ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1429
TASVIRIY SAN’AT FANINI O’QITISHDA O’QUVCHILARDA FIN MOTORIKANI
RIVOJLANTIRISH
Ermurodov Dilmurat Xushvaktovich
Qarshi shahar 12-umumiy o’rta ta’lim maktabi
“Tasviriy san’at va chizmachilik” fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15762561
Annotatsiya.
Maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichidagi o‘quvchilarda nozik motorika
(fine motorika) faoliyatining rivojlanishi tasviriy san’at mashg‘ulotlari orqali tahlil qilinadi.
Nozik motorika tushunchasining ilmiy asoslari, uning psixofiziologik mohiyati va ta’limiy
jarayonda qo‘llanilish zarurati asoslab beriladi. Mazkur maqolada o‘quvchilar qo‘llaridagi
mushak faoliyatini, barmoqlar koordinatsiyasi va harakat aniqligini rivojlantirishga xizmat
qiluvchi amaliy topshiriqlar va ularning pedagogik samaradorligi yoritiladi.
Kalitso‘zlar:
fin motorika, tasviriy san’at, bolalar rivoji, badiiy mashg‘ulotlar, mushak
koordinatsiyasi, pedagogik metodika.
KIRISH
Zamonaviy boshlang‘ich ta’lim jarayoni faqat bilim berish emas, balki o‘quvchining
individual salohiyatini har tomonlama rivojlantirishni maqsad qilgan. Shunday jihatlardan biri —
bu nozik motorika (fine motor skills) deb ataluvchi psixomotor funksiyaning rivojlanishidir.
Nozik motorika — bu insonning barmoq, kaft va bilak mushaklarining mayin, aniqlikni talab
qiluvchi harakatlaridir. Psixologik tadqiqotlar (J. Piaget, A.V. Zaporozhets, N.I. Gimalayskaya)
asosida aniqlanishicha, qo‘l motorikasi bilan nutq, tafakkur, yozuv, idrok, ijodiy tasavvur kabi
jarayonlar chambarchas bog‘liq.
Ushbu tushunchaning ta’lim jarayonida qo‘llanilishiga asoslar mavjud. Ayniqsa,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida yozuv, tasvir, mustaqil ish faoliyatlarini bajarish davomida qo‘l
harakatlarini boshqarish malakasi hamda mushaklarning aniq muvofiqligini rivojlantirish muhim
ahamiyatga ega. Shu nuqtayi nazardan, tasviriy san’at mashg‘ulotlari nafaqat estetik tarbiya
vositasi, balki nozik motorikani shakllantiruvchi samarali vosita sifatida qaralmoqda.
ASOSIY QISM
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari rivojlanishida tasviriy san’at orqali nozik motorikani
rag‘batlantirishning zamirida harakatni sezgi bilan uyg‘unlashtirish tamoyili yotadi. Tasviriy
faoliyatda — chizish, bo‘yash, shakl yaratish, konturga amal qilish kabi jarayonlar
o‘quvchilarning barmoqlari harakatini aniq, ritmik va koordinatsiyalangan shaklda boshqarishni
talab etadi. Bu esa mushak-motorik tizimining shakllanishiga xizmat qiladi.
Nozik motorikani rivojlantirish uchun pedagogika fanida maxsus amaliy mashg‘ulotlar va
topshiriqlarning didaktik tizimi ishlab chiqilgan. Bular quyidagilardan iborat:
– Liniyalar bo‘yicha chizish va bo‘yash: konturdan chiqmaslik orqali barmoqni nazorat
qilish, bilak va tirsakda harakat aniqligini shakllantirish;
– Mozayka yasash: rangli detallarni to‘g‘ri joylashtirish orqali ko‘z va qo‘l muvofiqligini
mustahkamlash;
– Plastilin yoki loydan shakl yasash: qo‘l barmoqlarini kuchlanish va bo‘shashuv orqali
nozik harakatlarga o‘rgatish;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1430
– Qirqish va yopishtirish: makas (qaychi) bilan ishlash orqali xavfsiz va aniq kesish
ko‘nikmalarini mustahkamlash.
Ushbu faoliyatlar bolalarda psixomotor koordinatsiyani, bilakdagi mushak kuchini,
o‘zaro muvofiqlikni va eng muhimi — tafakkur bilan harakat uyg‘unligini rivojlantiradi.
