1533
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ZAMONAVIY SPORTDA YUQORI NATIJAGA ERISHISHDA JISMONIY
TAYYORGARLIKNING NAZARIY ASOSLARI
Shaniyazov Rashid Ja
ńabaevich
katta o‘qituvchi
.
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15765881
Annotatsiya
. Ushbu maqolada zamonaviy sportda yuqori natijalarga erishishning asosiy
omillaridan biri
—
jismoniy tayyorgarlikning nazariy asoslari yoritilgan. Sportchining jismoniy
sifatlarini rivojlantirishda individual yondashuv, yuklama va tiklanish muvozanati, adaptatsiya
va periodizatsiya prinsiplari tahlil qilingan. Maqolada shuningdek, zamonaviy texnologiyalar
asosida tayyorgarlik darajasini monitoring qilish usullari bayon etilgan.
Kalit so‘zlar
: jismoniy tayyorgarlik, sport natijasi, yuklama, tiklanish, adaptatsiya,
periodizatsiya.
Аннотация
. В данной статье рассматриваются теоретические основы
физической подготовки как одного из ключевых факторов достижения высоких
результатов в современном спорте. Анализируются принципы индивидуального подхода,
соотношения нагрузки и восстановления, адаптации и периодизации. Также освещены
современные методы мониторинга уровня подготовки спортсменов с использованием
цифровых технологий.
Ключевые слова:
физическая подготовка, спортивный результат, нагрузка,
восстановление, адаптация, периодизация.
Annotation
. This article explores the theoretical foundations of physical training as a key
factor in achieving high performance in modern sport. It analyzes principles such as
individualization, load and recovery balance, adaptation, and periodization. The article also
discusses modern digital methods for monitoring an athlete’s training level.
Keywords
: physical training, sport performance, load, recovery, adaptation,
periodization.
Kirish
Dolzarbligi hozirgi zamonaviy sport rivojlanish bosqichida yuqori darajadagi raqobat va
rekordlarga erishish jarayoni sportchilardan maksimal jismoniy, psixologik va texnik
tayyorgarlikni talab qilmoqda. Ayniqsa, jismoniy tayyorgarlik
–
bu sport faoliyatining poydevori
bo‘lib, u sportchining umumiy sog‘lig‘i, bardoshliligi, chidamliligi va barqaror natijalar
ko‘rsatishida asosiy rol o‘ynaydi.
Yosh sportchilar bilan ishlashda noto‘g‘ri yuklama, rejasiz mashg‘ulotlar yoki ortiqcha
mashqlar nafaqat sport natijalarining pasayishiga, balki salomatlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu boisdan jismoniy tayyorgarlikni ilmiy asosda, zamonaviy yondashuvlar asosida
tashkil etish
–
hozirgi sport ta’limi va amaliyotining eng muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari, texnologiyalar rivoji, monitoring vositalari va mashg‘ulot jarayonini
tahlil qilish imkoniyatlarining kengayishi bilan jismoniy tayyorgarlikka bo‘lgan yondashuv
tubdan o‘zgarib bormoqda. Bu esa mavzuning dolzarbligini yanada oshirib, sport ta’limi,
murabbiylik metodikasi va sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda uni markaziy o‘ringa olib
chiqadi.
Bugungi globallashuv va raqobat kuchaygan davrda sport sohasida yuqori natijalarga
erishish tobora murakkablashib bormoqda.
1534
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Sportchilardan nafaqat texnik va taktik jihatdan puxta tayyorgarlik, balki yuqori
darajadagi jismoniy sifatlar ham talab etilmoqda. Ayniqsa, intensiv mashg‘ulotlar, murakkab
musobaqa sharoitlari va yuklama ko‘rsatkichlarining ortib borishi sportchilarning funksional
imkoniyatlari va jismoniy tayyorgarligiga bo‘lgan talabni oshirmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, jismoniy tayyorgarlikni ilmiy-nazariy asosda tashkil
qilish va uni sportchilar salohiyatiga moslashtirish zaruriyati kun tartibiga chiqmoqda. Jismoniy
tayyorgarlikning samarali tashkil etilishi sportchining sog‘lig‘ini saqlash, musobaqaga optimal
holatda tayyor bo‘lishi, hamda uzoq muddatli sport faoliyatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu maqolada zamonaviy sportda yuqori natijaga erishish uchun zarur bo‘lgan
jismoniy tayyorgarlik jarayonining nazariy asoslari, unga ta’sir qiluvchi omillar, tayyorgarlik
prinsiplari va zamonaviy yondashuvlar tahlil qilinadi.
