Iyun, 2025-Yil
487
O‘ZBEKISTONDA KREDIT TUZOG‘I: AHOLINING QARZ YUKI VA YUQORI
FOIZLAR MUAMMOSI
Jumayev Bahodir Raxmatullayevich
Osiyo xalqaro universiteti
Igamberdiyeva Dilnoza Ibragimovna
Osiyo xalqaro universiteti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15734882
O‘zbekistonda kredit olish so‘nggi yillarda kundalik hayotning ajralmas qismiga aylandi.
Kichik maishiy texnikadan tortib, avtomobil, uy-joy va hatto ta’til xarajatlari uchun ham banklar va
mikroqarz tashkilotlariga murojaat qiluvchilar soni keskin o‘smoqda. Ammo bu jarayon qanchalik
xavfsiz? Yuqori foiz stavkalari, moliyaviy savodxonlikning yetishmasligi va qarz spiraliga tushish
xavfi aholini jiddiy moliyaviy muammolarga duchor qilmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekistondagi
kredit bozorining hozirgi holati, uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari, xalqaro taqqoslash va
muammoni yengish yo‘llari kengroq yoritiladi.
Kredit bozorining jadal o‘sishi
O‘zbekistonda kreditlash hajmi so‘nggi yillarda misli ko‘rilmagan darajada o‘sdi. Markaziy
bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda jismoniy shaxslarning banklardagi kredit qoldig‘i 39,9
trillion so‘m bo‘lsa, 2024-yil 1-noyabr holatiga bu ko‘rsatkich 172,8 trillion so‘mga (taxminan 13,7
milliard AQSh dollari) yetdi, ya’ni 5 yilda 4,3 barobarga o‘sdi. Bu o‘sish nafaqat banklarning kredit
berish imkoniyatlarining kengayganidan, balki aholining kredit mahsulotlariga talabining
oshganidan ham dalolat beradi.
Onlayn mikroqarzlarning ommaviylashuvi bu jarayonda muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa,
kambag‘al va o‘rta sinf vakillari orasida qisqa muddatli, yuqori foizli mikroqarzlar keng tarqaldi.
Masalan, smartfon, maishiy texnika yoki hatto kundalik ehtiyojlar uchun 1-2 yil muddatga olingan
kichik kreditlar ko‘pincha umumiy to‘lov summasini ikki barobarga oshiradi. Misol uchun, bozorda
7,5 million so‘mga sotiladigan muzlatkichni 12 oyga nasiyaga olish 12 million so‘mga tushishi
mumkin, bu esa mahsulot narxining deyarli 60% ga ortishini anglatadi.
Yuqori foiz stavkalari: Global kontekst
O‘zbekistonda kredit foiz stavkalari dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir.
TheGlobalEconomy ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston kredit foizlari bo‘yicha 83 mamlakat
orasida 7-o‘rinni, Osiyo mintaqasida esa 1-o‘rinni egallaydi. Markaziy bankning 2024-yil 9 oyi
uchun ma’lumotlariga ko‘ra, tijorat banklari tomonidan jismoniy shaxslarga berilgan kreditlarning
o‘rtacha foiz stavkasi 24,5% ni tashkil etdi. Mikroqarz tashkilotlarida bu ko‘rsatkich ko‘pincha 30-
50% dan yuqori bo‘ladi.
Masalan:
20 million so‘m kreditni 2 yilga 47% foiz bilan olish 11,2 million so‘m qo‘shimcha
to‘lov talab qiladi.
60 million so‘m kreditni 3 yilga 32% foiz bilan olish esa 34 million so‘m foiz
to‘loviga olib keladi.
Mikroqarzlarda foiz stavkalari ba’zan yillik 70-80% gacha yetishi mumkin, bu esa
kichik summali qarzlarni ham katta moliyaviy yukga aylantiradi.
