1402
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
INTERNET TARMAQLARÍ HÁM JASLAR: IMKANIYATLAR HÁM QÁWIPLER
Jannazarova Baxitli Qurbanazarovna
Nòkis qalasi 52-mektep pitkeriwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15761983
Annotaciya. Bul maqalada internet tarmaqlarınıń zamanagóy jaslar turmısındaǵı ornı,
olardıń psixologiyalıq, sociallıq hám mádeniy rawajlanıwına tásiri sáwlelendirilgen. Internettiń
unamlı hám unamsız tárepleri tallanıp, ásirese, jaslar arasında keń tarqalǵan mashqalalar -
virtual baǵınıwshılıq, kiber zorlıq, málimleme hádden tıs júkleniwi, sociallıq salıstırıw aqıbetleri
sıyaqlı máselelerge ilimiy qatnas tiykarında baha berilgen. Sonday-aq, maqalada jaslardı
unamsız tásirlerden qorǵaw hám internetten aqılǵa uǵras paydalanıw kónlikpelerin qáliplestiriw
baǵdarındaǵı pikir-usınıslar bildirilgen. Ata-analar, pedagoglar hám juwapker shólkemler ushın
ámeliy jaqtan paydalı bolǵan kózqaraslar alǵa qoyılǵan.
Gilt sózler: Internet tarmaqları, jaslar, sanlı sawatlılıq, kiber zorlıq, virtual ǵárezlilik,
media psixologiya, psixologiyalıq salamatlıq, málimleme qáwipsizligi, zamanagóy jaslar
mashqalaları, sociallıq tarmaqlar, onlayn baylanıs, sanlı gigiena.
INTERNET AND YOUTH: OPPORTUNITIES AND THREATS
Annotation. This article highlights the role of the internet in the lives of modern youth
and its impact on their psychological, social, and cultural development. The positive and
negative aspects of the internet were analyzed, and issues such as widespread problems,
especially among young people - virtual dependence, cyberbullying, information overload, and
the consequences of social comparison - were assessed based on a scientific approach.
Furthermore, the article expresses views and suggestions on protecting young people from
negative influences and developing their skills in rational internet usage. Approaches that are
practically beneficial for parents, teachers, and responsible organizations have been put
forward.
Keywords: Internet networks, youth, digital literacy, cyberbullying, virtual dependency,
media psychology, psychological health, information security, modern youth issues, social
networks, online communication, digital hygiene.
ИНТЕРНЕТ И МОЛОДЕЖЬ: ВОЗМОЖНОСТИ И РИСКИ
Аннотация. В данной статье освещается роль интернет-сетей в жизни
современной молодежи, их влияние на психологическое, социальное и культурное
развитие. Были проанализированы положительные и отрицательные стороны
интернета, и на основе научного подхода была дана оценка широко распространённым
проблемам, особенно среди молодёжи, таким как виртуальное подчинение, кибернасилие,
информационная перегрузка и последствия социального сравнения. В статье также
высказаны мнения и предложения по защите молодежи от негативного влияния и
формированию навыков рационального использования интернета. Выдвинуты
практически полезные подходы для родителей, педагогов и ответственных организаций.
Ключевые слова: Интернет, молодежь, цифровая грамотность, кибернасилие,
виртуальная зависимость, медиапсихология, психологическое здоровье, информационная
безопасность, проблемы современной молодежи, социальные сети, онлайн-связь,
цифровая гигиена.
Búgingi sanlı dáwirde internet insan turmısınıń ajıralmas bólegine aylanıp úlgergen.
Ásirese, jaslar arasında internetten paydalanıw kólemi jıldan-jılǵa artıp barmaqta. Bunda
1403
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
sociallıq tarmaqlar, mobil qosımshalar, oyınlar hám bilimlendiriw platformaları tiykarǵı roldi
ieleydi. Internetten durıs hám nátiyjeli paydalanıw jaslardıń rawajlanıwına kúshli túrtki bolsa da,
qadaǵalawsız hám hádden tıs paydalanıw bir qatar unamsız aqıbetlerge alıp kelmekte.
