1433
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
BOSHLANG‘ICH TAYYORGARLIK BOSQICHIDAGI BADMINTONCHILARNING
KOORDINATSION QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH USLUBIYATINI
TAKOMILLASHTIRISH
Beknazarov Raxat Axmet ulı
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali. Dotsent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15762227
Annotatsiya. Ushbu maqolada badminton sporti bilan yangi shug‘ullana boshlagan
bolalarning harakatni boshqarish, muvozanatni saqlash va tez moslashish qobiliyatlarini - ya’ni
koordinatsion qobiliyatlarini qanday qilib yaxshilash mumkinligi haqida so‘z yuritiladi. Muallif
boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida bu qobiliyatlarni rivojlantirish uchun qanday mashqlar
kerakligi, ularni qanday tartibda va necha marta bajarish foydali bo‘lishi haqida fikr bildiradi.
Maqolada shuningdek tajribalar orqali sinab ko‘rilgan mashg‘ulotlar natijalari ham
ko‘rsatib o‘tiladi. Olingan ma’lumotlar asosida murabbiylar uchun amaliy tavsiyalar beriladi.
Bu tavsiyalar yordamida yosh badmintonchilarning jismoniy harakati yanada yaxshilanadi va
ular kelajakda yuqori sport natijalariga erishishi mumkin bo‘ladi.
Kalit so‘zlar: badminton, boshlang‘ich tayyorgarlik, koordinatsiya, sportchilar,
mashg‘ulot uslubiyati, jismoniy rivojlanish.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДИКИ РАЗВИТИЯ КООРДИНАЦИОННЫХ
СПОСОБНОСТЕЙ У БАДМИНТОНИСТОВ НА ЭТАПЕ НАЧАЛЬНОЙ
ПОДГОТОВКИ
Аннотация. В данной статье рассматривается, как можно улучшить
координационные способности - такие как управление движениями, сохранение
равновесия и быстрая адаптация - у детей, только начинающих заниматься
бадминтоном. Автор раскрывает, какие упражнения необходимы для развития этих
качеств на этапе начальной подготовки, в каком порядке и с какой частотой их
целесообразно выполнять.
В статье также представлены результаты тренировок, прошедших
экспериментальную проверку. На основе полученных данных даются практические
рекомендации для тренеров. Эти рекомендации помогут улучшить физическую
активность юных бадминтонистов и способствовать достижению ими высоких
спортивных результатов в будущем.
Ключевые слова: бадминтон, начальная подготовка, координация, спортсмены,
методика тренировок, физическое развитие.
IMPROVING THE METHODOLOGY FOR DEVELOPING COORDINATION
ABILITIES IN BADMINTON PLAYERS AT THE INITIAL TRAINING STAGE
Annotation. This article discusses how to improve the coordination abilities — such as
movement control, balance maintenance, and quick adaptation — of children who are new to the
sport of badminton. The author explores which exercises are needed to develop these abilities at
the initial training stage, how often they should be performed, and in what sequence. The article
also presents the results of training sessions that were tested through practical experiments.
Based on the collected data, practical recommendations for coaches are provided. These
guidelines can help improve the physical performance of young badminton players and
contribute to their achievement of high sports results in the future.
1434
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Keywords: badminton, initial training, coordination, athletes, training methodology,
physical development.
Maqolaning maqsadi:
Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida badmintonchilarning
koordinatsion
qobiliyatlarini
samarali
rivojlantirishga
yo‘naltirilgan
uslubiyatni
takomillashtirish.
Tadqiqot obyekti:
Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida sport bilan shug‘ullanuvchi
badmintonchilar.
Tadqiqot predmeti:
Badmintonchilarning koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirishga
doir mashg‘ulot metodikalari.
Ilmiy yangilik:
Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichidagi sportchilarning koordinatsion
qobiliyatini baholash va rivojlantirishga qaratilgan yangi mashg‘ulotlar tizimi asosida samarali
yondashuvlar ishlab chiqildi.
Amaliy ahamiyati:
Ushbu maqolada taklif etilgan uslubiyat sport maktablari va
seksiyalarda mashg‘ulot olib boruvchi murabbiylar uchun amaliy qo‘llanma vazifasini o‘tashi
mumkin.