Iyun, 2025-Yil
488
Xalqaro taqqoslashda bu ko‘rsatkichlar yanada hayratlanarli ko‘rinadi. Masalan: Peruda
o‘rtacha foiz stavkasi 0,8%; Yaponiyada 1,7%; Daniyada 3,25%; AQShda 3,28%; Shveytsariyada
3,5%.
O‘zbekistonda kredit olish boshqa mamlakatlarga nisbatan 10-30 barobar qimmatroq bo‘lib,
bu aholining moliyaviy imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklamoqda.
Moliyaviy intizomsizlik va ijtimoiy oqibatlar.
Yuqori foizli kreditlar aholining moliyaviy
intizomini buzmoqda. Ko‘p hollarda odamlar bir qarzni yopish uchun boshqa kredit olishga majbur
bo‘lib, qarz spiraliga tushmoqda. Bu nafaqat shaxsiy moliyaviy barqarorlikka, balki oilaviy
munosabatlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Videoda keltirilgan misollarga ko‘ra, yuqori foizli
qarzlar tufayli oilaviy nizolar, moliyaviy stress va hatto jinoyatlar ko‘paymoqda.
Xalqaro miqyosda ham shunga o‘xshash holatlar kuzatilgan. Masalan, Gollivud yulduzlari
Nikolas Keyj, Mayk Tayson va Jonni Depp kabi katta daromadga ega shaxslar ham noto‘g‘ri
moliyaviy qarorlar tufayli qarz tuzog‘iga tushgan. O‘zbekistonda esa o‘rtacha daromadga ega
bo‘lgan fuqarolar uchun bunday muammolar yanada og‘irroq oqibatlarga olib keladi, chunki
ularning moliyaviy resurslari ancha cheklangan.
Bundan tashqari, onlayn mikroqarz tashkilotlarining agressiv marketing strategiyalari
aholini “tezkor va oson” kredit olishga undamoqda. Bu esa ko‘pincha shartnomalardagi nozik
detallarni o‘qimasdan yoki foiz stavkalarini to‘liq tushunmasdan kredit olishga olib keladi. Natijada,
odamlar o‘z daromadlari bilan qoplab bo‘lmaydigan qarz yuki ostida qolmoqda.
Iqtisodiy va ijtimoiy ta’sir
Kredit bozorining jadal o‘sishi va yuqori foiz stavkalari nafaqat shaxsiy moliyaga, balki
umumiy iqtisodiyotga ham ta’sir qilmoqda. Qarz yuki ortgan fuqarolar iste’mol xarajatlarini
qisqartirishga majbur bo‘lmoqda, bu esa iqtisodiy faollikni pasaytirishi mumkin. Shu bilan birga,
kredit tuzog‘iga tushgan odamlarning ko‘payishi ijtimoiy barqarorlikka ham tahdid solmoqda.
Masalan:
Oilaviy muammolar
: Qarz to‘lovlari tufayli oilalar ichida moliyaviy stress va
nizolar ko‘paymoqda.
Ijtimoiy tengsizlik
: Yuqori foizli kreditlar kambag‘al va o‘rta sinfni yanada
zaiflashtirib, boy va kambag‘al o‘rtasidagi tafovutni oshiradi.
Jinoyatchilik
: Moliyaviy qiyinchiliklar ba’zi hollarda qarzlarni qaytarish uchun
noqonuniy yo‘llarga murojaat qilishga olib kelmoqda.
Yechim yo‘llari va takliflar
O‘zbekistonda kredit tuzog‘i muammosini yengish uchun quyidagi choralar muhim
ahamiyatga ega:
1.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish
:
o
Davlat va nodavlat tashkilotlar tomonidan aholiga moliyaviy savodxonlik bo‘yicha
keng ko‘lamli o‘quv dasturlari tashkil etilishi kerak.
o
Kredit shartnomalarini tushunish, foiz stavkalarini hisoblash va moliyaviy reja tuzish
bo‘yicha oddiy va tushunarli qo‘llanmalar tarqatilishi lozim.
o
Maktab va universitetlarda moliyaviy boshqaruv bo‘yicha darslar joriy etilishi foydali
bo‘lardi.
