ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1503
“SADDI ISKANDARIY” DOSTONINING UMUMIY TAVSIFI
Quvondiqova Sohiba Orif qizi
Termiz Iqtisodiyot va Servis universiteti
Pedagogika va ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
(oʻzbek tili) yoʻnalishi 2
-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788694
Annotatsiya.
Mazkur maqola
da Alisher Navoiy tomonidan yozilgan “Saddi Iskandariy”
dostoni tahlil qilinadi. Asarning umumiy hajmi, tuzilishi, janr xususiyatlari hamda tarixiy va
diniy manbalarga asoslangani ilmiy yondashuv asosida yoritilgan. Dostonning Qurʼoni
Karimdagi Zulqarnayn haqidagi oyatlar bilan bogʻliqligi, shuningdek, unda Iskandar obrazining
badiiy-falsafiy talqini ochib beriladi. Asar orqali adolatli va ilmli rahbar timsoli yaratilib,
o‘zbek epik an’analarida yangi bosqich boshlab berilgani ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek
,
dostondagi g‘oyaviy mazmunning bugungi davr uchun ham dolzarbligi asoslab beriladi.
Kalit so’zlar:
Alisher Navoiy, Saddi Iskandariy, Xamsa, Zulqarnayn, Iskandar, tarixiylik,
diniy motivlar, epik doston, adolatli hukmdor, Qurʼon, o‘zbek adabiyoti, mutaqorib bahri.
Аннотация.
В данной статье анализируется эпическая поэма «Садди
Искандарий» Алишера Навои. На основе научного подхода освещаются общий объем,
структура, жанровые особенности, а также то, что произведение основано на
исторических и религиозных источниках. Раскрывается связь эпоса со стихами о
Зулькарнайне
в
Священном
Коране,
а
также
художественно
-
философская
интерпретация образа Александра в нем. Показано, что произведение создает образ
справедливого и знающего лидера и начинает новый этап в узбекской эпической
традиции. Также обосновывается актуальность идейного содержания эпоса для
сегодняшнего дня.
Ключевые слова:
Алишер Навои, Садди Искандарий, Хамса, Зулькарнайн,
Александр, историчность, религиозные мотивы, эпическая поэма, справедливый
правитель, Коран, узбекская литература, море мутакарибов.
Abstract.
This article analyzes the epic poem "Saddi Iskandariy" written by Alisher
Navoi. The overall volume, structure, genre features, and the fact that the work is based on
historical and religious sources are covered on the basis of a scientific approach. The
connection of the epic with the verses about Zulqarnain in the Holy Quran, as well as the artistic
and philosophical interpretation of the image of Alexander in it, are revealed. It is shown that
the work creates the image of a just and knowledgeable leader and begins a new stage in the
Uzbek epic tradition. The relevance of the ideological content of the epic for today is also
substantiated.
Keywords:
Alisher Navoi, Saddi Iskandariy, Hamsa, Zulqarnain, Alexander, historicity,
religious motifs, epic poem, just ruler, Quran, Uzbek literature, sea of mutaqarib.
KIRISH
Alisher Navoiy ijodining yuksak cho‘qqilaridan biri —
bu uning “Xamsa” turkumidagi
besh dostoni hisoblanadi. “Xamsa” arabcha so‘z bo‘lib, “besh” degan ma’noni bildiradi. Bu
turkumda Navoiy quyidagi asarlarni yaratgan: “Hayrat ul
-
abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va
Majnun”, “Sab’ai Sayyor” va “Saddi Iskandariy”. U ushbu besh dostonni 1483–
1485-yillar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1504
oralig‘ida, atigi ikki yilu sakkiz oyda yozib tugatgan. Bu juda qisqa muddat bo‘lishiga qaramay,
dostonlarning barchasi badiiy, falsafiy va g‘oyaviy jihat
dan yuksak darajada yaratilgan.