Kirish
Hozirgi kunda sport sohasida yosh avlodni sog‘lom, jismonan baquvvat va har
tomonlama yetuk shaxs sifatida tarbiyalash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
sportning texnik-taktik ko‘nikmalar va yuqori harakat faolligini talab qiluvchi turlarida, xususan,
badmintonda, yosh sportchilarning asosiy jismoniy sifatlari bilan bir qatorda koordinatsion
qobiliyatlarini ham rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Koordinatsion qobiliyatlar - bu insonning murakkab harakatlarni aniqlik, tezlik va
moslashuvchanlik bilan bajara olish qobiliyatini ifodalaydi. Bunday qobiliyatlar badmintonda
zarbani aniqlik bilan yo‘llash, to‘pga to‘g‘ri joyda va vaqtda yetib borish, raqib harakatiga mos
ravishda pozitsiyani o‘zgartirish kabi ko‘nikmalarda muhim rol o‘ynaydi. Aynan boshlang‘ich
tayyorgarlik bosqichida bu ko‘nikmalarni shakllantirish va mustahkamlash sportchining keyingi
bosqichlardagi rivojlanishi uchun mustahkam poydevor bo‘ladi.
Amaliyotda shuni kuzatish mumkinki, ko‘plab murabbiylar va sport maktablarida
boshlang‘ich bosqichda koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirishga yetarlicha e’tibor berilmaydi
yoki bu ishlar tizimli yo‘lga qo‘yilmagan. Oqibatda sportchilarning harakatlarni
muvofiqlashtirish darajasi past bo‘lib qoladi, bu esa texnik va taktika jihatdan o‘sishga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida mashg‘ulotlarni shunday tashkil
etish kerakki, u bolalarda nafaqat umumiy jismoniy tayyorgarlikni, balki koordinatsion harakat
ko‘nikmalarini ham birgalikda rivojlantirsin.
Mazkur ilmiy maqola aynan shu masalaga - boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichidagi
badmintonchilarning koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirish uslubiyatini takomillashtirishga
bag‘ishlangan. Unda koordinatsion mashqlar turlari, ularning yoshga mosligi, bosqichma-
bosqich o‘zlashtirish tartibi, hamda tajriba asosida sinovdan o‘tkazilgan mashg‘ulotlar tizimi
yoritiladi. Tadqiqot natijalari orqali amaliy tavsiyalar ishlab chiqilib, trenerlar uchun foydali
metodik yo‘nalishlar taqdim etiladi.
ASOSIY QISM 1. Koordinatsion qobiliyatlarning mazmuni va sportdagi o‘rni
Koordinatsion qobiliyatlar bu organizmning tashqi va ichki ogohlantirishlarga tezkor
javob qaytara olish, harakatlarni muvofiqlashtirib boshqarish, fazoviy yo‘nalishni saqlash va
harakatlarni aniqlik bilan bajarish qobiliyatidir.
1435
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Bu qobiliyatlar badmintonda alohida ahamiyat kasb etadi, chunki ushbu sport turi juda
yuqori tezlikda qaror qabul qilish, aniqlik bilan zarba berish va harakat traektoriyasini nazorat
qilishni talab qiladi.
Badmintonchilarda quyidagi koordinatsion qobiliyatlar rivojlanishi lozim:
•
Reaksiya tezligi
– to‘satdan o‘zgaradigan to‘p yo‘nalishiga darhol javob berish;
•
Muvozanatni saqlash
– intensiv yugurish yoki sakrashlardan so‘ng tana holatini
barqaror saqlash;
•
Harakatlarni aniqlik bilan bajara olish
– zarba vaqtida raqibga nisbatan qulay
pozitsiyani egallash;
•
Fazoviy orientatsiya
– maydonning holatini sezish, raqib va to‘pning joylashuvini
nazorat qilish.
2. Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichining o‘ziga xosliklari
Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichi (odatda 7–11 yosh) sportchilarning harakat faoliyati
shakllanishining eng muhim davridir. Bu bosqichda bolaning nerv-mushak tizimi faollashadi,
koordinatsion reflekslar tez shakllanadi. Shu sababli, bu davrda koordinatsiyani rivojlantirish
uchun maxsus mashqlardan foydalanish eng yuqori natija beradi.
Mashg‘ulotlar quyidagi tamoyillarga asoslanishi lozim:
•
Yoshlarga mos yuklama va mashqlar tanlovi
;
•
Bosqichma-bosqich o‘sish
– oddiydan murakkabga o‘tish;
•
O‘yinli va qiziqarli shakllar
– motivatsiyani saqlash uchun;
•
Mashqlarni turlicha bajarish
– murabbiy nazorati ostida.
3. Koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantiruvchi mashg‘ulot turlari
Quyida boshlang‘ich bosqichdagi badmintonchilarning koordinatsiyasini rivojlantirishga
yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar namunalari keltiriladi:
Mashq turi
Maqsadi
Tavsiya etiladigan
takrorlar
Fazoviy yugurish
(belgilangan chiziqlar
orasida)
Fazoviy orientatsiya
3–4 daqiqa, 2–3 marotaba
To‘pni bir qo‘lda yuqoriga
irg‘itib ushlash
Ko‘z–qo‘l muvofiqligi
15–20 marta
“Reaksiya o‘yini” (murabbiy
signaliga ko‘ra harakat)
Reaksiya tezligi
5–7 daqiqa
Bir oyoqda sakrash va
balansni ushlash
Muvozanatni saqlash
Har oyog‘iga 10–15 soniya
Juftlikda ishlash: o‘zaro to‘p
uzatish
Harakatlarni aniqlik bilan
bajarish
10–15 daqiqa
Xulosa
Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirish –
badmintonchilarni yuqori sport natijalariga tayyorlashda muhim bosqichdir. Taklif etilgan
uslubiyat orqali sportchilarning texnik-taktik ko‘nikmalarini shakllantirish, harakatni nazorat
qilish va rejalashtirish qobiliyatlarini oshirish mumkin. Maqolada berilgan amaliy tavsiyalar
murabbiylar uchun uslubiy qo‘llanma bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
O‘tkazilgan tahlillar va tajriba mashg‘ulotlari asosida shu narsa ma’lum bo‘ldiki,
boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichidagi badmintonchilarda koordinatsion qobiliyatlarni
1436
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
rivojlantirish ularning umumiy jismoniy tayyorgarligi, texnik-taktik ko‘nikmalari va o‘yin
samaradorligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, harakatni boshqarish, muvozanatni
saqlash, tezkor reaksiya bildirishi va harakatlarni aniqlik bilan bajarish kabi qobiliyatlar yosh
sportchilar uchun zaruriy asos sifatida shakllanishi kerak.
Tadqiqot davomida ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan mashg‘ulot tizimi
natijalariga ko‘ra, koordinatsion qobiliyatlar bosqichma-bosqich, tizimli mashqlar asosida
samarali rivojlanishi mumkinligi isbotlandi. Mashg‘ulotlar davomida fazoviy orientatsiya,
harakat aniqligi va muvozanat ko‘rsatkichlarining sezilarli darajada yaxshilangani ushbu
uslubiyatning amaliy ahamiyatini tasdiqlaydi.
Shuningdek, mazkur metodika trenerlar va pedagoglar tomonidan muntazam
qo‘llanilganda, yosh badmintonchilarning sportga bo‘lgan qiziqishi oshadi, mashg‘ulot
samaradorligi kuchayadi va sportchilarning kelgusidagi yutuqlari uchun mustahkam poydevor
yaratiladi. Shu bois, boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida koordinatsion qobiliyatlarni
rivojlantirish bo‘yicha ishlab chiqilgan uslubiyatni sport maktablari, seksiyalar va klub
murabbiylari faoliyatida keng tatbiq etish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Axmedov B. Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2018. – 324 b.
2.
O‘razov T. Badminton asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. – 112 b.
3.
Шиян Б.М. Теория и методика физического воспитания детей и подростков. — Киев:
Освита, 2000. — 272 с.
4.
Назаров Р.А., Жуков В.А. Координационные способности в спорте. – Москва:
Физкультура и спорт, 2014. – 148 с.
5.
Matveev L.P. Teoriya i metodika fizicheskoy kultury. – Moskva: Fizkul’tura i sport, 2010.
– 543 s.
6.
Bompa T., Carrera M. Periodization Training for Sports. – Human Kinetics, 2005. – 232 p.
7.
Wein H. Developing Game Intelligence in Badminton. – Meyer & Meyer Sport, 2012. –
168 p.
8.
McMorris T. Acquisition and Performance of Sports Skills. – Wiley-Blackwell, 2014. –
280 p.
9.
Raximova N., Tursunov A. Yosh sportchilarda harakat koordinatsiyasini rivojlantirish. //
“O‘zDJTSU Ilmiy axborotlari” jurnali. – 2022. – №3. – B. 45–49.
10.
G‘ulomov K., Ergashev J. Jismoniy sifatlarni rivojlantirish usullari. – Toshkent: Sport,
2020. – 208 b.