O‘quvchilarning faolligini oshirish uchun har bir topshiriq ijodiy yondashuv asosida,
integratsiyalashgan uslub
bilan olib boriladi. Masalan, tasviriy san’at darsini adabiyot yoki
tabiatshunoslik darsi bilan bog‘lab, mavzuli rasm ishlash o‘quvchini tasviriy harakat orqali fikr
bildirishga undaydi. Bu esa faqat motorika emas, balki tafakkur va ijodiy tasavvurni ham parallel
rivojlantiradi.
Shuningdek, nozik motorikani rivojlantirish — yozuv malakasini shakllantirishga
bevosita zamin tayyorlaydi. Barmoqlar elastikligi, mushaklar mustahkamligi, koordinatsiya
darajasi qanchalik mukammal bo‘lsa, o‘quvchining yozuvda charchashi, harflarni noto‘g‘ri
yozishi shunchalik kamayadi. Shu sababli, har bir boshlang‘ich ta’lim muassasasida tasviriy
san’at darslari metodik jihatdan nozik motorika elementlarini nazarda tutgan holda tashkil etilishi
zarur.
Fin motorika – bu barmoqlar, kaft va bilak mushaklarining nozik, koordinatsiyalashgan
harakatidir. U bolaning faolligi, mustaqilligi, fikrini ifodalash qobiliyati va atrof-muhit bilan
o‘zaro aloqasida muhim rol o‘ynaydi. Fin motorika orqali bolalar tugmalarni taqish, qalam
ushlash, qaychi ishlatish, mo‘ylab chizish, bo‘yash, yasash va boshqa kundalik harakatlarni
mustaqil bajarishga o‘rganadi.
Tasviriy san’at bu harakatlarni tabiiy tarzda, bolaning zavq va qiziqishi asosida
rivojlantiruvchi faoliyat turidir. Rasm chizish, shakl bo‘yash, plastilin bilan ishlash, kollaj
tayyorlash, mozaika qo‘yish, bo‘yoqlarni aralashtirish, geometrik shakllarni joylashtirish orqali
bola nafaqat san’atga mehr qo‘yadi, balki aqliy, jismoniy va ruhiy jihatdan ham faolroq bo‘lib
boradi.
Birinchidan, rasm chizish faoliyati orqali bola chiziqlarni to‘g‘ri tortishni, burchaklar
yasashni, radiusni aniqlashni, simmetriya yaratishni o‘rganadi. Bu harakatlar aniq mushak
harakati va fazoviy tafakkurni talab qiladi. Bola bilmasdan o‘z harakatini boshqarishga,
mo‘ljallashga va takrorlashga o‘rganadi.
Ikkinchidan, bo‘yash mashg‘ulotlari — xususan, chegaralangan konturlarda rang berish,
rasmga soya tushurish yoki detallarni bo‘yash bola e’tiborini jamlash, aniqlikni saqlash, sabr
qilish va to‘liq yakunlashga o‘rgatadi. Ranglar tanlash orqali esa bola estetik did va rang
hissiyotini rivojlantiradi.
Uchinchidan, plastilin yoki loy bilan ishlash – fin motorika uchun ayni kerakli faoliyat
bo‘lib, barmoqlar kuchini, shakl berish qobiliyatini, matnli yuzalarni ajratish va aniqlash
ko‘nikmasini oshiradi. Bu bilan bola “qo‘li bilan o‘ylash” tajribasini hosil qiladi, ya’ni aqliy va
jismoniy faoliyat uyg‘unlashadi.
To‘rtinchidan, geometrik chizmalar bilan ishlash (masalan, chiziq bo‘yicha chizish,
murakkab geometrik shakllarni chizib to‘ldirish) bolaning analitik tafakkurini, mantiqiy
kuzatuvchanligini va tafsilotga e’tiborini kuchaytiradi. Bu, ayniqsa, boshlang‘ich maktab
yoshidagi bolalar uchun yozuvga tayyorgarlikning ajralmas qismidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1431
Beshinchidan, san’at orqali bolaning ijodkorlik salohiyati ochiladi. Ijodiy yondashuv esa
har doim fikrlashning moslashuvchanligi, sintez va analizga tayyorlik, yangi g‘oyalarni ilg‘ab
olish qobiliyati bilan bog‘liq. Bu jihatlar kelgusida bolaning mustaqil fikr yuritishida ham muhim
o‘rin egallaydi.