Navoiy bu ishga kirishar ekan, o‘zidan oldin bu yo‘lda qalam tebratgan Nizomiy
Ganjaviy va Abdurahmon Jomiy kabi ijodkorlarning “Xamsa”siga ergashgan. Lekin Navoiy bu
yo‘ldagi an’anaviy tartibni saqlagan holda, har bir dostonni o‘z milliy ruhiyati, o‘zbek tilining
imkoniyatlari va Sharq falsafasi bilan uyg‘unlashtirdi. U “Xamsa” yozish orqali turkiy
adabiyotda bu janrda ijod qilish mumkinligini isbotladi, shu tariqa o‘zbek she’riyat
ida yangi
bosqichga asos soldi.
“Saddi Iskandariy” Alisher Navoiyning “Xamsa” turkumidagi beshinchi va eng yirik
dostoni hisoblanadi. Ushbu asar Navoiy ijodining pishiq davrida, 1485-
yilda yozilgan bo‘lib, 89
bob, 7215 baytdan iborat. Navoiy ushbu asarni yaratishda tarixiy haqiqatga suyanishni o‘ziga
asosiy tamoyil qilib oladi. Bu haqida u dostonning muqaddimasida ochiq yozadi. U Iskandar
obrazini Qurʼoni Karimdagi Zulqarnayn haqidagi oyatlar bilan uyg‘unlashtirib, tarixiy manbalar
—
ayniqsa, Yunon va Eron tarixchilarining yozuvlariga tayangan holda tasvirlaydi.
Navoiy dostonni yozishda boshqa xamsanavislar, xususan, Nizomiy va Jomiyning bu
boradagi asarlarini chuqur o‘rgangan bo‘
lsa-
da, o‘z yo‘lini tanlagan. Chunonchi, Nizomiyda
Iskandar obrazida ko‘proq afsonaviy qahramonlik kuchli bo‘lsa, Navoiy Iskandarning ilmdan
zavqlanuvchi, adolatni targ‘ib qiluvchi, xalq dardi bilan yashovchi ideal hukmdor
sifatidagi
qiyofasini yaratadi.
Asarning nomi
—
“Saddi Iskandariy” —
ham bejiz emas. Bu Qur’ondagi Zulqarnaynning
ya’juj
-
ma’juj qabilalariga qarshi devor (“sadd”) qurish voqeasiga ishora bo‘lib, dostonning
mazmuniy asosini belgilaydi. Navoiy bu devor qurilishi orqali ham Iskandarning nafaqat
jismoniy qudratini, balki insoniyatga tinchlik va osoyishtalik beruvchi dono rahbar sifatidagi
fazilatlarini ko‘rsatadi.
Dostonning yaratilish jarayoni Navoiyning yuksak badiiy salohiyati,
tarixiy tafakkuri va diniy bilimlarining uyg‘un natijasi sifatida namoyon bo‘ladi. Aynan shu
jihatlar sababli “Saddi Iskandariy” o‘zbek adabiyotida tarixiy
-falsafiy doston janrining
mukammal namunasi bo‘lib qoldi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni o‘zbek adabiyotida tarixiy
-falsafiy
epikaning yorqin namunasi sanaladi. Asarda Iskandar shaxsining bolaligidan to vafotigacha
bo‘lgan hayot yo‘li bayon etiladi. Navoiy bu dostonni yaratishda boshqa “Xamsa” dostonlariga
qaraganda tarixiy manbalarga ko‘proq suyanadi. U o‘z asarining boshidayoq bu yo‘ldan
borganini ochiq bayon qilib, asar Qurʼoni Karimda keltirilgan Zulqarnayn haqidagi oyatlar va
tarixiy shaxs
—
Iskandar Maqduniy (Aleksandr Makedonskiy) hayotiga tayangan holda
yaratilganini ko‘rsatadi.
Dostonning aruz vaznining mutaqorib bahrida yozilgani ham
Navoiyning she’riy mahoratini yana bir bor tasdiqlaydi. Asarda ifoda vositalari, ayniqsa
tashbehlar, sifatlashlar, rivoyat va hikmatlar orqali Iskandarning fazilatlari yorqin tasvirlangan.
