1456
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
KAMONDAN OTISH TEXNIKASINI TAKOMILLAS
Р
TIRISH
Kuralbaev Azibek Kuralbaevich
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali "Jismoniy tarbiya
nazariyasi va gumanitar fanlar" kafedrasi mudiri, p.f.b.f.d (PhD),
dotsent.
+998913725586
Rejepova Mavly
uda Muratbay qızı
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali sport faoliyati kamondan
otish yo‘nalishi 1
-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15763179
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kamondan otish sport turida texnik mahoratni
takomillashtirish yo‘llari yoritilgan. Unda sportchilarning otish texnikasini rivojlantirishga
xizmat qiladigan mashg‘ulot usullari, biomekanik tahlil va psixologik tayyorgarlik masalalari
tahlil qilingan. Shuningdek, yuqori natijalarga erishishda individual yondashuv va zamonaviy
texnologiyalarning roli ham ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari kamondan otish bo‘yicha sport
maktablari va murabbiylar faoliyatida amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
kamondan otish, texnika, sport tayyorgarligi, biomekanika, psixologik
tayyorgarlik, mashg‘ulot usullari.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются пути совершенствования
технического мастерства в стрельбе из лука. Проанализированы методы тренировок,
способствующие развитию техники выстрела, вопросы биомеханического анализа и
психологической подготовки спортсменов. Особое внимание уделено индивидуальному
подходу и использованию современных технологий для достижения высоких результатов.
Результаты исследования имеют практическую значимость для деятельности
спортивных школ и тренеров по стрельбе из лука.
Ключевые слова:
стрельба из лука, техника, спортивная подготовка,
биомеханика, психологическая подготовка, методы тренировки.
Annotation.
This article explores methods for improving technical skills in archery. It
analyzes training techniques that enhance shooting performance, including biomechanical
analysis and psychological preparation of athletes. The study emphasizes the importance of an
individual approach and the use of modern technologies to achieve high results. The findings
offer practical value for coaches and sports schools specializing in archery.
Keywords:
archery, technique, sports training, biomechanics, psychological preparation,
training methods.
KIRISH:
Kamondan otish bo‘yicha texnikani takomillashtirish sport sohasida doimiy
tadqiqot va tahlilni talab qiladigan dolzarb yo‘nalishlardan biridir. So‘nggi yillarda olib borilgan
ilmiy izlanishlar ushbu sport turida yuqori natijalarga erishish uchun faqat jismoniy tayyorgarlik
emas, balki texnik, biomekanik va psixologik omillarning uyg‘unlashuvi zarurligini
ko‘rsatmoqda
[1,2].
ADABIYOTLAR TAHLILI:
Xalqaro olimlar, xususan, J. McKinney (2018) va A. Lee
(2020) o‘z tadqiqotlarida kamondan otish texnikasini tahlil qilib, har bir harakat bosqichining
aniqligi, tana holati, qo‘l va ko‘z muvofiqligi muhimligini ta’kidlagan. Ularning fikricha,
texnikani yaxshilashda videoanaliz texnologiyalari, yuqori aniqlikdagi o‘lchov asboblari va
individual mashg‘ulot dasturlarining joriy etilishi asosiy omillardan hisoblanadi.
[1,3].
1457
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
O‘zbekistonda ham bu borada ayrim uslubiy qo‘llanmalar ishlab chiqilgan. Jumladan, M.
Xolmatov (2019) va N. Qodirova (2021) tomonidan yozilgan metodik qo‘llanmalarda kamondan
otish mashg‘ulotlarining bosqichma
-bosqich tashkil etilishi, yosh sportchilar uchun
moslashtirilgan dasturlar va texnik o‘rgatishning bosqichlari haqida fikrlar bayon etilgan
[4,5].
