ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
90
JISMONIY TAYYORGARLIKNI OSHIRISHDA KOORDINATSION
QOBILYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
X.A. Karimov
O‘R QK Akademiyasi
Jismoniy tayyorgarlik va sport kafedrasi dotsenti, p.f.b.f.d.(PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15808928
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sportchilarning kooordinatsion qobilyatlarini
rivojlantirish orqali jismoniy tayyorgarligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy tayyorgarlik, sport; mashg’ulot, vosita, jismoniy sifatlar,
koordinatsion qobilyatlar, o‘quv
-
mashg‘ulot, boshlang’ich tayyorgarlik.
Har qanday faoliyatning samaradorligi inson tanasining barcha tizimlarini uyg‘un ishlashi
bilan bog‘liq, bu koordinatsion kabi psixomotor xarakterda namoyon bo‘ladi. Sport faoliyatida
koordinatsiya butun koordinatsion qobiliyatining tarkibiy qismlaridan biri sifatida namoyon
bo‘ladi.
12 yoshda borib koordinatsion qobiliyatining rivojlanishi sekinlashadi, bu esa o‘quv
jarayonini murakkablashtiradi. Shu nuqtai nazardan, bu qobiliyatlarni erta yoshdan maqsadli
rivojlantirish masalasi, o‘qishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun katta ahamiyatga ega.
Ko’p yillik tayyorgarlik bosqichida sportchilarni saralash va sport turlariga yo’lantirish
bu asosan bolalarni 5-
6 yoshdan boshlab sport turlariga saralash va yo’naltirish boshlanadi. Uzoq
muddatli o‘
quv jarayonining birinchi bosqichida, dastlabki tayyorgarlik bosqichida, asosiy
eʼtibor koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratiladi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra koordinatsion qobiliyatining quyidagi turlari
ajratib ko‘rsatilgan:
-
harakatlarning asosiy ko‘rsatkichlarini boshqarish qobiliyati;
- xavodagi masofani his qilish qobiliyati;
- muvozanatni his qilish qobiliyati;
- ritmni his qilish qobiliyati;
- buyumni (snaryadni) his qilish qobiliyati;
- bajariladigan harakatlarni his qilish qobilyati.
Sport faoliyatida yuqoridagi barcha qobiliyatlar ularning kompleks kombinatsiyasida
namoyon bo‘ladi. Bunga misol gimnastika bo‘lib, uning asosiy elementlari yuqoridagi
qobiliyatlarning kombinattsyasi hisoblanadi.
Sport mahoratiga erishish uchun koordinattsion qobilyatlar muhim ahamiyatga ega.
Yuqorida sanab o‘tilgan qobiliyatlarni ko‘paytirish, baholash, o‘lchash va farqlash
qobiliyati asosan vizual va eshitish analizatorlari bilan birgalikda harakatlanadigan vosita sezgi
va hislarning aniqligi va nozikligiga asoslangan. Sport mashg‘ulotlarida harakatlarning aniqligi
oldindan belgilangan xususiyatlar tizimini kuzatish orqali amalga oshiriladigan vosita sifati
tushuniladi.
Qisqa vaqt ichida katta ko‘lamdagi harakatlarini bajarish qobiliyati tezlik deb nomlanadi.
Harakatlar tezligi “harakat reaktsiyalari tezligi” deb nomlangan shoshilinch vosita
reaktsiyalarini talab qiladigan vaziyatlarda tezkor javob berish qobiliyati, shuningdek,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
91
“harakatlar tezligi” deb nomlangan harakatlarning tezkorlik xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan
tanada sodir bo‘ladigan jarayonlarning o‘tishini taʼminlash qobiliyati bilan ifodalanadi. Tezlik
boshqa jismoniy sifatlar bilan birga namoyon bo‘ladi, uning namoyon bo‘lish darajasi, maʼlum
darajada, funktsiyalar majmuasiga bog‘liq. Mashqlarni bajarish vaqtida ushbu vosita qobiliyati
yetakchi o‘r
inlardan biri sifatida ajralib turadi, chunki elementlarni bajarishda muvozanat va
burilishlar bilan bir qatorda sakrash harakatlari ham bajariladi. Sakrash ikki oyoqda baravar
depsinish yoki
bir oyog‘
da debsinish bilan ifodalanishi mumkin.
Koordinatsion qobilyatlar harakatlarning bevosita omillari bo‘lgan asosiy vosita
qobiliyatlaridan farqli o‘laroq, koordinatsiya “inson tanasining alohida qismlarining bir
-biriga
nisbatan harakatchanligini belgilaydigan mushak-
skelet tizimining morfologik xususiyatlari” ni
belgilaydi.
