1440
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
SHAXMATCHILARNING JISMONIY TAYORGARLIGINI AXAMIYATI
Erejepov Islam Yusupovich
Stajyor o‘qituvchi
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali
Muratov Janbolat Kayrat ulí
Talaba.
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15762302
Annotatsiya. Ushbu maqolada shaxmatchilarning jismoniy tayyorgarligi ularning aqliy
faolligi va musobaqadagi muvaffaqiyatiga qanday ta’sir qilishi yoritilgan. Jismoniy holatning
yaxshilanishi konsentratsiya, stressga qarshilik va strategik fikrlash qobiliyatini oshirishi ilmiy
asoslarda
tahlil
qilinadi.
Shuningdek,
zamonaviy
shaxmat
maktablarida
jismoniy
mashg‘ulotlarning tatbiq etilishi, taniqli shaxmatchilarning tajribasi orqali ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: shaxmat, jismoniy tayyorgarlik, konsentratsiya, stress, aqliy barqarorlik,
sport mashg‘ulotlari.
Аннотация. В данной статье рассматривается влияние физической подготовки
шахматистов на их умственную активность и успех в соревнованиях. Анализируется, как
улучшение физического состояния способствует концентрации, устойчивости к стрессу
и развитию стратегического мышления. Также освещается опыт ведущих
шахматистов и внедрение физической подготовки в современные шахматные школы.
Ключевые слова: шахматы, физическая подготовка, концентрация, стресс,
умственная устойчивость, спортивные тренировки.
Annotation. This article explores the impact of physical preparation on chess players’
mental performance and competitive success. It analyzes how improved physical condition
enhances concentration, stress resistance, and strategic thinking. The article also highlights the
integration of physical exercises in modern chess training and presents experiences of prominent
chess grandmasters.
Keywords: chess, physical preparation, concentration, stress, mental stability, sports
training.
Kirish
Shaxmat — bu inson tafakkuri va intellektual salohiyatini eng yuqori darajada namoyon
etuvchi sport turi hisoblanadi. Uni ko‘pincha faqat mantiqiy fikrlash, strategik rejalashtirish va
aqliy tahlilni talab qiluvchi intellektual faoliyat sifatida baholashadi. Biroq zamonaviy sport
fanlari, xususan, psixologiya va sport fiziologiyasi sohasidagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
yuqori darajadagi aqliy mehnat jismoniy bardoshlilik, organizmning umumiy holati bilan
chambarchas bog‘liq. Shaxmat partiyalari ko‘pincha 4-6 soatgacha davom etadi, bu esa
o‘yinchidan nafaqat chuqur fikrlash, balki aqliy barqarorlik va jismoniy chidamlilikni ham talab
qiladi. Shunga ko‘ra, so‘nggi yillarda shaxmatchilarning tayyorgarlik jarayoniga jismoniy
mashg‘ulotlarni qo‘shish amaliyoti keng tarqalmoqda. Muntazam jismoniy faoliyat nafaqat
sog‘liqni mustahkamlash, balki stressga qarshilik, diqqatni jamlash va uzoq davom etuvchi
turnirlarda samarali qatnashish imkonini oshiradi. Shuning uchun shaxmatda jismoniy
tayyorgarlik nafaqat qo‘shimcha, balki zaruriy omil sifatida qaralmoqda.
Asosiy qism
1. Jismoniy tayyorgarlikning aqliy mehnatga bevosita ta’siri
1441
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shaxmatda yuksak natijalarga erishish uchun intellektual salohiyat yetarli emas. Aqliy
salohiyatning uzluksiz ishlashi, qarorlar qabul qilish tezligi va aniq hisob-kitob qilish qobiliyati
ko‘p jihatdan miya faoliyatining samaradorligiga bog‘liq. Miya esa qon bilan to‘g‘ri
ta’minlanganda samarali ishlaydi, bu esa yurak-qon tomir tizimi faoliyatiga bevosita bog‘liqdir.
Muntazam jismoniy mashqlar, xususan yugurish, yurish, suzish yoki velosiped sporti
bilan shug‘ullanish miyada qon aylanishini yaxshilaydi, bu esa konsentratsiya va tezkor fikrlash
qobiliyatini oshiradi.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jismoniy faol bo‘lgan insonlar — ayniqsa sportchilar
— stressni yengilroq boshdan kechiradi, uzoq muddatli fikrlashda charchoq kamroq bo‘ladi va
aqliy sezgirlik baland bo‘ladi. Bu holatni shaxmatchilar misolida ham ko‘rish mumkin. Ayniqsa,
turnirlarning oxirgi bosqichlarida charchoq va e’tibor susayishi natijalarga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Jismonan tayyor bo‘lgan sportchi esa oxirgi daqiqalargacha aniq va chuqur tahlil
qilishga qodir bo‘ladi.