Unamlı tárepleri:
Internet jaslar ushın:
Informaciya alıw quralı sıpatında bilimlerdi keńeytiw, shet tillerin úyreniw, onlayn
kurslarda qatnasıw imkaniyatın beredi[1].
Sociallasıw quralı bolıp, doslar menen pikirlesiw, jańa tanıslıqlar ornatıw arqalı jeke
rawajlanıwǵa járdem beredi[2].
Dóretiwshilik jumıstı kórsetiw, blog júrgiziw, kontent jaratıw hám elektron kommerciya
menen shuǵıllanıw imkaniyatın beredi.
Zamanagóy kásiplerge tayarlaydı, máselen, IT, SMM, dizayn, programmalastırıw,
awdarmashılıq hám basqa da tarawlarda ózin sınap kóriw imkaniyatın beredi.
Bilim alıwı ushın dárekler: onlayn kurslar, video sabaqlar, interaktiv platformalar arqalı
hár qanday pándi úyreniw imkaniyatı bar.
Dóretiwshilik hám ózin-ózi kórsetiw imkaniyatı: bloglar júrgiziw, YouTube kanallar
ashıw, grafik dizayn, muzıka hám kórkem óner menen shuǵıllanıw múmkin.
Dúnyaqarastı keńeytiw: sırt eldegi teńlesleri menen pikir alısıw, shet tillerin erkin
úyreniw, global waqıyalar haqqında operativ xabardar bolıw.
Unamsız aqıbetler:
Biraq internetten normadan artıq yaki nadurıs paydalanıw tómendegi mashqalalarǵa
sebep bolmaqta:
Virtual dúnyaǵa hádden tıs baylanıslılıq nátiyjesinde sociallıq baylanıslardıń azayıwı,
jalǵızlıq, depressiya jaǵdayları artpaqta[3].
Kiberbulling (virtual zorlıq) jaslar arasında keń tarqalıp, ruwxıy salamatlıqqa unamsız
tásir kórsetpekte[4].
1. Internetke qaramlıq (addikciya)
Jaslar waqtın internette artıqsha ótkerip, real turmıstaǵı wazıypalardı itibardan shette
qaldıradı. Uyqınıń buzılıwı, diqqat-itibardıń tómenlewi, sociallıq izolyaciya sıyaqlı mashqalalar
júzege keledi[2].
2. Kiber zorliq (cyberbullying)
Virtual mákanda ayıplaw, kemsitiw, jeke maǵlıwmatlardı tarqatıw jaǵdayları kóbeygen.
Bul jaslar arasında ruwxiy túskinlik, ózin-ózi óltiriw pikirleri sıyaqlı awır aqibetlerge alıp
kelmekte[3].
3. Sociallıq salıstırıw hám ruwxiy basım.
Instagram, TikTok sıyaqlı platformalarda basqalardıń "ideal" turmısın kórgen jaslar
ózlerinen narazı bolıw, ózin qádirsiz seziniw jaǵdayların basınan keshiredi[4].
4. Morallıq qáwipler.
Internette erkin tarqalıp atırgan zorliq, pornografiya, ekstremistlik ideyalar jaslar dúnya
qarasına unamsız tásir kórsetpekte[5].
5. Feyk informaciya hám manipulyaciyalar.
Jaslar media sawatlılıq dárejesi tómen bolsa, jalǵan málimlemege isenip qalıwı, nadurıs
qararlar qabıl etiwi múmkin.
Oyınlarǵa qaramlılıq (gaming disorder) psixologiyalıq baylanıslılıqqa alıp kelip, oqiw
motivaciyası tómenleydi.
1404
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Internetke baylanıslılıq sindromi (addikciya) nátiyjesinde diqqat-itibardıń tómenlewi,
uyqı buzılıwı hám real turmıstan uzaqlasıw baqlanbaqta[5]. Jaslardıń sanasına unamsız
kontentler tásiri, máselen, zorlıq-zombılıq, pornografiya, ekstremistlik ideyalar, nadurıs ádep-
ikramlılıq normaları sıyaqlılar olardıń sociallıq hám ruwxıy tárbiyasına qáwip tuwdıradı.
