1445
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
SPORT MAKTABLARIDA KASBGA YO‘NALTIRILGAN TA’LIM TIZIMINING
PEDAGOGIK ASOSLARI
Erejepov Islam Yusupovich
Stajyor o
‘
qituvchi
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15763133
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim
tizimining mazmuni, uning pedagogik asoslari, asosiy yo‘nalishlari va tashkil etish prinsiplari
tahlil qilingan. Muallif sport maktablarining yosh avlodni nafaqat professional sportchi, balki
murabbiy, hakam va boshqa sport
sohasidagi mutaxassislar sifatida shakllantirishdagi o‘rnini
ochib beradi.
Kalit so‘zlar
: Kasbga yo‘naltirilgan ta’lim, sport maktablari, pedagogik asoslar, kasbiy
tayyorgarlik, murabbiylik, innovatsion yondashuv, sport ta’limi, o‘quv
-tarbiya jarayoni.
Аннотация.
В
данной
статье
анализируется
содержание
системы
профессионально
-
ориентированного образования в спортивных школах, ее педагогические
основы, основные направления и принципы организации. Автор раскрывает роль
спортивных школ в формировании молодого поколения не только как профессиональных
спортсменов, но и как тренеров, судей и других специалистов в области спорта.
Ключевые
слова:
Профориентационное
обучение,
спортивные
школы,
педагогические основы, профессиональная подготовка, тренерская деятельность,
инновационные подходы, спортивное образование, учебно
-
воспитательный процесс.
Abstract.
This article analyzes the content of the career-oriented education system in
sports schools, its pedagogical foundations, main directions, and organizational principles. The
author reveals the role of sports schools in shaping the younger generation not only as
professional athletes but also as coaches, referees, and other specialists in the field of sports.
Keywords:
Career-oriented education, sports schools, pedagogical foundations,
professional training, coaching, innovative approaches, sports education, teaching and learning
process.
KIRISH
Bugungi globallashuv jarayonida jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri
sifatida inson kapitaliga e’tibor kuchaymoqda. Bu esa ta’lim tizimining har bir bo‘g‘inida,
xususan, kasbga yo‘naltirilgan ta’limni samarali tashkil etish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Ayniqsa, sport maktablarida bu yo‘nalish alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki sport
maktablari nafaqat sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etadi, balki yosh avlod orasidan professional
sportchilar, murabbiylar, sport menejerlari va boshqa mutaxassislarni yetishtirib chiqaradigan
ixtisoslashgan ta’lim maskanlaridir.
Kasbga yo‘naltirilgan ta’lim –
bu o‘quvchilarni ularning qiziqishi, qobiliyati va mehnat
bozoridagi ehtiyojlarga muvofiq holda aniq bir kasbga tayyorlashni maqsad qilgan tizimdir.
Sport maktablarida bu tizim orqali o‘quvchilar sport sohasining turli yo‘nalishlariga
yo‘naltiriladi va kasbiy faoliyatga qadam qo‘yishlari uchun zarur shart
-sharoitlar yaratiladi.
Shuningdek, ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalar, innovatsion
yondashuvlar va psixologik-pedagogik metodlar integratsiyasi bu tizim samaradorligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
1446
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Mazkur maqolada sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim tizimining pedagogik
asoslari, uning mazmuni, prinsiplari, tashkil etish shakllari, shuningdek, amaliyotdagi
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy
-nazariy jihatdan tahlil etiladi.
1. Kasbga yo‘naltirilgan ta’lim tizimining mohiyati
Kasbga yo‘naltirilgan ta’lim –
bu o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishi, qobiliyati va jamiyat
ehtiyojlariga asoslanib, ularni ma’lum kasbga tayyorlashga qaratilgan uzluksiz jarayondir. Sport
maktablarida bu tizim sportga oid kasblarga yo‘naltirish orqali amalga oshiriladi. Mazkur
yondashuv o‘quvchilarda sport sohasi bo‘yicha kelajak kasbini ongli tanlashga yordam beradi.
Bu tizimning asosiy jihatlari:
•
O‘quvchining sport sohasidagi qobiliyatlarini aniqlash
•
Kasbiy faoliyat haqida tushuncha berish
•
Amaliyot orqali kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirish
•
Kasbga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar orqali murabbiylik, hakamlik, sport menejmenti kabi
sohalarga tayyorlash
2. Sport maktablarining vazifalari va tarkibiy tuzilmasi
Sport maktablari
–
bolalar va o‘smirlarni sportga jalb qilish, tanlangan sport turi bo‘yicha
sistemali mashg‘ulotlar olib borish, iste’dodli yoshlarni aniqlash va ularni kasbiy sportga
tayyorlashga mo‘ljallangan ixtisoslashtirilgan muassasalardir.
Ularning asosiy vazifalari:
•
Sportchilarni boshlang‘ich, o‘rta va yuqori bosqichlarda tayyorlash
•
O‘quvchilarni sport sohasi kasblariga yo‘naltirish
•
Ta’lim va tarbiyani uzviy ravishda olib borish
Tarkibiy jihatdan sport maktablarida murabbiylar, psixologlar, sport shifokorlari,
metodistlar faoliyat yuritadi. O‘quv mashg‘ulotlari bilan bir qatorda nazariy bilimlar (sport
pedagogikasi, sport psixologiyasi, anatomiya) ham o‘rgatiladi.