Bolalarda fin motorikaning shakllanishi — bu nafaqat jismoniy harakatlar tizimi, balki
psixomotor muvofiqlik, idrok, tafakkur va e’tiborning uyg‘un rivojlanishini ta’minlaydigan
murakkab jarayondir. Ayniqsa, maktabgacha va kichik maktab yoshida bola organizmining
fiziologik rivojlanish sur’ati bilan bog‘liq holda nozik harakatlar hali to‘liq
mukammallashmagan bo‘ladi. Bu esa pedagogdan ushbu jarayonni tabiiy va izchil faoliyatlar
orqali, bosqichma-bosqich rivojlantirishni talab etadi.
Bu borada tasviriy san’at mashg‘ulotlari pedagogik amaliyotda beqiyos vosita sifatida
ajralib turadi. Chunki bu faoliyatlar bola uchun majburiyat emas, balki qiziqarli, erkin, o‘yin
bilan uyg‘unlashgan ijodiy jarayon bo‘lib xizmat qiladi. Bola rasm chizar ekan, u ongli ravishda
emas, balki tabiiy tarzda o‘z barmoqlarini, bilak mushaklarini, kaft harakatlarini mustahkamlab
boradi. Aynan shuning uchun ham chizmachilik mashg‘ulotlari o‘zida nafaqat san’atni, balki
harakat madaniyatini, ichki fe’l-atvorni, muvozanatni va e’tiborni tarbiyalaydi.
Shu nuqtai nazardan, fin motorikani rivojlantirishga xizmat qiluvchi san’at mashg‘ulotlari
ikki asosiy yo‘nalishda samarali bo‘lishi mumkin [1]:
1)
Strukturalangan
(ya’ni
oldindan
rejalashtirilgan,
bosqichma-bosqich
topshiriqlarga asoslangan)
2)
2) Erkin ijodkorlik (bola o‘z xohishiga ko‘ra shakl, rang, forma tanlaydi)
Strukturalangan mashg‘ulotlarda o‘qituvchi bolaning harakat faoliyatini maqsadli
ravishda boshqaradi. Masalan, “berilgan chiziqdan chiqmasdan bo‘yash”, “to‘g‘ri chiziq bo‘ylab
yurish”, “nuqtalardan iborat rasmni to‘ldirish”, “katta-kichik figuralarni qiyoslab chizish” kabilar
orqali bola aniqlik, muvozanat, sezgirlik va chiziq nazorati kabi jihatlarda mashq qiladi. Bunday
topshiriqlar ayniqsa yozuvga tayyorgarlik bosqichida muhim o‘rin tutadi.
Erkin ijodkorlik mashg‘ulotlarida esa bola o‘z ichki tasavvurini kaftlari orqali tasvirga
aylantiradi. Bu jarayonda uning psixologik holati barqarorlashadi, o‘zini erkin his qiladi, tashqi
muhit ta’siridan holi holda mustaqil qaror qabul qiladi. Shuningdek, bola harakatlarini
boshqarishda individual uslubni qo‘llay boshlaydi, bu esa motorika bilan birga temperament,
xarakter, ijodiy yondashuv elementlarini ham rivojlantiradi.
Bu ikki yondashuvni o‘zaro muvofiqlashtirgan holda tashkil etilgan san’at mashg‘ulotlari
bolada barqaror, izchil va to‘laqonli fin motorika shakllanishini ta’minlaydi. Masalan, birinchi
bosqichda konturli rasmlar bo‘yicha rang berish topshirilsa, keyingi bosqichda bola o‘z
tasavvuridan kelib chiqib, qismchalarni to‘ldiradi, uchinchi bosqichda esa mustaqil rasm chizadi.
Bu jarayonlar o‘z ichiga ko‘rish-motor koordinatsiyasini, barmoq sezgirligini, mushaklar
mustahkamligini, kognitiv rejalashtirishni va xulqni boshqarish qobiliyatini qamrab oladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalik davrida fin motorika faol rivojlangan bolalar
nafaqat yozuv va tasviriy san’atda, balki umumiy fikrlash, nutq, nutqdagi pauza va urg‘ularni
to‘g‘ri anglash, makon va vaqt tasavvuri kabi sohalarda ham ancha muvaffaqiyatli bo‘ladilar.
Bunda tasviriy san’at bilan muntazam shug‘ullanish bolaning nafaqat qo‘lini, balki miyasini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1432
“ishlatadi”. Chizilgan har bir chiziq, qo‘yilgan har bir nuqta ongdagi obrazlar va tashqi idrok
o‘rtasidagi bog‘lanmani mustahkamlaydi [2].