Tadqiqotning maqsadi
Ushbu maqolaning maqsadi
—
zamonaviy sportda yuqori natijalarga erishishda jismoniy
tayyorgarlikning ilmiy-
nazariy asoslarini o‘rganish, tayyorgarlik jarayonining samaradorligini
oshirishga xizmat qiluvchi asosiy prinsiplarni tahlil qilish va sportchilar salohiyatini
rivojlantirishda jismoniy sifatlarni shakllantirishning samarali yo‘llarini aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari
Ushbu maqola quyidagi ilmiy-amaliy vazifalarni hal qilishga qaratilgan:
1.
Zamonaviy sportda jismoniy tayyorgarlik tushunchasining mazmuni va uning asosiy
tarkibiy qismlarini aniqlab berish;
2.
Yuqori sport natijalariga erishishda jismoniy tayyorgarlikning o‘rni va ahamiyatini tahlil
qilish;
3.
Jismoniy tayyorgarlikni tashkil etishda asosiy nazariy prinsiplarning (bosqichma-
bosqichlik, individual yondashuv, yuklama va tiklanish muvozanati, davriylik, adaptatsiya)
mohiyatini ochib berish;
4.
Sport mashg‘ulotlarida zamonaviy texnologiyalar va monitoring usullaridan foydalanish
imkoniyatlarini yoritish;
5.
Jismoniy tayyorgarlik jarayonini samarali tashkil qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan
tavsiyalar ishlab chiqish.
Asosiy qism
Jismoniy tayyorgarlikning mazmuni va ahamiyati
Jismoniy tayyorgarlik
–
bu sportchining harakat faoliyatini yuqori darajada amalga
oshirishi uchun zarur bo‘lgan jismoniy sifatlar (kuch, chidamlilik, tezkorlik, egiluvchanlik va
muvofiqlik)ni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar tizimidir. Bu tayyorgarlik sportchining
texnik va taktik ko‘nikmalarni to‘g‘ri egallashida, musobaqalarda barqaror va yuqori natija
ko‘rsatishida muhim omil hisoblanadi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik sportchining sog‘lig‘ini mustahkamlash, umumiy
chidamliligini oshirishga xizmat qilsa, maxsus jismoniy tayyorgarlik esa tanlangan sport turi
bo‘yicha yuqori natijaga erishish uchun zarur bo‘lgan harakat sifatlarini rivojlantiradi.
Tayyorgarlik jarayonining asosiy prinsiplari
Bosqichma-bosqichlik
Jismoniy tayyorgarlik sekin-asta, bosqichma-bosqich oshiriladi. Sportchining jismoniy
imkoniyatlari, yoshi, sog‘lig‘i va tajribasi hisobga olinib, mashg‘ulot yuklamasi belgilanishi
zarur. Dastlabki bosqichda asosiy e’tibor umumiy tayyorgarlikka qaratiladi, keyinchalik maxsus
jismoniy tayyorgarlikka o‘tiladi.
1535
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Individual yondashuv
Har bir sportchining tana tuzilishi, tayyorgarlik darajasi va moslashuv tezligi bir-biridan
farq qiladi. Shuning uchun har bir sportchi uchun alohida mashg‘ulot rejasi tuzish maqsadga
muvofiq. Bu orqali ortiqcha yuklanish, charchash va jarohatlar xavfi kamayadi.
Yuklama va tiklanish muvozanati
Mashg‘ulotlardagi yuklama darajasi sportchining tiklanish imkoniyatiga mos bo‘lishi
kerak. Agar sportchi ortiqcha yuklama oladigan bo‘lsa, organizm charchab, sport natijalari
pasayadi. Mashg‘ulot va dam olish o‘rtasidagi muvozanat yuqori samaradorlikni ta’minlaydi.