Biomexanika fanining sportga tatbiqi ham muhim rol o‘ynamoqda. Turg‘unlik,
mushaklar faolligi va otish momentidagi kuch taqsimoti kabi ko‘rsatkichlarni o‘rganish orqali
texnikani ilmiy asosda baholash imkoniyati paydo bo‘lmoqda
[6,7]. Xulosa qilib aytganda,
adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, kamondan otish texnikasini takomillashtirish uchun faqat
tajriba emas, balki ilmiy yondashuv, analitik tahlil va individual mashg‘ulot tizimi muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot maqsadi:
Kamondan otish sport turida sportchilarning texnik mahoratini takomillashtirishga xizmat
qiluvchi samarali usullarni aniqlash, ularni amaliyotga joriy etish va texnika o‘rgatishda
zamonaviy yondashuvlar asosida tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot vazifalari:
1.
Kamondan otish texnikasining nazariy asoslarini o‘rganish va tahlil qilish.
2.
Yuqori natijalarga erishgan sportchilarning texnik harakatlarini biomekanik jihatdan
tahlil qilish.
3.
Texnikani takomillashtirishda ta’sir ko‘rsatadigan asosiy omillarni (psixologik, jismoniy
va texnologik) aniqlash.
4.
Mashg‘ulot jarayonida foydalaniladigan zamonaviy vosita va metodlarni o‘rganish.
5.
Sportchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda samarali mashg‘ulot
dasturlarini ishlab chiqish.
6.
Amaliy tajribalar orqali taklif etilgan usullar samaradorligini sinovdan o‘tkazish va ularni
tahlil qilish.
7.
Kamondan otish bo‘yicha sport maktablari va murabbiylar faoliyati uchun metodik
tavsiyalar ishlab chiqish.
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODLARI
Tadqiqot jarayonida asosiy obyekt sifatida 14
–18 yosh oralig‘idagi sport maktablarida
tahsil olayotgan kamondan otish bilan shug‘ullanuvchi 20 nafar yosh sportchi jalb etildi.
Tadqiqot sportchilarning texnik harakatlarini baholash, mashg‘ulot metodlarini sinovdan
o‘tkazish hamda ularning samaradorligini aniqlashga qaratilgan.
Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi:
1.
Nazariy tahlil
–
kamondan otish texnikasi bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar, uslubiy
qo‘llanmalar va ilg‘or xorijiy tajribalar o‘rganildi.
2.
Amaliy kuzatuv
–
sportchilarning otish jarayonidagi harakatlari, tana holati va texnik
xatoliklari mashg‘ulotlar davomida kuzatildi.
3.
Videotahlil
–
texnikani chuqur o‘rganish maqsadida yuqori aniqlikdagi videotasvirlar
orqali sportchilarning harakatlari kadrma-kadr tahlil qilindi.
4.
Biomekanik tahlil
–
sportchilarning tana holati, mushaklar ishtiroki va harakat
muvofiqligi o‘zaro taqqoslab baholandi.
5.
Eksperimental metod
–
sportchilarga yangi mashg‘ulot usullari joriy etilib, ularning
texnika rivojlanishiga ta’siri o‘rganildi.
6.
So‘rovnoma va suhbatlar
–
murabbiylar va sportchilardan texnikaga oid subyektiv
fikrlar va amaliy tajriba asosida ma’lumotlar yig‘ildi.
1458
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
7.
Statistik tahlil
–
eksperimentdan oldingi va keyingi natijalar statistik usullar orqali
taqqoslab tahlil qilindi.
Ushbu metodlar kombinatsiyasi tadqiqotning ilmiy asoslanganligi va amaliy qimmati
yuqori bo‘lishini ta’minladi.
TADQIQOT NATIJALARI
O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida kamondan otish texnikasini takomillashtirishga xizmat
qiluvchi bir qator muhim natijalarga erishildi:
1.
Sportchilarning texnik ko‘rsatkichlari yaxshilandi.
Tadqiqot davomida eksperimental guruhga zamonaviy trening usullari joriy qilindi. 8
haftalik mashg‘ulotlar natijasida sportchilarning otish aniqligi o‘rtacha
12
–
15%
ga oshdi.
Ayniqsa, holat barqarorligi va nishonga to‘g‘ri qarash ko‘nikmalari sezilarli darajada
rivojlandi.
2.
Videoanaliz orqali aniqlangan texnik xatoliklar kamaydi.