Doston 89 bob, 7215 baytdan iborat bo‘lib, Navoiy ijodidagi hajman
eng katta asarlardan biridir.
Dostonda Iskandarning jahongirlik yurishlari, shaharlar qurishi, adolat bilan hukmronlik qilishi
orqali ideal shoh obrazi chiziladi. Har bir yurishidan oldin u ustozlar bilan maslahat qiladi, har
bir g‘alabasidan so‘ng esa yurtni obod etishga harakat qiladi. Bu esa Iskandarning o‘z
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1505
manfaatidan ko‘ra, xalq farovonligi va tinchligini ustun qo‘ygan hukmdor sifatida
gavdalanishiga xizmat qiladi.
Asarning yana bir muhim jihati
—
undagi badiiy obrazlar va ularning ramziy ma’nosidir.
Masalan, shisha sandiqda dengiz ostiga tushish
—
bu oddiy sarguzasht emas, balki ilmlarni
egallash, noma’lum olamni kashf qilishga bo‘lgan intilish timsolidir. Iskandarning oxirgi
maktubi esa insoniy kamtarlik, hayotiy haqiqat, onaga bo‘lgan hurmat va bu dunyo
o‘tkinchiligini eslatuvchi falsafiy yakun bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, Navoiy asarni yaratishda Sharq falsafasi, islomiy qadriyatlar, tarixiy
ma’lumotlar va xalq og‘zaki ijodini chuqur o‘rganganini ko‘rish mumkin. Bularning barchasi
“Saddi Iskandariy”ni o‘zbek adabiyotidagi o‘zgacha ahamiyatga ega bo‘lgan tarixiy
-badiiy
yodgorlikka aylantiradi. Shu bois ham bu doston adabiyotshunoslar tomonidan ko‘p bora
o‘rganilgan va ulug‘ adibning eng yirik e
pik asari sifatida baholangan [Sirojiddinov Sh.,
Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.].
“Saddi Iskandariy” dostonidagi til soddaligi, mazmun chuqurligi, obrazlar boyligi va
axloqiy g‘oyalarning ustuvorligi asarni har bir o‘quvchi uchun qadrli qiladi. Bu asar faqat adabiy
emas, balki ma’naviy
-
tarbiyaviy jihatdan ham muhim o‘rin tutadi. Chunki unda ilm, adolat,
sadoqat, vatanparvarlik, kamtarlik kabi hayotiy qadriyatlar ilgari surilgan [
O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi. “Saddi Iskandariy” maqolasi. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi
nashriyoti, 2002.].
MUHOKAMA
“Saddi Iskandariy” dostoni Alisher Navoiy tomonidan yaratilgan bo‘lib, unda
Iskandarning bolaligidan to vafotigacha bo‘lgan hayot yo‘li keng tasvirlanadi. Navoiy bu asarda
Iskandarning harbiy yurishlari, podsholik faoliyati va insoniy fazilatlarini bir butun tarzda
ko‘rsatishga harakat qilgan. Eng avvalo, bu doston Iskandarning bir sarkarda sifatida emas, balki
dono, adolatli, ilmparvar va fazilatli shaxs sifati
da gavdalanishiga urg‘u beradi.
Asarning muhim
jihati shundaki, unda Iskandar saltanat va boylikdan ko‘ra ilmga, donolikka, adolatga ustuvor
ahamiyat beradi. U qayerga bormasin, avvalo u yerni obod qiladi, odamlarga mehr-muruvvat
ko‘rsatadi. Doro bilan bo‘lgan urushda ham Iskandar nafaqat dushmanini mag‘lub etadi, balki
uning vasiyatlariga sadoqat bilan amal qilib, o‘zining oliyjanob fe’lini namoyon etadi. Bunday
fazilatlar o‘quvchida katta taassurot qoldiradi va Navoiy yaratgan obraz orqali haqiqiy hukmdor
qanday bo‘lishi keraklig
i haqida tasavvur paydo qiladi. Dostonda tasvirlangan sehrli voqealar,
masalan, shisha sandiqda dengizga tushish yoki Kashmirda sehr-jodu orqali himoyalangan
shaharni topish
—
bular badiiy tasvirlar orqali Iskandarning faqat qudratli emas, balki bilimli,
tafakkurli va hikmatli inson ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa, dostonning eng yakuniy qismi —
Iskandarning maktubi, undagi iqrori va yetti donishmandning onasiga ta’ziya yo‘llashi —
bu
dunyoning o‘tkinchiligi, shon
-shuhrat ham bir kun tugashi, eng muhim boylik esa mehr, vatan va
ona deg
an tuyg‘ular ekanini anglatadi.