Koordinatsion qobilyatlar mushaklarning elastik xususiyatlarini, bo‘g‘imlarning
tuzilishini, shuningdek mushaklarning ohangini markaziy-asab tizimi tartibga solishni belgilaydi,
shuning uchun koordinatsiya psixomotor qobiliyatlarga bog‘liq. Uni sportchilarni tayyorlashning
dastlabki bosqichida ishlab chiqish tavsiya etiladi, chunki 13-14 yoshga kelib mushak
tuzilmalarining egiluvchanligi pasayadi. Yelka, umurtqa pog‘
onasining egiluvchanligini
rivojlantirishga katta eʼtibor beriladi. Sport amaliyotida ixtisoslashgan hislar bilan ifodalangan.
Vaqtning “hissi” maʼlum bir faoliyat tarkibiy qismining davomiyligini aniq idrok etish
sifatida belgilanadi: signalga javob vaqti, sakrashlardagi uchish vaqti, bazi akrobatik
elementlarni bajarish. Bajariladigan harakatlarda vaqtni his qilish alohida ahamiyatga ega bo‘lib,
u yuqori koordinatsion murakkabligi va harakatlarning avvalgi ketma-ketligi bilan ajralib turadi,
bunda zarur
harakatlar ritmidan yengil og‘ish ham raqobatbardosh tarkibda vosita harakatlarini
bajarish natijasiga sezilarli taʼsir ko‘rsatishi mumkin.
Tezlik bu vaqtinchalik xususiyat bo‘lib, u har qanday harakatlarning nisbatan bir tekis
takrorlanish chastotasi bilan belgilanadi.
Jismoniy mashqlarning ko‘p turlarida harakatlanish surʼati, bir tomondan, tezlikning
rivojlanish darajasini, boshqa tomondan esa texnikaning mahorat darajasini aks ettiradi.
Gimnastika elementlarni bajarish texnikasi qanchalik mukammal bo‘lsa, gimnastikachi
yuqori surʼatlarga ega bo‘ladi. Ishtirok etadiganlarning musobaqa muhitida harakat surʼatlarini
o‘zgartirish qobiliyati ularning tayyorgarlik darajasi bilan belgilanadi.Gimnastika uchun bu
guruh mashqlarida gimnastikachilar orasidagi mas
ofa, harakat yo‘nalishi, predmetning traektori,
elementlarni bjarishda snaryad va gimnast o‘rtasidagi masofa. Faoliyatning u yoki bu shaklidagi
fazoviy sezgilarning aniqligini takomillashtirish jarayonidagi chuqur ixtisoslashgan xarakterga
ega.
Muvozanat tananing barqaror holatini ushlab turish qobiliyati sifatida belgilanadi. Bunda
harakat, vestibulyar, taktil, vizual analizatorlardan iborat analizator tizimiga katta rol beriladi.
Bundan tashqari, muvozanatni saqlash bilan bog‘liq har bir aniq vaziyat, yetakchi yoki
boshqa analizatorni aniqlaydi. Shunday qilib, barcha holatlarda vizual analizatorni cheklash yoki
chiqarib tashlash odamning muvozanatni saqlash qobiliyatining pasayishi bilan bog‘liq.
Muvozanatni saqlash davomiyligi uning rivojlanish darajasining ko‘rsatkichi, shuningdek
markaziy asab tizimining funktsional holatidir. Ushbu ko‘rsatkich Gimnastikachilarning
mashg‘ulotlarga tayyorgarligi va musobaqalarga tayyorligi mezonlaridan biri sifatida ishlatiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
92
Muvozanat statik va dinamik holatda ham
namoyon bo‘lishi mumkin. Statik holat bu turli
xil holatlarda muvozanatni saqlaydi: ikki oyoqda, bittasida, butun oyoqda, yarim cho‘qqaygan
holatda (oyoq uchida); ikki va bir oyoqda vizual analizator ishtirokisiz va ishtirokisiz.
Dinamik muvozanat burilish, sakrash kabi harakatlar bilan belgilanadi. Og‘irlik
markazida siljish bilan va og‘irlik markazida siljishsiz muvozanat farqlan
adi.
Statik va dinamik muvozanat musobaqa dasturining ajralmas qismidir.