2. Stress va psixologik bosimga bardoshlilik
Shaxmat o‘yini davomida sportchi nafaqat raqib bilan, balki o‘z fikrlari, emotsiyalari,
qo‘rquv va bosim bilan kurashadi. Ayniqsa, katta turnirlar, jahon chempionatlari yoki saralash
bosqichlarida bu holat kuchayadi. Muntazam jismoniy mashg‘ulotlar esa bu psixologik bosimni
kamaytiradi. Sport psixologlarining fikricha, aerob mashqlar (masalan, yugurish yoki tez yurish)
natijasida stress gormoni bo‘lgan kortizol darajasi pasayadi, shu bilan birga, serotonin va
endorfin darajasi ko‘tariladi — bu moddalar esa kayfiyat va hissiy holatni barqarorlashtiradi.
Shaxmatchi jismonan faol bo‘lsa, u turnir vaqtida hissiyotlarga berilmasdan, o‘yin
davomida o‘z strategiyasiga sodiq qoladi. Shuning uchun ham zamonaviy sport psixologiyasi
shaxmatchilar uchun ham maxsus jismoniy tayyorgarlik dasturlarini tavsiya etmoqda.
3. Tanilgan grossmeysterlar tajribasi
Ko‘plab yetakchi grossmeysterlar o‘z intervyularida jismoniy faollik ularning sportdagi
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qilganini ta’kidlaydi. Masalan, Magnus Karlsen, amaldagi eng
kuchli shaxmatchilardan biri, har kuni yugurish yoki mashq qilishni odat qilgan. U
intervyularidan birida: “Agar jismoniy holatim yaxshi bo‘lmasa, ikkinchi yoki uchinchi soatdan
keyin aqliy charchoqni his qilaman,” deya ta’kidlagan.
Yana bir misol — sobiq jahon chempioni Vishvanatan Anand muntazam ravishda yoga
bilan shug‘ullanadi va bu o‘zining tinchlanishi, fikrni jamlashi va partiya davomida
zo‘riqmasligiga yordam berishini aytadi. Grossmeyster Bobby Fischer esa yoshligidan suzish va
yugurish bilan shug‘ullangan va aynan jismoniy bardoshliligi unga ko‘plab turnirlarni oxirigacha
kuchli o‘ynash imkonini berganini bildirgan.
4. Shaxmat maktablari va akademiyalarida jismoniy tayyorgarlikning kiritilishi
So‘nggi yillarda ko‘plab mamlakatlarda shaxmatga ixtisoslashgan maktablar va sport
akademiyalarida maxsus jismoniy mashg‘ulotlar dasturi ishlab chiqilgan. Masalan, Rossiya,
Hindiston, Xitoy, Norvegiya va AQShda shaxmatchilar kunlik mashg‘ulotlar jadvaliga jismoniy
faoliyat soatlarini ham kiritgan. Bu dasturlar suzish, yugurish, stretching (cho‘ziluvchanlik) va
aerobik mashqlarni o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston shaxmat federatsiyasi ham shunday yondashuvga o‘tishni boshlagan. Ayrim
shaxmat markazlarida jismoniy mashg‘ulotlar uchun alohida trenerlar jalb etilmoqda. Bu esa
yosh shaxmatchilar orasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va ularni psixologik jihatdan
bardoshliroq qilishga xizmat qiladi.
5. Aqliy bardoshlilik va tiklanish
1442
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Jismoniy tayyorgarlik nafaqat o‘yin vaqtida, balki o‘yindan keyingi tiklanish jarayonida
ham muhim ahamiyatga ega. Jismoniy faol sportchilar partiyadan so‘ng tezroq tiklanadi,
xatolarni tahlil qilishda hushyorlikni saqlaydi va keyingi partiyalarga tayyorlanishda yuqori
motivatsiyaga ega bo‘ladi. Ayniqsa, ko‘p kunlik turnirlar (masalan, 9–11 turdan iborat ochiq
turnirlar yoki zonal musobaqalar) davomida energiya balansini saqlash va aqliy bardoshlilikni
yo‘qotmaslik uchun jismoniy tayyorgarlik hal qiluvchi omilga aylanadi.