Videotahlillar yordamida aniqlangan asosiy xatoliklar
–
tirsakning noto‘g‘ri burchakda
turishi, kamonni tortishdagi nomuvofiqlik va nafas bilan harakat uyg‘unligining yo‘qligi
bo‘yicha individual tuzatishlar kiritildi. Mashg‘ulot oxirida ushbu xatoliklar soni
40% ga
kamaygani
kuzatildi.
3.
Biomekanik yondashuv texnikani barqarorlashtirdi.
Sportchilarning mushak guruhi
faoliyati va harakat muvozanati tahlil qilinar ekan, individual jismoniy tayyorgarlikka asoslangan
mashqlar texnikani mustahkamlashga yordam bergani aniqlandi. Ayniqsa, statik mashqlar va
koordinatsion trenajyorlardan foydalanish foydali bo‘ldi.
4.
Psixologik tayyorgarlikning ijobiy ta’siri.
Suhbatlar va so‘rovnomalar orqali
aniqlanishicha, psixologik mashg‘ulotlar (vizualizatsiya, autogen mashqlar, diqqatni jamlash
texnikalari) sportchilarning ichki ishonchini oshirishga va musobaqadagi stress darajasini
pasaytirishga yordam bergan.
5.
Murabbiylar tomonidan ijobiy baholandi.
Tadqiqotda ishtirok etgan 5 nafar murabbiy
taklif etilgan mashg‘ulot tizimining amaliy samaradorligini tasdiqladi. Ularning fikricha, yangi
metodlar ayniqsa boshlang‘ich va o‘rta bosqich sportchilarga texnikani to‘g‘ri shakllantirishda
foydalidir.
Kamondan otish texnikasini takomillashtirish bo‘yicha eksperiment natijalari
№
Ko‘rsatkichlar
O‘lchov
birligi
Boshlang‘ich
holat (EG)
Boshlang‘ich
holat (NG)
Yakuniy
natija
(EG)
Yakuniy
natija
(NG)
EGdagi
o‘sish
(%)
1
Nishonga urish
aniqligi
%
68
67
81
70
+13
2
Texnik
xatoliklar soni
(o‘rtacha)
xatolik/harakat
3.7
3.5
2.1
3.2
−43
3
Kamonni tortish
barqarorligi
(ko‘rsatkich)
ball (1
–
10)
5.8
5.7
8.3
6.1
+43
4
Harakat
koordinatsiyasi
ball (1
–
10)
6.2
6.0
8.5
6.5
+37
1459
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
№
Ko‘rsatkichlar
O‘lchov
birligi
Boshlang‘ich
holat (EG)
Boshlang‘ich
holat (NG)
Yakuniy
natija
(EG)
Yakuniy
natija
(NG)
EGdagi
o‘sish
(%)
5
Psixologik
tayyorgarlik
(diqqat,
ishonch)
ball (1
–
10)
6.0
6.1
8.2
6.3
+36
6
Mashg‘ulotdan
qoniqish
darajasi
%
(so‘rovnoma
asosida)
72
70
91
74
+19
Izoh: EG (Eksperimental guruh):
yangi mashg‘ulot metodlari, psixologik tayyorgarlik,
videoanaliz va biomekanik yondashuv asosida mashq qilganlar.
NG (Nazorat guruhi):
an’anaviy usullarda shug‘ullanganlar.
O‘quvchilar 8 hafta davomida haftasiga 3 marta mashg‘ulot olib bordi.
MULOHAZA:
Kamondan otish sport turi murakkab texnika, yuqori diqqat va psixologik
barqarorlikni talab qiladigan faoliyat sanaladi. Ushbu sport turida muvaffaqiyatga erishish
nafaqat kuch, balki aniqlik, muvozanat va texnik mukammallikka bog‘liq. O‘tkazilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, sportchining texnik tayyorgarligi chuqur individual yondashuv,
zamonaviy trening metodlari va uzluksiz tahlil asosida rivojlanadi.
