1487
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ КАРАТЕ В ВОСПИТАНИИ ПОДРАСТАЮЩЕГО
ПОКОЛЕНИЯ
Otalieva Adilya Raxmetovna
O
‘
ZDJTSU Nukus filiali.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15763329
Аннотация.
В данной исследовательской работе рассматриваются педагогико
-
психологические аспекты спорта каратэ в физическом и духовном развитии
молодежи, значение спорта в процессе воспитания. Кроме того, изучены истоки и
предпосылки развития карате как
вида
спорта.
Были
проанализированы
исследования,
проведенные
учеными
в
области
спорта каратэ с научной точки зрения.
Ключевые слова:
каратэ, искусство физическая культура, индивидуальность,
спортивные упражнения, тренер, особые физические качества, техника боя, удары.
THE ROLE AND IMPORTANCE OF KARATE IN THE UPBRINGING OF THE
YOUNGER GENERATION
Annotation.
This study will talk about the pedagogical and psychological aspects of
karate in the physical and spiritual development of youth, the importance of sports in the
educational process. In addition to karate the origin of the sport and the development ofng
condition conditions have been studied. Scientific research by scientists on the sport of Karate
has been analyzed.
Key words:
karate, physical culture, individuality, sports training, trainer, special
physical qualities, combat technique, shots.
YOSH AVLOD TARBIYASIDA KARATE SPORTINING O‘RNI VA AHAMIYATI
Annotatsiya
. Mazkur tadqiqot ishimizda yoshlarni jismoniy va ma’naviy jihatdan
rivojlantirishda karate sport turining pedagogik- psixologik jihatlari, tarbiya jarayonida
sportning ahamiyati haqida so‘z boradi. Bundan tashqari karate sport turning kelib chiqishi
va rivojlanishinng shart sharoitlari o‘rganilgan. Karate sport turi bo‘yicha olimlarning ilmiy
jihatdan olib borgan tadqiqqotlari tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
karate, jang
san’ati, jismoniy madaniyat, individuallik, sport mashqlari,
trener, maxsus jismoniy fazilatlar, jangi texnikasi, zarbalar.
Karate sport turi yoshlar orasida katta shuhrat qozonganligini inobatga olib, uni yanada
rivojlantirish, karate bo‘yicha zamonaviy sport obyektlari va inshootlarini barpo etish,
shuningdek, nufuzli sport musobaqalarida milliy terma jamoalarimizning yuqori natijalarini
ta’minlash maqsadida:
Respublikamizda so‘nggi yillarda jismoniy tarbiya va sportni ommalashtirish, aholi
o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, jismoniy imkoniyati cheklangan shaxslarning
jismoniy reabilitatsiyasi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish va mamlakatimizning xalqaro sport
maydonlarida munosib ishtirok etishini ta’minlash bo‘yicha izchil chora
-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
Shu bilan birga, jismoniy tarbiya va sport sohasida aholi salomatligini mustahkamlashga
ko‘maklashuvchi aniq dasturlarni amaliyotga joriy etish, yoshlarni sportga keng jalb etish va
iqtidorli sportchilar orasidan saralab olish, sport turlari bo‘yicha yuqori natijalarni
ta’minlaydigan sport ustalari bilan milliy terma jamoalarni shakllantirish va qo‘shimcha
imkoniyatlar yaratish zarurati mavjud.
Sport intizomi sifatida karate uchta asosiy formatda rivojlanadi:
1488
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Kumite -
erkin jang. Qoidalar va qo‘llaniladigan qurollar qanday tur haqida gap
ketayotganiga qarab, raqiblarning navbatdagi harakatlaridan boshlab, to‘liq erkin jang bilan
yakunlanishi mumkin.
Tameshivari -
buyumlarni maydalash. Ma’naviy konsentratsiya va jismoniy kuchni
tarbiyalashga asoslangan yo‘nalish. Tameshiverlarda qo‘zg‘almas obyektlar sinishiga qaramay,
zarbaga to‘liq e’tibor qaratish orqali kerakli samaraga erishish mumkin, chunki hatto kichik xato
ham muvaffaqiyatsizlikka olib kelishi mumkin.
Kata -
mashqlar. Turli sur’atlarda o‘tkaziladigan stekalar, jangovar harakatlar va usullar
majmui bajariladi. Bu yo‘nalishdagi janglar faqat imitatsiya qilinadi.