Davriylik (periodizatsiya)
Yil davomida tayyorgarlik jarayoni bir necha davrlarga bo‘linadi: tayyorlov, musobaqa
va tiklanish davri. Har bir davrda maqsad va vazifalar o‘zgarib turadi. Bu yondashuv
sportchining jismoniy holatini bir maromda ushlab turishga yordam beradi.
Moslashuv (adaptatsiya)
Sportchi organizmi doimiy yuklamalarga moslashadi. Shuning uchun yuklamani vaqt
o‘tishi bilan asta
-sekin oshirish kerak. Aks holda organizm rivojlanmaydi, sport natijasi
o‘zgarishsiz qoladi.
Zamonaviy texnologiyalar va yondashuvlar
Bugungi kunda sportda raqamli texnologiyalar, ilovalar va sensorlar yordamida
mashg‘ulot jarayonini kuzatish, yuklama darajasini aniqlash va natijalarni tahlil qilish imkoniyati
mavjud. Masalan:
Yurak urish tezligini kuzatish orqali yuklama darajasi nazorat qilinadi.
GPS texnologiyasi orqali yugurish masofasi va tezligi hisoblanadi.
Maxsus dasturlar orqali sportchining holati tahlil qilinadi va mashg‘ulot rejalari
moslashtiriladi.
Bu texnologiyalar yordamida jismoniy tayyorgarlikni ilmiy asosda boshqarish, ortiqcha
yuklama xavfini kamaytirish va sport natijalarini oshirish mumkin.
Jismoniy tayyorgarlik omillarining tahlili
№
Omil nomi
Tavsifi
Sport natijasiga ta’siri
1
Umumiy jismoniy
tayyorgarlik
Sog‘lomlik, harakat asoslari,
chidamlilikni shakllantirishga
qaratilgan.
Uzoq muddatli sport
faoliyatining barqarorligini
ta’minlaydi.
2
Maxsus jismoniy
tayyorgarlik
Muayyan sport turi uchun kerakli
jismoniy sifatlarni rivojlantiradi.
Musobaqada yuqori natija
ko‘rsatish imkoniyatini oshiradi.
3
Bosqichma-
bosqichlik prinsipi
Mashg‘ulot yuklamasining asta
-sekin
kuchaytirilishi.
Jarohatlar xavfini kamaytiradi,
o‘sishni ta’minlaydi.
4 Individual yondashuv
Har bir sportchining yoshi,
salohiyati, tiklanish xususiyatlari
hisobga olinadi.
Yuklamaning optimal darajada
bo‘lishini ta’minlaydi.
5
Tiklanish va yuklama
muvozanati
Mashg‘ulotdan so‘ng yetarli dam
olish vaqtining berilishi.
Qayta tiklanish orqali yuqori
natijalar uchun zamin yaratiladi.
6
Davriylik
(periodizatsiya)
Mashg‘ulotlar yil davomida
davrlarga bo‘linadi (tayyorlov,
Har bir bosqichda aniq vazifa
belgilab, samaradorlikni
1536
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
№
Omil nomi
Tavsifi
Sport natijasiga ta’siri
musobaqa va h.k.).
oshiradi.
7
Adaptatsiya
(moslashuv)
Organizmning yuklamalarga
moslashish qobiliyati.
Yuklama ko‘paygan sari
sportchining chidamliligi ortadi.
8
Texnologik
monitoring vositalari
Sensorlar, GPS, yurak urishi, VO2
max, laktat va h.k. o‘lchovlar.
Tayyorgarlikni aniq nazorat
qilish, ortiqcha yuklamani oldini
olish.
Tadqiqotning natijadorligi
:
Mazkur tadqiqot natijalariga ko‘ra, jismoniy tayyorgarlikni
nazariy asoslar va ilmiy prinsiplarga tayangan holda tashkil qilish:
•
sportchilarning jismoniy holatini tizimli ravishda rivojlantirishga;
•
yuklama va tiklanish jarayonlari o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga;
•
sportchilarda kuch, chidamlilik, tezlik, muvofiqlik kabi muhim jismoniy sifatlarning
bosqichma-bosqich shakllanishiga;
•
har bir sportchi uchun individual mashg‘ulot rejasini tuzish imkoniyatlarini
kengaytirishga;
•
mashg‘ulot jarayonini raqamli texnologiyalar orqali nazorat qilish va tahlil qilishga asos
yaratadi.