Shaxmatchilarning jismoniy tayyorgarligi bo‘yicha tahlil (jadval shaklida)
Tahlil yo‘nalishi
Bog‘liq omillar
Ta’siri
Izoh
Konsentratsiya va
fikrlash tezligi
Yurak-qon tomir tizimi
faoliyati, miya qon
aylanishi
Fikrni jamlash va
strategik qarorlarni
tezroq qabul qilish
Jismoniy faollik miyada
qon aylanishini
yaxshilaydi
Stressga
chidamlilik
Aerob mashqlar
(yugurish, suzish),
gormonlar balansi
Turnir bosimiga
bardoshlilik, hissiy
muvozanat
Mashqdan so‘ng
kortizol pasayadi,
serotonin ko‘payadi
Aqliy bardoshlilik
(charchoqqa
qarshilik)
Umumiy jismoniy holat,
energiya sarfi, tiklanish
tezligi
Uzoq partiyalarda
hushyorlikni saqlash,
kuchli raqiblarga qarshi
o‘ynash
Charchoqni
kamaytiradi, fikrlash
sifatini ushlab turadi
Turnirga
tayyorgarlik sifati
Kompleks tayyorgarlik
rejasi (jismoniy + aqliy
mashg‘ulotlar)
Yaxshi natijalar,
stabillik
Aqliy va jismoniy
yondashuv birgalikda
qo‘llaniladi
Psixologik holat
Mashg‘ulot tartibi,
uxlash-gigiyena bilan
uyg‘unlikda jismoniy
faollik
O‘ziga ishonch,
muvozanatlik va
musobaqaga tayyorlik
Jismoniy faol
sportchilar kamroq
xavotirlanishadi
Yetakchi
shaxmatchilar
tajribasi
Magnus Karlsen, Anand,
Fischer, Kasparov va b.
Real misollar orqali
tasdiqlangan yuqori
natijalar
Ular muntazam
ravishda mashg‘ulotlar
qilganlar
Yosh shaxmatchilar
rivoji
Shaxmat maktablaridagi
sport mashg‘ulotlari
Sog‘lom o‘sish,
intellektual
salohiyatning to‘liq
ochilishi
Mashg‘ulotlarda
yugurish, suzish,
stretching
qo‘shilmoqda
Mulohoza:
Shaxmat asrlar davomida inson tafakkurining eng yuksak namunasi sifatida qaralgan
bo‘lsa-da, zamonaviy sport ilm-fani bu o‘yinni yanada kengroq kontekstda ko‘rib chiqishga
zamin yaratmoqda. Avvallari shaxmatchining faqat aqliy salohiyati va strategik fikrlashi
e’tiborga olingan bo‘lsa, hozirda jismoniy tayyorgarlik ham ushbu jarayonning ajralmas qismi
sifatida qaralmoqda.
Shaxmatga faqatgina "fikrlash sporti" sifatida emas, balki to‘liq inson salohiyatini ishga
soluvchi murakkab sport turi sifatida qarayman. Bu o‘yinda muvaffaqiyatga erishish uchun
nafaqat kuchli mantiqiy fikrlash va intuitsiya, balki sog‘lom organizm, kuchli irodaviy sifatlar,
uzoq muddatli e’tibor va hissiy barqarorlik zarur. Aynan jismoniy tayyorgarlik bu omillarning
shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi.
1443
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Bugungi kunda jahon darajasidagi ko‘plab shaxmatchilar tomonidan tan olingan bu
yondashuv, bizning o‘quv-tarbiyaviy tizimlarimizda ham qo‘llanilishi zarur.
Shaxmat maktablari, sport akademiyalari va bolalar o‘quv markazlarida shaxmatchilarni
har tomonlama — aqliy, ruhiy va jismoniy jihatdan tayyorlash tizimi shakllanishi lozim.
Shaxmatni harakat va tafakkurni uyg‘unlashtirgan sport turi deb bilaman. Agar bu
uyg‘unlik to‘liq ta’minlansa, yosh avlod vakillari orasida yanada kuchli, sog‘lom va zukko
sportchilar shakllanadi, deb isoblashimiz mumkin.
Xulosa
Shaxmat – bu yuqori darajadagi intellektual va psixologik zo‘riqishni talab qiluvchi sport
turi bo‘lib, unda muvaffaqiyatga erishish uchun faqat aqliy tayyorgarlik yetarli emas. Tadqiqotlar
va ilg‘or shaxmatchilar tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, jismoniy tayyorgarlik ham
shaxmatchining umumiy samaradorligi va raqobatbardoshligida muhim o‘rin tutadi. Muntazam
jismoniy mashqlar miyaning qon bilan ta’minlanishini yaxshilab, fikrni jamlash, strategik
fikrlash va stressga bardosh berish qobiliyatini oshiradi. Jismoniy tayyorgarlik – bu uzoq davom
etuvchi turnirlarda charchoqni yengib o‘tish, barqaror o‘yin ko‘rsatish va tiklanish jarayonini
tezlashtirishning eng samarali usullaridan biridir. Shu sababli, shaxmatchilar tayyorgarlik
jarayonida jismoniy mashg‘ulotlarni albatta o‘z rejasiga kiritishi lozim.