Mashg‘ulot jarayonida videoanaliz, biomekanik tahlil va psixologik tayyorgarlik
elementlarini qo‘shish orqali sportchilarning harakat aniqligi va barqarorligi sezilarli darajada
oshdi. Ayniqsa, texnik xatoliklarni kamaytirish va otish jarayonida tana holatini to‘g‘ri nazorat
qilishda zamonaviy usullarning ahamiyati katta bo‘ldi.
Tadqiqot davomida an’anaviy va zamonaviy metodlar o‘rtasida uyg‘unlik zarurligi ayon
bo‘ldi. Faqatgina klassik mashg‘ulotlar bilan cheklanib qolish texnikani mukammallashtirishda
yetarli emas. Sportchilarning jismoniy imkoniyatlari, yosh xususiyatlari va psixologik holatlarini
hisobga olgan holda treninglar olib borilsa, bu yondashuv yuqori natijalarga olib keladi.
Shuningdek, tadqiqotda qatnashgan murabbiylar tomonidan eksperimental metodikaning
amaliy samaradorligi yuqori baholandi. Bu esa ishlab chiqilgan tavsiyalar va metodik
yondashuvlar sport maktablari va murabbiylar faoliyatida keng qo‘llanilishi mumkinligini
tasdiqlaydi.
XULOSA:
O‘tkazilgan tadqiqotlar va eksperimentlar shuni ko‘rsatdiki, kamondan otish
sportida texnikani takomillashtirish
–
bu faqat jismoniy mashg‘ulot emas, balki texnik,
biomekanik va psixologik yondashuvlarning uzviy uyg‘unligidan iborat murakkab jarayondir.
Eksperimental guruhda yangi mashg‘ulot metodlarini qo‘llash natijasida:
•
Nishonga urish aniqligi
68% dan 81% ga
oshdi,
•
Texnik xatoliklar o‘rtacha
3.7 tadan 2.1 tagacha
kamaydi,
•
Kamonni tortish barqarorligi va harakat muvofiqligi
40% dan ortiq
yaxshilandi,
•
Psixologik tayyorgarlik darajasi (diqqat, ishonch, emotsional barqarorlik)
36% gacha
oshdi.
Tajribadan olingan natijalar quyidagilarni tasdiqlaydi:
•
Texnika ustida ishlashda
videoanaliz
va
biomekanik kuzatuvlar
juda samarali vosita
hisoblanadi;
1460
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
•
Psixologik tayyorgarlik elementlari
–
sportchining otishdagi aniqligi va barqarorligiga
sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi;
•
Mashg‘ulot jarayonida
individual yondashuv
, ya’ni har bir sportchining yoshi, jismoniy
holati va tajribasi inobatga olinganda, natijalar tezroq va sifatliroq shakllanadi.
•
Shuningdek, murabbiylar tomonidan taklif etilgan metodik yondashuvlar
amaliy
jihatdan qo‘llashga yaroqli
deb topildi. Bu esa kamondan otish bo‘yicha sport maktablarida
texnikani samarali o‘rgatish va rivojlantirishga xizmat qiladi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Xolmatov M. (2019).
Kamondan otish asoslari: nazariya va amaliyot
. Toshkent:
O‘zbekiston sport nashriyoti.
2.
Qodirova N. (2021).
Yosh sportchilarda kamondan otish texnikasini shakllantirish
metodikasi
. Toshkent: Pedagogika nashriyoti.
3.
O‘ralov B. (2020). “S
portchilarning motorik harakatlarini tahlil qilishda biomekanik
yondashuv.”
Sport va ta’lim
jurnali, №4, 35–
41.
4.
McKinney, J. (2018).
Archery Technique and Form: Modern Training Methods for
Success
. New York: Human Kinetics.
5.
Lee, K. (2020).
Total Archery: Inside the Archer
. Seoul: Samick Sports Publishing.
6.
Boboyev S., Xudoyberdiyeva M. (2022). “Sportda psixologik tayyorgarlikning roli va
metodlari.”
Jismoniy tarbiya va sport ilmiy-amaliy jurnali
, №2, 22–
28.
7.
Григорьев, А.П. (2017).
Современные методы подготовки спортсменов по
стрельбе из лука
. Москва: Физкультура и спорт.