2.
Foiz stavkalarini tartibga solish
:
Iyun, 2025-Yil
489
o
Markaziy bank va hukumat tijorat banklari va mikroqarz tashkilotlarining foiz
stavkalariga qattiqroq nazorat joriy qilishi kerak.
o
Xalqaro tajribaga asoslanib, kredit foizlarini pasaytirish bo‘yicha islohotlar amalga
oshirilishi lozim. Masalan, foiz stavkalariga yuqori chegaralar belgilash mumkin.
3.
Alternativ moliyalashtirish manbalari
:
o
Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun foizsiz yoki past foizli davlat
dasturlari kengaytirilishi kerak.
o
Mikroqarzlar o‘rniga ijtimoiy loyihalar orqali kambag‘al qatlamlarga subsidiyalar yoki
grantlar taqdim etilishi mumkin.
4.
Shaffoflik va iste’molchilar huquqini himoya qilish
:
o
Kredit shartnomalarida barcha shartlar, foiz stavkalari va qo‘shimcha to‘lovlar aniq va
tushunarli tarzda ko‘rsatilishi shart.
o
Iste’molchilar huquqini himoya qilish agentliklari kredit tashkilotlarining noqonuniy
yoki adolatsiz amaliyotlariga qarshi faol choralar ko‘rishi kerak.
5.
Ijtimoiy ongni oshirish
:
o
Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali kredit tuzog‘ining xavflari
haqida kengroq ma’lumot tarqatilishi zarur.
o
Mashhur shaxslar va ta’sirchan shaxslar (influencerlar) orqali moliyaviy mas’uliyatni
targ‘ib qilish kampaniyalari yo‘lga qo‘yilishi mumkin.
Xulosa.
O‘zbekistonda kredit bozorining jadal o‘sishi iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirayotgan
bo‘lsa-da, yuqori foiz stavkalari va moliyaviy savodxonlikning yetishmasligi aholini jiddiy qarz
tuzog‘iga tushirmoqda. Bu muammo nafaqat shaxsiy moliyaviy barqarorlikka, balki ijtimoiy va
iqtisodiy barqarorlikka ham tahdid solmoqda. Moliyaviy savodxonlikni oshirish, foiz stavkalarini
tartibga solish va shaffof kreditlash tizimini joriy etish orqali bu muammoni yengish mumkin. Har
bir fuqaro kredit olishdan oldin o‘z moliyaviy imkoniyatlarini sinchkovlik bilan baholashi va uzoq
muddatli oqibatlarni hisobga olishi kerak. Faqat mas’uliyatli moliyaviy qarorlar orqali iqtisodiy
erkinlikni saqlab qolish mumkin.
REFERENCES
1.
Umarova, H. (2025). IN UZBEKISTAN, BANKRUPTCY RISKS ARE DECREASING
ACCORDING TO RECOMMENDATIONS AND FORECASTS.
Journal of Applied
Science and Social Science
,
1
(2), 527-531.
2.
Raximova, L. A., & Qaxorova, J. (2025). XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB QILISH
ORQALI MINTAQANI IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANTIRISH.
Modern Science and
Research
,
4
(5), 634-638.
3.
Djurayeva, M. S., & Davlatov, A. (2025). BUGUNGI KUNDA MENEJMENTNING
JAHONDA TUTGAN O ‘RNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 151-155.
4.
Aslanova, D. (2025). CHALLENGES OF IMPLEMENTING MODERN MANAGEMENT
PRINCIPLES IN THE TOURISM INDUSTRY.
Journal of Multidisciplinary Sciences and
Innovations
,
1
(2), 119-121.
Iyun, 2025-Yil
490
5.
Rajabova, D. (2025). INNOVATIVE POTENTIAL AND EFFICIENCY OF INDUSTRIAL
ENTERPRISES IN UZBEKISTAN.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(4),
955-960.