Bugungi kunda tarqalgan bir nechta asosiy karate uslublari mavjud:
Godzyupyu. Tezyun Miyagi tomonidan yaratilgan yumshoq va qattiq texnikalarni
birlashtirgan uslub, birinchi navbatda ichki energiyaga asoslangan. Shaxs jismoniy madaniyatini
shakllantirishning yaxlit pedagogik jarayoni bir vaqtning o‘zida ta’lim va tarbiya jarayonidan
tashkil topadi. Ular bir-
biri bilan uzviy bog‘liq, garchi ularning har biri o‘ziga xos ustuvor vazifa
va funksiyalarga ega bo‘lsada. Jismoniy madaniyatning asosiy vazifasi yaxlit shaxsni
rivojlantirishdan iborat. U sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, dam olish va hordiq
chiqarishni tashkil etish, jismoniy va ma’naviy kuchlarni tarbiyalash va rivojlantirishning muhim
vositalaridan biri sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Har qanday sport turi u yoki bu mamlakatning yutug‘idir. Uning boshqa qit’aga kirib
kelishi ilmiy-texnik taraqqiyotning rivojlanishi, tajriba almashish, odamlarning dunyoning turli
burchaklariga integratsiyalashuvi muammosi, madaniyatlarning o‘zaro ta’siri, xalqaro aloqalar
va axborot makonining kengayishi bilan bog‘liq. Sharq va G‘arb madaniyatlarining doimiy
muloqoti va o‘zaro ta’siri sharoitida rivojlanayotgan, tarixan sivilizatsiyalar aro fenomen sifatida
shakllangan mamlakatimiz ularni o‘rganish va ulardan foydalanish uchun katta imkoniyatlarga
ega.
Shu bilan birga, bolalar va o‘smirlar bilan ishlashda ularni qo‘llash amaliyotida ma’naviyat
va axloq tarbiyasiga texnik va jismoniy tayyorgarlikka qaraganda ancha kam e’tibor
qaratilayotganligini kuzatish mumkin. Ba’zi instruktorlar jang san’ati mashg‘ulotlarining
tarbiyaviy ta’siri haqida o‘ylamaydilar. Urushlar va shafqatsiz qotilliklar keng tarqalgan
zamonaviy jangari filmlarda tarbiyalanayotgan bolalar va o‘smirlar uchun o‘z
-
o‘zini
takomillashtirish jarayoni emas, balki qabul qilishning o‘zi jozibador. Ular hamma narsani darhol
va tezroq o‘rganishni xohlashadi.
Ushbu ishimizning yangiligi sifatida quyidagilarni aytish mumkin.
uzoq muddatli mashg‘ulotlarning dastlabki bosqichida yosh sportchi
-karatistlarning
mashg‘ulotlar paytida salomatligini saqlash bo‘yicha qadriyatli yo‘nalishlarini shakllantirish;
yosh karatechilarning dushmanning hujumkor harakatlaridan himoyalanishning texnik
usullari va vositalarini o‘zlashtirish hamda ulardan samarali foydalanishga bo‘lgan ehtiyojlari va
motivatsiyasini rivojlantirish;
Har qanday sport turi u yoki bu mamlakatning yutug‘idir. Uning boshqa qit’aga kirib
kelishi ilmiy-texnik taraqqiyotning rivojlanishi, tajriba almashish, odamlarning dunyoning turli
burchaklariga integratsiyalashuvi muammosi, madaniyatlarning o‘zaro ta’siri, xalqaro aloqalar
va axborot makonining kengayishi bilan bog‘liq. Sharq va G‘arb madaniyatlarining doimiy
muloqoti va o‘zaro ta’siri sharoitida rivojlanayotgan, tarixan sivilizatsiyalararo fenomen sifatida
shakllangan mamlakatimiz ularning madaniy va tarixiy merosini o‘rganish va ulardan
foydalanish uchun katta imkoniyatlarga ega.
1489
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Yosh avlod uchun an’anaviy sharq jang san’atlari katta qiziqish uyg‘otadi. Ular
harakatlarning xilma-xilligi (qiyaliklar, qochish, zarba berish va zarba berish texnikasi) va
samaradorligi bilan o‘ziga jalb qiladi.
Sharq jang san’ati sohasidagi mahalliy va xorijiy adabiyotlarni tahlil qilish bizni bolalar
va o‘smirlarning o‘quv
-
tarbiya jarayonida ulardan foydalanish imkoniyatlari to‘g‘risidagi fikrga
olib keldi.