Tadqiqot sport mashg‘ulotlarining samaradorligini oshirish, jarohatlanish xavfini
kamaytirish, shuningdek, yuqori sport natijalariga barqaror erishish uchun amaliy asos bo‘lib
xizmat qiladi.
Mulohoza
Yuqori sport natijalariga erishish zamonaviy sport tizimining eng muhim maqsadlaridan
biridir. Bunga erishishda jismoniy tayyorgarlik hal qiluvchi omillardan biri bo‘lib, u sportchining
funksional imkoniyatlari, chidamliligi va harakat faoliyatining samaradorligini belgilaydi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jismoniy tayyorgarlikni nazariy asosda tashkil qilish —
sport mashg‘ulotlarining samaradorligini oshiradi, ortiqcha yuklama va jarohatlar xavfini
kamaytiradi, individual yondashuv imkoniyatini beradi.
Zamonaviy sportda mashg‘ulot jarayonini boshqarish uchun raqamli texnologiyalardan
foydalanish sportchilarning holatini aniq baholash, ularning yuklama darajasini tahlil qilish va
shunga mos ravishda mashg‘ulot rejasini ishlab chiqish imkonini bermoqda.
Shu bois, jismoniy tayyorgarlikni zamonaviy yondashuvlar asosida shakllantirish nafaqat
sport natijasini oshiradi, balki sportchi salomatligini asrashga ham xizmat qiladi. Ushbu
yondashuv sport ta’limi tizimi va amaliy mashg‘ulotlarda keng joriy etilishi lozim.
Xulosa
Zamonaviy sportda yuqori natijalarga erishish sportchining texnik va taktik
tayyorgarligidan tashqari, jismoniy tayyorgarligi darajasiga ham bevosita bog‘liq. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, sportchilarda kuch, chidamlilik, tezkorlik, egiluvchanlik va
muvofiqlik kabi jismoniy sifatlarni rivojlantirish
—
musobaqaviy tayyorgarlikning asosiy
negizidir. Jismoniy tayyorgarlikni nazariy asosda tashkil etish esa murabbiylar va sport ta’limi
tizimi uchun muhim metodologik vazifa hisoblanadi.
Tayyorlov jarayonining samarali bo‘lishi uchun yuklama va tiklanish muvozanati,
bosqichma-bosqichlik, individual yondashuv, davriylik va adaptatsiya kabi asosiy tamoyillarga
amal qilish zarur.
1537
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Bundan tashqari, zamonaviy monitoring texnologiyalari yordamida sportchi holatini
doimiy tahlil qilib borish, yuklama hajmini nazorat qilish va mashg‘ulot dasturlarini
moslashtirish orqali ortiqcha yuklama, charchash va jarohatlanish xavfini kamaytirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Platonov V.N. (2021).
Sport mashg‘ulotining umumiy nazariyasi
. Moskva: Sovetskiy
sport.
2.
Bompa T., Haff G.G. (2019).
Periodization: Theory and Methodology of Training
. 6th
ed. Human Kinetics.
3.
Исраел С.Л. (2018).
Спортивная физиология
. Санкт
-
Петербург: Лань.
4.
Жураев
Ш
. (2020).
Sport mashg‘ulotlarini boshqarish asoslari
.
Toshkent: O‘zDJTI
nashriyoti.
5.
Matveev L.P. (2009).
Osnovy obshchey teorii sporta i sistemy podgotovki sportsmenov
.
Moskva: Fizkultura i sport.
6.
Selye H. (1976).
The Stress of Life
. New York: McGraw-Hill.
7.
Назаров
Р
.
А
. (2019).
Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi va metodikasi
. Toshkent:
“Fan va texnologiya” nashriyoti.
8.
Verkhoshansky Y.V. (2007).
Special Strength Training: A Practical Manual for
Coaches
. Ultimate Athlete Concepts.
9.
Мухина С.А., Сапожников В.Н. (2016).
Педагогика спорта
. Москва: Академия.
10.
Турсунов
А
. (2022).
Yuqori sport natijalariga erishishda tayyorgarlikning bosqichlari
.
Toshkent: O‘zbekistonda sport ilmiy jurnali.