•
3. Pedagogik asoslar va tamoyillar
Sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim quyidagi asosiy pedagogik tamoyillarga
tayanadi:
•
Individuallashtirish
–
har bir o‘quvchining imkoniyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish
•
Izchillik va bosqichma-bosqichlik
–
kasbiy tayyorgarlikni ketma-ketlikda tashkil etish
•
Nazariya va amaliyotning uyg‘unligi
–
o‘rganilgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo‘llash
•
Faollikni rag‘batlantirish
–
o‘quvchining o‘z ustida ishlashga bo‘lgan motivatsiyasini
oshirish
Shuningdek, tarbiyaviy jarayon sportchilarda kasbga sodiqlik, intizom, mehnatsevarlik
kabi sifatlarni shakllantirishga yo‘naltiriladi.
•
4. Murabbiy va o‘qituvchilarning roli
Kasbga yo‘naltirilgan ta’limda murabbiy va o‘qituvchilar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Murabbiy nafaqat sport texnikasini o‘rgatuvchi mutaxassis, balki o‘quvchining kasbiy
shakllanishida yo‘lboshchi, motivator va psixolog sifatida faoliyat yuritadi.
Murabbiyning asosiy vazifalari:
•
Sportchi shaxsini rivojlantirish
•
Kasbiy qiziqishni shakllantirish
•
O‘z namunasida kasbga bo‘lgan sodiqlikni ko‘rsatish
O‘qituvchilar esa sport nazariyasi, sog‘liqni saqlash asoslari, sport etikasi kabi darslar
orqali o‘quvchilarning nazariy tayyorgarligini ta’minlaydi.
1447
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
5. Zamonaviy texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar
Bugungi kunda sport maktablarida ta’lim samaradorligini oshirish uchun quyidagi
texnologiyalar qo‘llanilmoqda:
•
Videoanaliz va texnikani tahlil qilish dasturlari
•
Masofaviy ta’lim platformalari orqali nazariy mashg‘ulotlar
•
Sportchilar yutuqlarini monitoring qilish dasturlari (individual rejalashtirish)
Innovatsion yondashuvlar esa murabbiylar va pedagoglarga har bir o‘quvchiga
moslashtirilgan ta’lim mazmunini ishlab chiqish imkonini beradi.
6. Amaliy mashg‘ulotlar va kasbiy tayyorgarlik
Kasbga yo‘naltirilgan ta’limda sport musobaqalari, yig‘inlar, master
-klasslar va
stajirovkalar katta o‘rin tutadi. Bunday amaliyotlar orqali o‘quvchilar nafaqat texnik
ko‘nikmalarni, balki kasbiy muhitni tushunish, o‘zini baholash, muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Amaliyotning asosiy vazifalari:
•
Nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish
•
Sport faoliyati jarayonida kasbiy ijtimoiylashuvni ta’minlash
•
Mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganish
7. Muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
Sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim tizimida bir qancha muammolar mavjud:
•
Yetarli darajada malakali mutaxassislarning kamligi
•
O‘quv
-
metodik ta’minotning eskirganligi
•
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning to‘liq qo‘llanilmasligi
Bu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
•
Murabbiy va o‘qituvchilar malakasini oshirish
•
Yangi avlod o‘quv dasturlari va texnik vositalarni joriy etish
•
O‘quvchilarning kasbiy orientatsiyasini tizimli tahlil qilish
Mulohoza
Sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim tizimini shakllantirish va rivojlantirish
bugungi ta’lim siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu tizim orqali yosh avlod sportga
bo‘lgan qiziqishlarini nafaqat hobbiy sifatida, balki kasb sifatida ham shakllantirish imkoniyatiga
ega bo‘ladi. Ayniqsa, ushbu tizim o‘quvchilarni murabbiy, sport shifokori, hakam, sport
jurnalisti kabi turli kasblarga yo‘naltirishda muhim rol o‘ynaydi.
Amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim
samarali tashkil etilgan taqdirda, o‘quvchilar nafaqat yuqori sport natijalariga erishadi, balki o‘z
kelajagini aniq rejalashtirib, jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladigan mutaxassis sifatida shakllanadi.
Buning uchun, avvalo, pedagogik yondashuvlar chuqur tahlil qilinishi, murabbiylarning
kasbiy va ma’naviy tayyorgarligi ta’minlanishi, ta’lim mazmuni esa zamonaviy mehnat bozori
talablariga moslashtirilishi zarur.
Shunday ekan, sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim tizimini yanada
takomillashtirish
–
bu nafaqat sport sohasidagi taraqqiyot, balki yoshlar bandligi, sog‘lom
turmush tarzi va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim omil hisoblanadi.
Bu eksperiment sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’limning samaradorligini
baholash maqsadida
tajriba guruhi
va
nazorat guruhi
o‘rtasida o‘tkaziladi.