6.
Ibragimov, A. T., & Atoyeva, M. (2025). MOLIYA SOHASI: RIVOJLANISH
TENDENSIYALARI VA ISTIQBOLLARI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 168-172.
7.
Bobojonova, M. J. (2025). GREEN ECONOMY AND ITS DEVELOPMENT
STATUS.
SHOKH LIBRARY
.
8.
Jumayeva, Z. B., & Toshova, A. R. (2025). IQTISODIY O ‘SISH VA MILLIY
BOYLIK.
Modern Science and Research
,
4
(3), 226-231.
9.
Bazarova, M. (2025). SАNОАT KОRXОNАDA KАDRLАRNI RIVОJLАNTIRISH
STRАTЕGIYАSINING О ‘ZIGA XOS XUSUSIYАTLАRI.
Modern Science and
Research
,
4
(4), 555-560.
10.
Naimova, N., & Bahronova, R. (2025). RAQAMLI MARKETING STRATEGIYALARI:
BREND QIYMATINI OSHIRISH VA MIJOZLAR SADOQATINI SHAKLLANTIRISH
VOSITASI SIFATIDA.
Modern Science and Research
,
4
(5), 875-878.
11.
Shadiyev, A. (2025). THE IMPORTANCE OF REGIONAL ORGANIZATIONAL
MECHANISMS IN INCREASING GROSS REGIONAL PRODUCT.
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(4), 1133-1136.
12.
Ikromov, E. (2025). THE STATE BUDGET PROCESS IMPROVEMENT.
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 740-743.
13.
Azimov, B., & Nazirov, H. (2025). THE IMPORTANCE OF EXTERNAL
COMMUNICATION STRATEGY IN MODERN CONDITIONS.
Journal of Applied
Science and Social Science
,
1
(2), 3-5.
14.
Toshov, M. H. (2025). KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI
RIVOJLANTIRISH.
Modern Science and Research
,
4
(4), 539-547.
15.
Алимова, Ш. А. (2025). ОПТИМИЗАЦИЯ НАЛОГОВОЙ НАГРУЗКИ В УСЛОВИЯХ
ГЛОБАЛИЗАЦИИ: УРОКИ УЗБЕКИСТАНА.
Modern Science and Research
,
4
(5), 58-
63.
16.
Bahodirovich, K. B. (2025, April). BALANCE SHEET STATEMENT: CONCEPT AND
PRINCIPLES. In
CONFERENCE OF MODERN SCIENCE & PEDAGOGY
(Vol. 1, No. 1,
pp. 314-319).
17.
Sodiqova, N. T., & Yuldasheva, H. (2025). ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARINI
KAMAYTIRISH-IQTISODIY
TARAQQIYOTNING
HAL
QILUVCHI
OMILI
SIFATIDA.
Modern Science and Research
,
4
(5), 713-720.
18.
Qudratova, G. M. (2025). MINTAQAVIY ILMIY-TADQIQOT INSTITUTLARI:
RIVOJLANISH YO'NALISHLARI VA TAQQOSLAMA TAHLIL.
IZLANUVCHI
,
1
(6),
6-12.
19.
Jumayev, B. (2025). THE ROLE OF REGIONAL BANKS IN UZBEKISTAN’S
SUSTAINABLE DEVELOPMENT: CHALLENGES AND INNOVATIONS.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 523-526.
Iyun, 2025-Yil
491
20.
Izatova, N. (2025). ISSUES OF IMPROVEMENT OF PROFESSIONAL AND
PERSONAL QUALITIES OF STUDENTS IN THE PROCESS OF ECONOMIC
EDUCATION.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 294-296.
21.
Gafarova, D. (2025). THE PROCESS OF LIBERALIZING THE FOREIGN EXCHANGE
MARKET IN UZBEKISTAN—SUCCESSES, RISKS AND LESSONS.
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(4), 933-937.