Biz tomonimizdan tadqiqotlar davomida o‘quv
-mashq jarayonini individuallashtirish
asosida yosh karatechilarning chidamliligini rivojlantirish modeli takomillashtirildi. Modelni
tadqiqot guruhidagi yosh karatechilarning mashg‘ulotlar jarayonida qo‘lladik. Maxoratli
karatechilar zaxirasini tayyorlashda mashg‘ulotlarda asosan individual yondashishga e’tibor
qaratdik. Modelimiz to‘rtta blokdan iborat. Birinchi blokida maxsus chidamlilik darajasi,
salomatligini mustahkamlash, keng ko‘lamdagi vosita va usullarni o‘zlashtirish, karatening
asosiy texnik-taktik tayyorgarligini rivojlantirib uni natijadorligini oshirishga etibor qaratildi.
Ikkinchi pedagogik blokda esa dastlabki tayyorgarlikning turli bosqichlarida chidamlilikni
rivojlantirishni individuallashtirish metodologiyasi takomillashtirishga e’tibor qaratildi.
MAXORATLI KARATECHILAR ZAXIRASINI
TAYYORLASH
NATIJADORLIK BLOK
IND
IVIDU
AL
YOND
A
S
HUVN
I
AM
ALG
A
OS
HIRIS
H
Maxsus chidamlilik darajasi, salomatligini
mustahkamlash, keng ko‘lamdagi vosita va usullarni
o‘zlashtirish, karatening asosiy texnikasi va taktikasi
NA
Z
ORA
T
B
L
OK
(naz
or
at va
k
or
re
k
siya)
PEDAGOGIK BLOK
Dastlabki tayyorgarlikning turli bosqichlarida
chidamlilikni rivojlantirishni individuallashtirish
metodologiyasi
Maxsus chidamlilikni rivojlantirish dasturlari
DIAGNOSTIK BLOK
Individuallashtirish mezonlarini aniqlash
Funktsional holatini baholash, jismoniy va texnik
tayyorgarligini aniqlash
3-
rasm. O‘quv
-mashq jarayonini individuallashtirish asosida yosh karatechilarning
chidamliligini rivojlantirish modeli
Uchinchi blokda esa individuallashtirish mezonlari aniqlandi. Oxirgi blokda yosh
karatechilar mashg‘ulotlari nazorat qilindi hamda vosita usullar shug‘ullanuvchilarni individual
xususiyatiga qarab korreksiyalandi. Diagnostika blokining tarkibiy qismlarini tahlil qilish
murabbiyga “guruhni individuallashtirish” usulidan foydalangan holda chaqqonlikni
rivojlantirish vazifalarini bajarish uchun asosiy ma’lumot beradi. Taklif etilayotgan modeldagi
asosiy komponent pedagogik blokdir. Darsning yo‘nalishiga yoki aniq vazifalarga qarab, har yili
tayyorgarlikning turli bosqichlarida maxsus chidamlilikni rivojlantirish dasturlari ishlab chiqildi.
1490
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Tadqiqot jarayonida jismoniy sifatlarni rivojlantirishning umumiy poydevorining muhim
qismi sifatida qat’iyatlilikni rivojlantirish metodologiyasini ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish
amalga oshirildi. Modeldagi eng yuqori ierarxik darajani jismoniy tayyorgarlikning eng umumiy
integral ko‘rsatkichi sifatida samarali blok egallaydi. 13
-14 yoshli karatechilar uchun
musobaqalarda eng yuqori natijalarni ko‘rsatish uzoq muddatli xarakterga ega va asosiy
tayyorgarlikning samaradorligi birinchi o‘rinda turadi. Model bloklari faoliyatining ishlashi
chidamlilikni rivojlantirishni individuallashtirish jarayonini nazorat qilish va tuzatishni
ta’minlaydi. Modelni amalga oshirish maxsus chidamlilik darajasini shakllantirish, harakat
ko‘nikmalarning keng samarasini o‘zlashtirish, karate texnikasi va taktikasini o‘zlashtirish
imkonini beradi. Taklif etilayotgan model asosida yosh karatechi tanasining har tomonlama
funksional rivojlanishi uchun asos sifatida mashg‘ulot va musobaqa jarayonini
individuallashtirishga
asoslangan
chidamlilikni
rivojlantirish
metodologiyasi
ishlab
takomillashtirildi. O‘quv yilida va unga kiritilgan har bir makrosiklni rejalashtirishda biz
maqsadli yo‘nalishni, tarkibini, tayyorgarlikning turli bosqichlarida chidamlilikni rivojlantirish
ketma-
ketligini, nazoratni tekshirish vaqtini, testlar, musobaqalar, tibbiy ko‘riklar va
reabilitatsiya tadbirlarini rejalashtirishga alohida e’tibor qaratdik. Birinchi o‘quv yilining
dastlabki tayyorgarlik bosqichiga tayyorgarlik davri umumiy chidamlilikni rivojlantirish, yuqori
umumiy jismoniy tayyorgarlikka erishish va barqaror texnik bazani shakllantirishga qaratdik.
