “Oychinor” (1984),
“Jorxun maston” (1989) dostonlari nashr etilgan va audio
-video yozuvlari orqali xalq orasida
keng tarqalgan. Qodir baxshi 1986 yil 29 avgust kuni vafot etgan. Uning nomi Qashqadaryodagi
bir necha muassasalarga, shu jumladan maktab va madaniyat uylariga berilgan. Uning uy-muzeyi
faoliyat yuritib kelmoqda.
1215
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Uning shogirdlari
–
Qahhor baxshi, Bahrom baxshi va boshqalar bugungi kunda ham
baxshichilik an’analarini davom ettirmoqda. Qodir baxshi Rahimov nafaqat o‘zbek xalq og‘zaki
ijodining ustuni, balki milliy madaniyatimizning tirik timsoli sifatida xalq xotirasida abadiy
yashaydi. Uning ijodi yosh avlod uchun faxr namunasi va baxshilik san’atining yorqin yulduzi
bo‘lib qoladi. odir Baxshining shogirdlari, ayniqsa Qahhor Baxshi, an’anaviy ijodiy maktabning
davomchisi sifatida muhim o‘rin egallaydi. U milliy baxshichilikni yuz yillik tarixdan olib,
zamonaviy jamiyatga munosib yetkazishda faol bo‘lib kelmoqda.
Kitoblar, festivallar, ilmiy tadqiqotlar orqali ushbu maktab madaniy an’analarga ehtirom
bilan qarashda namoyon bo‘lmoqda. U 70dan ortiq doston va 500ga yaqin termalarni kitobga
kiritishda munosib ishtirok etib kelmoqda. Ijodiy repertuari 30 dan ortiq doston (jumladan
Alpomish, Kuntug‘mish, Yodgor, Yusuf va Zulayho, Rustamxon) va 500 ga yaqin terma
mavjud. 64 ishtirokchi orasida respublika darajasida birinchi o‘rinni 1987 va 1989 yillarda
qo‘lga kiritgan. Madaniy faollik va tan olinishi 2019, 2021 yillarda Termiz, Nukusda o‘tgan
baxshi-
shoirlar festivallarida “O‘zbek dostonchiligining eng yaxshi an’anaviy dostonchisi”
maqomini olgan. 2021 yili Turkiya Anqara shahridagi xalqaro konferensiyada ishtirok etib
diplom va sertifikat bilan taqdirlangan.
Nashrlar va asarlari “Ko‘hna karvon sadolari” (2014–2018) she’r
-poema va termalar
to‘plami; “Samodan tomgan tomchilar”, “Mangulik javohirlari”, “Quralay”, “Yashinga aylangan
chaqiriq” kabi asarlar chop etilgan. Shogirdlaridan Baxshiqul Baxshi o‘zbek xalq og‘zaki
ijodining yuksak namunasi bo‘lgan baxshichilik an’analarini davom ettirgan, qadimiy madaniy
merosimizning munosib vorisi hisoblanadi. Uning nomi baxshichilik san’atida, ayniqsa,
Qashqadaryo vodiysida keng tanilgan va hurmatga sazovordir. Baxshiqul Baxshi ijodi epik
rivoyatlar, dostonlar, folklor motivlar va improvizatsiya asosida shakllangan. U ko‘pincha
«Alpomish», «Go‘ro‘g‘li», «Rustamxon», «Shirin va Farhod» kabi xalq dostonlarini yoddan
aytgan. Uning ijodida shaxsiy improvizatsiya, ro‘zg‘or, mehnat, muhabbat va vatanparvarlik
kabi mavzular keng o‘rin olgan. Baxshi o‘z dostonlarini dutor va g‘ijjak yordamida ijro etgan,
ovozi baland va ta’sirli bo‘lgani bilan xalq qalbiga kirgan. Shu bilan birga, u yosh baxshilarga
ustozlik qilgan, ularni o‘z san’atiga o‘rgatgan.
Baxshiqul Baxshi Qashqadaryo baxshichilik maktabida muhim o‘rin tutadi. Bu maktab
o‘zining shijoatli va kuchli ovozga ega ijrochilari, real va obrazli tilaklar bilan boyitilgan uslubi,
musiqiy hamrohlikning o‘zgacha uslubi bilan boshqa maktablardan ajralib turadi. Uning
an’analari hozirgi kunda ham baxshilar orasida davom ettirilmoqda. Baxshiqul Baxshi haqidagi
ma’lumotlar asosan og‘zaki an’analar orqali saqlanib qolgan.
Hozirgi kunda folklorshunos olimlar va madaniyat arboblari uning nomini hurmat bilan
tilga olishadi. Uning ijodi baxshichilik san’atining boy xazinasini tashkil etadi va yosh avlod
uchun ilhom manbaidir. Baxshiqul Baxshi o‘zbek xalq baxshichilik an’anasining zabardast
vakillaridan biri sifatida adabiyot va madaniyatimizda munosib o‘rin egallaydi. Uning nomi
nafaqat Qashqadaryo, balki butun mamlakatimizdagi baxshilar uchun ustoz sifatida qadrlanadi.
Uning boy ijodiy merosi kelajak avlodlar uchun ma’naviy xazinadir Qodir Baxshi
maktabiga tegishli ko‘plab baxshilar ustoz
-
shogird an’anasi davom ettirgan: Bahrom Baxshi,
Abdumurod Rahimov, Baxshiqul Baxshi, Abdunazar Poyonov, Shoberdi Boltaev kabilar
–
Qodir
Baxshi singari jamoatchilik tomonidan e’tirof etilgan ustozlardan ilhom olishgan. Bu xaqida
folklorshunos olimlar uning maktabini muhim manba sifatida qo‘llab
-quvvatlashgan va ustoz-
shogird shajaralarini ilmiy tahlil qilganlar.
1216
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
A.Alimov. O‘zbek baxshichilik san’ati. —
Toshkent: Fan, 1984.
2.
X.Nurmatov. Baxshichilik an’anasi va
zamonaviylik.
—
Toshkent: Yozuvchi, 2001.
3.
X.Jo‘raboev. Qashqadaryo baxshichilik maktabi: Tarix va hozirgi holat. —
Karshi:
«Nasaf», 2010.
4.
A.Toshmatov. Qodir Baxshi va uning shogirdlari. “Madaniyat va ma’rifat” jurnali, 2015
yil
, №3.
5.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