Tavsiyalar
Shaxmatchilar uchun individual jismoniy mashg‘ulot dasturlari ishlab chiqish.
Har bir sportchining yoshi, sog‘ligi va tayyorgarlik darajasidan kelib chiqib, maxsus
mashg‘ulot rejasi bo‘lishi kerak.
Shaxmat maktablari va akademiyalarida jismoniy tayyorgarlik majburiy mashg‘ulot
sifatida joriy chiqish.
Yugurish, suzish, cho‘ziluvchanlik mashqlari, umumiy tayyorgarlik harakatlari shaxmat
mashg‘ulotlari bilan uyg‘unlashtirilishi lozim.
Trenerlar va murabbiylar jismoniy faollikning aqliy salohiyatga ta’sirini chuqur
o‘rgansin.
Shaxmatchilarni har tomonlama rivojlantirish uchun murabbiylar maxsus seminar va
kurslardan o‘tishlari maqsadga muvofiq.
Turnirlar oldidan ham jismoniy tayyorgarlik bosqichi tashkil chiqish.
Bu holat sportchining formaga kirishini tezlashtirib, charchoq va zo‘riqishlarni
kamaytirishga xizmat qiladi.
Ota-onalar va yosh sportchilar orasida sog‘lom turmush tarzining ahamiyati targ‘ib
chiqish.
Shaxmat o‘ziga xos sport turi bo‘lsa-da, jismoniy faol bo‘lish hayot sifati va natijaga
katta ta’sir ko‘rsatadi.
Ilmiy tadqiqotlar davom ettirilsin va shaxmatda jismoniy tayyorgarlikning rolini chuqur
o‘rganishga e’tibor kuchaytirilishi kerak.
Psixologik va fiziologik tajribalar orqali yangi metodikalar ishlab chiqish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kasimjonov R.
Shaxmat va sport tayyorgarligi asoslari
. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2017.– Shaxmatchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarligi haqida
ilmiy-ommabop yondashuv.
1444
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
2.
Eremina I.A., Zhdanova N.E.
Psikhologiya i fiziologiya sporta
. – Moskva: Akademiya,
2020.
– Sportchilarning stressga chidamliligi va aqliy barqarorligi asoslari.
3.
Karpov A.
My Best Games and Fitness Approach
. – Moscow: Olma-Press, 2019. –
Shaxmat bo‘yicha sobiq jahon chempioni Anatoliy Karpovning shaxsiy tayyorgarlik
tajribasi.
4.
Karlsen M.
Thinking and Moving: A Grandmaster’s Training
. – Oslo: Nordic Chess
Publishers, 2021.– Magnus Karlsenning jismoniy mashg‘ulot va o‘yinga tayyorgarlik
metodlari.
5.
Kasatkin V.P.
Sportchilar fiziologiyasi
. – Toshkent: TDJTU nashriyoti, 2015. – Sport
fiziologiyasi va jismoniy yuklamalarning miya faoliyatiga ta’siri.
6.
Yusupov A.
Shaxmat va sog‘lom turmush tarzi
. – Toshkent: Sharq nashriyoti, 2022. –
O‘zbekistonlik muallif tomonidan yozilgan, shaxmat va salomatlik o‘rtasidagi bog‘liqlik.
7.
Barkalov A.I.
Fizicheskaya podgotovka sportsmenov
. – Sankt-Peterburg: Piter, 2018. –
Har xil sport turlaridagi umumiy jismoniy tayyorgarlik metodikasi, jumladan
shaxmatchilar uchun ham.
8.
Anand V.
Yoga and Focus in Chess
. – New Delhi: MindSport Books, 2020. –
Vishvanatan Anand tomonidan shaxmatda yoga va nafas mashqlarining ahamiyati
haqida.
9.
UzChess Federation Methodical Bulletin
, №2 (2023). – Toshkent: O‘zbekiston
Shaxmat Federatsiyasi. – O‘zbekistonda shaxmat maktablarida joriy etilgan jismoniy
tayyorgarlik dasturlaridan namunalar.
10.
Davletov M.
Jismoniy tayyorgarlik va strategik tafakkur uyg‘unligi
. – Nukus:
Qoraqalpoq davlat universiteti nashriyoti, 2021. – Sport va aqliy salohiyat uyg‘unligi
haqida amaliy-uslubiy tavsiyalar.