“Saddi Iskandariy” faqat tarixiy shaxs haqidagi doston emas, balki insoniylik, mehr,
bilim, adolat va kamtarlik haqidagi ulkan asardir. Navoiy bu asar orqali Iskandarning fazilatlarini
maqtash bilan birga, o‘quvchini chuqur hayotiy xulosalarga yetaklaydi. Doston oxirida
Iskandarning bo‘sh qo‘l bilan vafot etgani, dunyodan hech narsa olib ketmaganini eslatish orqali
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1506
Navoiy dunyoviy orzular emas, ruhiy kamolot m
uhimligini alohida urg‘ulagan [
]Sirojiddinov
Sh., Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021].
Shuningdek, bu doston orqali Navoiy sharqona dunyoqarashni, Qur’on asosidagi axloqiy
qadriyatlarni badiiy obrazlar bilan boyitgan. Iskandarning ya’juj va ma’jujga qarshi “sadd”
(devor) qurishi orqali u insoniyatga tinchlik, himoya va adolat ramzini ham hadya qiladi. Bu esa
Qur’oni Karimdagi Zulqarnayn haqidagi voqealar bilan uyg‘unlashgan holda asarni yanada
c
huqur ma’no bilan boyitadi []O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. “Saddi Iskandariy” maqolasi.
–
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2002.
].
XULOSA
Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni —
o‘zbek adabiyoti tarixida alohida o‘rin
egallagan, ma’naviy va axloqiy g‘oyalarga boy epik asardir. Ushbu doston orqali Navoiy nafaqat
tarixiy voqealarni, balki insoniy fazilatlarni, adolat, ilm-fan, mehr-oqibat kabi qadriyatlarni
yuksak darajada ifodalagan. Asarda Iskandar obrazi bir vaqtning o‘zida sarkarda, hukmdor, olim
va murabbiy sifatida tasvirlanib, o‘quvchiga namunali
shaxs sifatida taqdim etiladi.
Dostondagi hikmatlar, badiiy tasvirlar va ramziy sahnalar o‘quvchini chuqur o‘yga
toldiradi. Ayniqsa, Iskandarning maktubi orqali berilgan falsafiy xulosa
—
bu dunyodagi har
qanday shon-shuhrat va boylik vaqtinchalik, inson uchun eng buyuk qadriyat esa mehr,
kamtarlik va ona siymosini ulug‘lashdi
r
—
degan fikrni ilgari suradi.
“Saddi Iskandariy”
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan asar sifatida yoshlarga ma’naviy saboq
berishda, tarixiy ongni shakllantirishda va milliy qadriyatlarni targ‘ib qilishda muhim manba
bo‘lib xizmat qiladi. Bu doston orqali Navoiy bizga shunchaki tarix emas, balki hayotga saboq,
ruhga madad bo‘ladigan hikmatli badiiy meros qoldirgan.
REFERENCES
1.
Navoiy, A. Xamsa.
–
Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti,
1983.
2.
Sirojiddinov, Sh., Yusupova, D., Davlatov, O. Navoiyshunoslik.
–
Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
3.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. –
Toshkent: Milliy ensiklopediya nashriyoti, 2000
–
2005.
4.
Qurʼoni Karim. Kahf surasi, 83–
98-oyatlar.
5.
Karimov, A. Alisher Navoiy va islom manbalari.
–
Toshkent: Maʼnaviyat, 2001.