Tayyorgarlik davrini ikki bosqichga ajratdik: umumiy tayyorgarlik va maxsus
tayyorgarlik bosqichlariga ajratgan holda mashg‘ulotlarni rejalashtirdik. Umumiy tayyorgarlik
bosqichida, aerobik qobiliyatlarni rivojlantirishda, maxsus jismoniy tayyorgarlikni
rivojlantirishdan tashqari, uzoq vaqt davomida maxsus jismoniy tayyorgarlikni saqlash
qobiliyatini rivojlantirish va nafas olish jarayonlarining rivojlanish tezligini maksimal
qiymatlarga oshirish, shuningdek, asosiy vosita ko‘nikmalarini rivojlantirish vazifalarini belgilab
oldik. Texnikani o‘rganish va tanani keyingi yuqori maxsus yuklamalarga tayyorlashga e’tibor
qaratdik. Bunga chidamlilikni rivojlantirishga qaratilgan siklik sport turlaridan katta miqdordagi
mashqlarni bajarish orqali erishildi. Bosqichning davomiyligi 4,0-4,5 bellashuvni tashkil etdi.
Tadqiqotimiz davomida yosh karatechilarni chidamlilik qobiliyatini rivojlantirish
modelini mashg‘ulot jarayonida qo‘llash orqali ularning umumiy va maxsus tayyorgarligi
rivojlanishi, chidamlilik sifatini yaxshilashga hamda texnik-taktik tayyorgarlik darajalarini
yaxshilanishiga erishildi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ap
т
e
м
e
нк
o O.
М
.
К
o
мбини
po
в
a
нны
e
б
oe
вы
e
искусств
a
н
a
кисти
p
ук
в
a
йкид
o
буд
o//
Д
o
дзё
:
в
o
ински
e
б
oe
вы
e
искусств
a
Яп
o
нии
. - 2000. -
вып
. 4.,
С
.45-54.
2.
В
e
щик
o
в
Ф
.A.
Стил
e
в
oe
к
apa
тэ
п
po
г
pa
мм
a
сп
op
тивн
o
й
п
o
дг
o
т
o
вки
.-
С
o
в
e
тский
сп
op
т
. 2011. - 51
с.
3.
Дaщинский
В.Э.
Сeкpeты
кapaтэ
-
дo.
-
М.:
ФИAP,
2008. - 480
с.
4.
Eгaнoв В.A. Мeтoдикa oбучeния зaщитным тeхникo
-
тaктичeским дeйствиям в
кикбoк
-
сингe: aвтopeф. дис
кaнд. пeд. нaук / В.A. Eгaнoв; УpaлГAФК.
-
Чeлябинск, 2005.
-
22 с.
5.
Лихaчeв Б.Т. Пeдaгoгикa: Куpс лeкций / Учeб. пoсoбиe для студeнтoв пeдaгoг,
учeб. зaвeдeний и слушaтeлeй ИГЖ и ФПК.
- 4-
e изд., пepepaб. и дoп.—
М.:
Юpaйт
-
М. 2001.—607с.
1491
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
6.
Нoвикoв A.A. Пeдaгoгичeскиe oснoвы тeхникo
-
тaктичeскoгo мaстepствa в
спopтивных eдинoбopствaх (нa пpимepe спopтивнoй бopьбы): Aвтopeф. дис....
дoкт. пeд. нaук,
-
М., 2000.
- 62
с.
7.
Сoлoвьeв
Г.М.
Пeдaгoгичeскиe
тeхнoлoгии
в
фopмиpoвaнии
физичeскoй
культуpы
лич
-
нoсти студeнтa. Aвтopeф . дис.
д
-
pa пeд. нaук.
-
М,
-2003. -
42 с.
8.
O‘Zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 3 noyabrdagi PQ
-356-son
“
Karate
(WKF) sport turini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”
gi qarori
9.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 24
-iyuldagi 309-son
“Sportchilarga sport pasportini berish bo‘yicha davlat xizmatini ko‘rsatishning ma’muriy
reglamentini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori,