Psixologiyalıq jaqtan qatnas : Psixologlardıń pikirinshe, internetten paydalanıwshı jaslar arasında
identiklik krizisi, yaǵnıy ózin ańlaw mashqalaları, virtual shaxs jaratıw, óz-ózinen narazı bolıw
jaǵdayları baqlanbaqta [6]. Bul bolsa sociallıq salıstırıwlar hám virtual jetiklik standartlarına
uqsaw aqıbetinde júzege keledi. Internet jaslar ushın úlken imkaniyatlar esigin ashpaqta. Biraq
bul imkaniyatlardan aqılǵa uǵras hám qáwipsiz paydalanıw úyretilmese, unamsız aqıbetlerge alıp
keliwi múmkin. Sonıń ushın hár bir jasqa media sawatlılıǵın, sanlı gigiena hám waqıttı durıs
basqarıw kónlikpelerin qáliplestiriw áhmietli wazıypalardan biri esaplanadı. Internet búgingi
kúnde insaniyat rawajlanıwınıń tiykarģı faktorlarınan birine aylangan. Ásirese, jaslar internet
texnologiyaların eń belsendi hám jumısta paydalanatuǵın sociallıq topar esaplanadı. Sanlı áwlad
ushın internet tek ǵana málimleme dáregi emes, al baylanıs, oyın, oqıw, ózin-ózi kórsetiw
quralına da aylanǵan. Biraq, internetten nadurıs yamasa qadaǵalawsız paydalanıw nátiyjesinde
túrli psixologiyalıq, ádep-ikramlılıq hám densawlıq penen baylanıslı mashqalalar kelip
shıqpaqta.
Statistikalıq maǵlıwmatlar (Ózbekstan hám jáhán tájiriybesinen)
2024-jilģi soraw nátiyjelerine qaraganda, Ózbekstanda 16-30 jastaģı jaslardıń 87 procenti
kúnine keminde 3 saat internetten paydalanadı [6].
Jaslardıń 25% ten aslamı ózlerin internetke ģárezli dep esaplaydı.
Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkemi (JDSSh) bolsa "internet disorder"di jańa zamanagóy
psixikalıq buzılıw sıpatında tán alǵan [7].
1. Media sawatlılıǵın arttırıw - mektep hám joqarı bilimlendiriw mákemelerinde sanlı
mádeniyat, internet qáwipsizligi boyınsha májbúriy kurslar engiziliwi zárúr.
2. Ata-analar menen ashıq sóylesiw - perzentlerdiń onlayn turmısın qadaǵalaw emes,
túsiniw arqalı baylanısıw kerek.
3. Psixologiyalıq járdem sistemasın keńeytiw - mektep hám universitetlerde
psixologiyalıq másláhát orayları shólkemlestiriliwi kerek.
4. Tártipke salıwshı nızamshılıq - jaslardı qorǵawshı nızamlar kúsheytiliwi zárúr,
máselen, jasqa sáykes kontentler ushın filtrlew sistemaları.
Internet zaman talabı, biraq onnan paydalanıw mádeniyatı qáliplespegen jas sanasında
túrli qáwiplerdi payda etiwi múmkin. Sol sebepli mámleket, jámiet, bilimlendiriw mákemeleri
hám shańaraqtıń birgeliktegi háreketi menen jaslardı sanlı qáwipsizlik, málimleme tańlaw
mádeniyatı hám ruwxıy salamatlıqtı saqlaw baǵdarında turaqlı tárbiyalap barıw kerek. Internet -
kúshli qural. Onı payda ushın islew yamasa oǵan qaram bolıw - bul tańlaw jaslar hám olardı
baǵdarlap atırǵan ortalıq qolında.
Paydalanilgan ádebiyatlar:
1.
Xusanov B. "Sanlı áwlad hám internet tásiri," Tashkent, 2022.
2.
Turdiev Sh. "Jaslar psixologiyası," Tashkent, 2020.
3.
Amerika psixologiyalıq associaciyası. (2023). Digital Media and Mental Health.
4.
Anderson, C. A. (2021). Violent Video Game Effects on Youth. Psychology Press.
5.
Young, K. (1998). Internettegi qaramlıq: jańa klinikalıq keselliktiń payda boliwi.
CyberPsychology & Behavior.
6.
Turdiqulov I. "Internet hám informaciya qáwipsizligi," Tashkent, 2021.