Shunday qilib, yuqorida aytib o‘tilgan koordinatsion qobiliyatlari tarkibini, bu vosita
tizimining tarkibiy qismlarini koordinatsion aniqlaydigan maxsus vosita qobiliyatlari,
shuningdek, maxsus idroklar guruhini ajratib ko’rsatishga imkon beradi. Ro‘yxatda keltirilgan
xususiyatlar turli xil proprioretseptorlarning tarkibiy qismlarining muvofiqlashtiruvchi aloqalari
bilan belgilanadi, ularning tabiiy asosi tananing tug‘ma va irsiy morfofunktsional xususiyatlari
hisoblanadi.
Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida uch xil sport mashg‘ulotlari jihozlari ishlatiladi:
a
sosiy, tayyorgarlik va reabilitatsiya. Ushbu bosqichda harakatlar va sport mashg‘ulotlarining
asosiy vositalari guruhiga kiradigan obʼektni shakllantirish alohida ahamiyatga ega.
Shuni taʼkidlash kerakki, harakatlarini mukammal bajarish uchun sportchilar umumiy
jismoniy mashqlar bilan bir qatorda 6-
7 yoshli bolalarda allaqachon boshlang‘ich sport
tayyorgarligi bosqichida rivojlanishi kerak bo‘lgan rivojlangan koordinatsion qobiliyatiga ega
bo‘lishlari kerak. Shu bilan birga, koordinatsion mashg‘ulotlari ik
kita guruhga ajratish kerak:
maxsus vosita (vosita koordinatsiyasi, tezlik, sakrash qobiliyati portlash kuchi, egiluvchanlik) va
ixtisoslashgan hissiyotlar (vaqt, ritm, temp, muvozanat, masofa va yo‘nalish kabilarni
rivojlantirishga qaratish maqsadga muvofiq.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Каримов
Х.
А.
БОШЛАНҒИЧ
ТАЙЁРГАРЛИК
БОСҚИЧИДАГИ
ГИМНАСТИКАЧИЛАРНИ МАХСУС ХАРАКАТ ТАЙЁРГАРЛИГИ ОШИРИШ
//Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т. 2. –
№. 10. –
С. 1210
-1218.
2.
Kurganovich E. A. et al. The distribution of training load among promising young
gymnasts during the periods of the annual cycle //Journal of Critical Reviews.
–
2020.
–
Т
. 7.
–
№. 13. –
С
. 1005-1007.
3.
Karimov K.A. Yosh gimnastikachilarning maxsus motorli tayyorgarligini rivojlantirish
//Eurosian Journal of Sport Science.
–
2022.
–
T. 2.
–
№. 1. –
S. 14-19.
4.
Karimov X. A. YOSH GIMNASTIKACHILARNI TEXNIK TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH TEXNOLOGIYASI //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№. 1. –
С
. 220-225.
5.
Каримов
Х
.
А
.
ЁШ
ГИМНАСТИКАЧИЛАРНИ
МАХСУС
ЖИСМОНИЙ
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
//Fan-Sportga.
–
2021.
–
№. 8. –
С
.
39-41.
6.
Каримов
Х
.
А
.
ЁШ
ГИМНАСТИКАЧИЛАРНИНГ
МАХСУС
ҲАРАКАТ
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
//Fan-Sportga.
–
2021.
–
№.
6.
–
С. 35
-
37.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
93
7.
КАРИМОВ Х. А. ЁШ ГИМНАСТИКАЧИЛАРНИНГ МАХСУС ҲАРАКАТ
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
//ФАН
-
CПОРТГА
Учредители:
Узбекский государственный университет физической культуры и спорта. –
№.
6.
–
С
. 35-37.
8.
Xushvaqtov Z. R. et al. PROFESSIONAL SPORTDA ETIK BARQARORLIK //Modern
Science and Research.
–
2025.
–
Т
. 4.
–
№. 6. –
С
. 663-672.
9.
Buraimov I., Kazoqov R. XOKKEYCHILAR FAOLIYATINING FIZIOLOGIK
XUSUSIYATLARI //Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т
. 3.
–
№. 11. –
С
. 49-56.
10.
Шанасирова З. Ю. и др. МАКТАБГАЧА ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА
БОЛАЛАРНИ САНОҚКА ЎРГАТИШНИНГ ИЛМИЙ
-
АМАЛИЙ АСОСЛАРИ
//Modern Science and Research.
–
2025.
–
Т. 4. –
№.
5.
–
С
. 1826-1829.
11.
Allamurodov S. I. et al. QISQA MASOFAGA YUGURUVCHILARNING TEXNIK
MAHORATINI
OSHIRISHDA
MASHQ
USULLARINING
ILMIY-ASOSIY
YONDASHUVLARI //Modern Science and Research.
–
2025.
–
Т
. 4.
–
№.
5.
–
С. 1232
-
1239.