Shu o‘rinda muhim jihatlardan yana biri — mashg‘ulotni bolaga moslashtirish, ya’ni
shaxsiylashtirish tamoyilidir. Har bir bola o‘zining sezuvchanligi, mushak kuchi, harakat tezligi,
vizual idroki bilan boshqasidan farqlanadi. O‘qituvchi bolalarga bir xil topshiriq beribgina
qolmay, ularning bajarish uslubiga e’tibor qaratmog‘i lozim. Ayrim bolalar chizishni sekin,
ehtiyotkorlik bilan amalga oshiradi, boshqalar esa tez, dinamik, ba’zan betartib tarzda bajaradi.
Bu holatda o‘qituvchi har bir bolaning fin motorikasini rivojlantirishga mos usul tanlaydi.
Metodik yondashuvlar orasida Montessori metodikasi, Reggio Emilia falsafasi, “qo‘l
orqali tafakkur” (learning by doing), sensor kartochkalar, rel’yefiga ega rasmli o‘quv vositalari,
shuningdek raqamli chizmachilik dasturlaridan foydalanish fin motorikani rivojlantirishda yuqori
samaradorlik beradi. Ayniqsa, finger-painting (barmoq bilan bo‘yash), multi-sensorli interaktiv
doskalar orqali ishlash, ekrandagi shakllarni sichqon yordamida joylashtirish — bularning
barchasi zamonaviy bolani qiziqtirish bilan birga, uning motorik rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi
[3].
Tasviriy san’at faoliyati bolada faqat nozik harakatni emas, balki vizual tafakkur, ichki
intizom, psixologik muvozanat va emotsional barqarorlikni shakllantiradigan murakkab, ko‘p
qatlamli jarayon sifatida talqin etilishi lozim. Ayniqsa fin motorika bilan bog‘liq harakatlar,
ya’ni barmoqlar harakati orqali rasm chizish, qalam yoki bo‘yoq ushlab ishlash, shakl yasash,
kesish, yelimlash kabi faoliyatlar bolaning organizmidagi neyropsixologik tizimlar — ya’ni qo‘l-
miya, ko‘z-idrok, emotsiya-harakat o‘rtasidagi bog‘lanmalarni mustahkamlab boradi.
Shuni ta’kidlash lozimki, tasvirlash jarayoni bola uchun nafaqat vizual ijod, balki
harakatli mulohaza vositasidir. Bola biror rasmni chizishga kirishar ekan, u avvalo rasmni ko‘z
oldida tasavvur qiladi, so‘ngra bu obrazni bosqichma-bosqich kaft harakatlari orqali aks ettiradi.
Bu jarayon, bir qarashda oddiy tuyulsa-da, aslida tafakkur, xotira, obrazli fikrlash, muvozanat,
chiziqli harakat va emotsional qatnashuvning integratsiyalashgan shaklidir. Demak, bola
barmog‘i bilan chizayotganda, uning miyasi fikr, tasavvur, baho va estetik mezonlar asosida
faoliyat yuritmoqda bo‘ladi [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Nozik motorika boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining psixofiziologik rivojida muhim omil
bo‘lib, uning shakllanishi ta’lim samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tasviriy san’at
mashg‘ulotlari esa ushbu ko‘nikmalarni shakllantirishda eng tabiiy va samarali vosita
hisoblanadi. O‘quvchilarning rasm chizish, shakl yasash, materiallar bilan ishlash jarayonida qo‘l
barmoqlari, bilak va tirsak mushaklari o‘zaro uyg‘unlashadi, bu esa yozuv, ifoda, mulohaza va
psixomotor muvozanat uchun qulay zamin yaratadi.
Kelajakda ushbu yo‘nalishda maxsus amaliy mashg‘ulotlar to‘plami, diagnostika
mezonlari va tasviriy san’at darslarida mayda qol motorikalarini rivojlantish orqali mavzuni
samaraliroq o’zlashtirish imkonini beruvchi sinfda qo‘llash uchun multimodal resurslar ishlab
chiqilishi pedagogik tajribaga sezilarli yangilik olib kiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1433
REFERENCES
1.
Jabborova Z.N. Bolalarda nozik motorikani rivojlantirish metodikasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021. – 184 b.
2.
Xasanova M.X. Bolalar tasviriy san’atining rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021. – 192 b.
3.
Axmedova S. Tasviriy san’at orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat
koordinatsiyasini shakllantirish // Ilmiy tadqiqotlar jurnali. – 2022. – №3. – B. 66–72.
4.
Montessori M. Bola ongining siri. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2015. – 176 b.