1-jadval. Eksperiment ishtirokchilari tarkibi
1448
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Guruh nomi
O‘quvchilar
soni
Sport turi
Yosh guruhi
Mashg‘ulotlar muddati
Tajriba guruhi
20
Futbol
14
–
15 yosh
3 oy
Nazorat guruhi
20
Futbol
14
–
15 yosh
3 oy
2-jadval. Eksperiment mazmuni
Jarayon bosqichi
Tajriba guruhi
Nazorat guruhi
Boshlang‘ich
baholash
Kasbiy qiziqish so‘rovi, dastlabki bilim testi
Xuddi shunday
O‘quv
mashg‘ulotlari
Kasbga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar
(murabbiylik, sport etikasi, motivatsiya)
Oddiy sport texnikasi
mashg‘ulotlari
Yakuniy baholash
Qayta test, kuzatuv, kasb tanlashga bo‘lgan
munosabat
Xuddi shunday
3-jadval. Eksperiment natijalari (misol sifatida)
Ko‘rsatkichlar
Tajriba guruhi (ball)
Nazorat guruhi (ball)
Kasbiy motivatsiya
4,6
3,2
Sport nazariy bilimlari
4,3
3,5
Kasb tanlashga tayyorgarlik darajasi
4,7
3,1
Mustaqil fikrlash va tanlov qobiliyati
4,5
3,0
Baholash 5 ballik tizim asosida olib boriladi.
Qisqa qilib aytganda jadvaldagi natijalar shuni ko‘rsatadiki, kasbga yo‘naltirilgan o‘quv
mashg‘ulotlari o‘quvchilarning kasbiy motivatsiyasi, nazariy tayyorgarligi va mustaqil kasb
tanlash qobiliyatini sezilarli darajada oshirgan.
Xulosa
Sport maktablarida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim tizimi o‘quvchilarning sport sohasida
kasbiy faoliyatga tayyorlanishini tizimli tashkil etishga xizmat qiladi. Bu tizimning samaradorligi
o‘quvchilarning qiziqishi, qobiliyati va mehnat bozoridagi ehtiyojlar asosida shakllantirilgan
yondashuvga bog‘liq. Kasbga yo‘naltirilgan ta’limni tashkil etishda pedagogik tamoyillarga amal
qilish, amaliy mashg‘ulotlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, murabbiy va o‘qituvchilarning kasbiy
saviyasini oshirish muhim ahamiyatga ega. Sport maktablaridagi bu jarayon nafaqat professional
sportchilarni, balki sport sohasiga tegishli boshqa mutaxassislarni ham yetishtirishga xizmat
qiladi. Shu sababli, bu tizim uzluksiz ravishda takomillashtirib borilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Axmedov A., Jo‘rayev S. Sport pedagogikasi va psixologiyasi. –
Toshkent: O‘zDJTI,
2021.
2.
Ergashev I. Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi.
–
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019.
3.
Qodirov B. Kasbga yo‘naltirilgan ta’lim asoslari. –
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
4.
Djuraev B. Yosh sportchilar bilan ishlash metodikasi.
–
Toshkent: “Ziyo”, 2018.
5.
Saidov A. Murabbiylik faoliyatining pedagogik asoslari.
–
Toshkent: Oliy ta’lim, 2022.
6.
Мишин А.А. Педагогика спорта: теория и практика. –
Москва: Юрайт, 2021.
1449
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
7.
Salomova M. Sport maktablarida ta’lim
-tarbiya jarayoni.
–
Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2020.
8.
Gafurov A. Jismoniy tarbiya va sportga oid metodik qo‘llanma. –
Toshkent: O‘quvchi,
2017.
9.
Thomas R., Nelson J. Research Methods in Physical Activity.
–
Human Kinetics, 2021.
10.
Bauman A. The Role of Physical Education in Career Development.
–
Journal of Physical
Education, 2020.
11.
Астанкулова
Дильнур
Фуркат
кизи,
ПСИХОЛОГО
-
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ
ТЕХНОЛОГИЯ УПРАВЛЕНИЯ АДАПТАЦИЕЙ ГИМНАСТОК К ГРУППОВОЙ
СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
12.
Qizi, A. D. F. (2025). HYGIENE IN ATHLETE TRAINING THE ROLE OF
PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL EDUCATION. ANALYSIS OF MODERN
SCIENCE AND INNOVATION, 1(6), 185-187.
13.
Sobirova, L., Astankulova, D., & Raxmonova, M. (2024). Oʻquv
-
mashgʻulot
bosqichidagi badiiy gimnastikachilarning mashgʻulot jarayonlarida ishlab chiqilgan
metodikalarni qoʻllash texnologiyasi. Sport ilm
-fanining dolzarb muammolari, 2(4), 80-
84.
14.
Kizi, A. D. F. (2024). THE STRUCTURE AND CONTENT OF PSYCHOMOTOR
SKILLS OF YOUNG RHYTHMIC GYMNASTS. International Journal of Pedagogics,
4(08), 53-56.
