80
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
ERKIN A’ZAM KINOQISSALARIDA SYUJET VA KOMPOZITSIYANING O‘ZIGA
XOSLIGI
Boymatov Boburjon Saydali o‘g‘li
Surxondaryo viloyati pedagogik mahorat markazi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15797712
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Erkin A’zamning kinoqissalari syujet va kompozitsiya
nuqtayi nazaridan tahlil etiladi. Muallif asarlarida syujetni voqealar rivojining markazi,
kompozitsiyani esa ushbu voqealarni tartibga soluvchi badiiy shakl sifatida talqin etadi.
Tadqiqot davomida kinoqissalardagi ekspozitsiya turlari, retrospeksiya unsuri, syujet
elementlarining tartibi va kompozitsion yechimlar o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
syujet, kompozitsiya, ekspozitsiya, retrospeksiya, kinoqissa, dramatizm,
estetik ta’sir.
O‘zbek adabiyotidagi muhim ijodkorlardan biri Erkin A’zam o‘zining kinoqissalari bilan
adabiyotimizda o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Uning asarlarida syujet va kompozitsiya bir-birini
to‘ldiruvchi, asarning badiiy yaxlitligini ta’minlovchi muhim unsurlar sifatida ko‘zga tashlanadi.
Syujet asarning “tanasi” sifatida voqealar rivojini tashkil etsa, kompozitsiya uni muallifning
dunyoqarashi va badiiy niyatiga mos ravishda tartibga soluvchi “libos”dir. Erkin A’zamning
kinoqissalari syujet va kompozitsiyaning o‘zaro uyg‘unligi, retrospeksiya va badiiy vositalardan
foydalanishning o‘ziga xos uslubi bilan ajralib turadi. Ushbu maqola adibning kinoqissalarida
syujet va kompozitsiyaning xususiyatlarini, ularning tuzilishi, estetik ta’sirchanlikdagi o‘rni va
ekran san’ati talablariga mosligini tahlil qiladi.
Syujet badiiy asarda voqealar ketma-ketligini ta’minlaydi va asar muammosini tadqiq
etishga xizmat qiladi. Uning tarkibida ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya va
yechim kabi ichki unsurlar mavjud bo‘lib, ular asar janri va muallif niyatiga ko‘ra turlicha
qo‘llaniladi. Kompozitsiya esa bu unsurlarni yaxlit tizimga birlashtirib, muallifning g‘oyaviy-
estetik maqsadini ro‘yobga chiqaradi. Adabiyotshunoslikda kompozitsiya “badiiy asar qismlarini
muayyan konsepsiyani shakllantirish va ifodalash uchun eng optimal tarzda joylashtirish,
unsurlarni o‘zaro aloqa va munosabatlarni ravshan anglatadigan butunlikka biriktirish” deb
ta’riflanadi.
Erkin A’zamning kinoqissalarida syujet va kompozitsiya o‘ziga xos uslubda ishlatiladi.
Adibning asarlarida voqealar rivoji muallifning shaxsiy mulohazalari, retrospeksiya va badiiy
vositalar orqali boyitiladi. Retrospeksiya, ya’ni o‘tmishdagi voqealarni yodga olish usuli, Erkin
A’zam ijodida muhim o‘rin tutadi. Bu usul qahramonlarning ichki dunyosini, ularning
kechinmalarini va asar g‘oyasini chuqur ochishga yordam beradi. Masalan, “Piyoda”
kinoqissasida retrospeksiya asar o‘rtasida Berdiboyning vafot etgan momosi bilan suhbati orqali
qo‘llanilib, voqealarga yangi ma’no qo‘shadi. Bu usul nafaqat voqealarga chuqurlik bag‘ishlaydi,
balki o‘quvchi yoki tomoshabinni qahramonning o‘tmishiga bog‘laydi, uning ruhiy holatini
tushunishga yordam beradi.
Erkin A’zam kinoqissalarida syujet odatda xronikal yoki konsentrik turlarda tashkil
topadi. Xronikal syujetda voqealar vaqt ketma-ketligiga rioya qilib rivojlanadi, konsentrik
syujetda esa voqealar ma’lum bir markaz atrofida aylanadi. Adibning asarlarida ekspozitsiya
muhim o‘rin tutadi. Ekspozitsiya qahramonlarni, ularning muhitini, xarakterini va zamonini
tanishtirib, o‘quvchilarni asar voqealariga olib kiradi. Ekspozitsiya turlari – to‘g‘ri, teskari,
sochma va kechiktirilgan ekspozitsiya – asar voqealariga kirishni turlicha ta’minlaydi. Erkin
81
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
A’zam ko‘proq to‘g‘ri va sochma ekspozitsiyadan foydalanadi, bu orqali o‘quvchilarni asar
muhitiga asta-sekin jalb qiladi.
Masalan, “Suv yoqalab”, “Farishta”, “Qarzdor”, “Qovunfurush Orol”, “Piyoda” va
“Pakana” kinoqissalari ekspozitsiya bilan boshlanadi. Bu asarlarda muallif dastlab
qahramonlarning hayoti, muhiti va xarakterini tanishtirib, keyinchalik asosiy voqealarga o‘tadi.
Quyida adibning ba’zi kinoqissalaridagi syujet unsurlari tartibi keltiriladi:
1.
“Suv yoqalab”
:
Ekspozitsiya,
tugun,
voqealar
rivoji,
kulminatsiya.
Bu kinoqissada ekspozitsiya orqali qahramonlarning kundalik hayoti va muhiti tanishtiriladi,
keyin voqealar rivoji orqali asosiy konflikt ochiladi.
2.
“Zabarjad”
:
Prolog,
voqealar
rivoji,
kulminatsiya,
epilog.
Prolog asar g‘oyasini umumiy tarzda ochib beradi, epilog esa voqealarni ochiq yakunlaydi.
3.
“Qarzdor”
: Ekspozitsiya, voqealar rivoji, kulminatsiya, teskari ekspozitsiya.
Teskari ekspozitsiya orqali qahramonning o‘tmishi keyinchalik ochiladi, bu esa asar mazmuniga
chuqurlik qo‘shadi.
4.
“Pakana”
: To‘g‘ri va sochma ekspozitsiya, voqealar rivoji, retrospeksiya, tugun,
kulminatsiya. Bu asarda sochma ekspozitsiya yangi qahramonlarni voqealar rivojida
tanishtirishga xizmat qiladi.
5.
“Parizod”
: Epilog, to‘g‘ri ekspozitsiya, voqealar rivoji, kulminatsiya, tugun.
Epilog asar yakunida o‘quvchiga o‘z xulosasini chiqarish imkonini beradi.
6.
“Qovunfurush Orol”
: Ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya. Bu
asarda voqealar xronologik tartibda rivojlanadi.
7.
“Piyoda”
: Ekspozitsiya, voqealar rivoji, kulminatsiya, teskari ekspozitsiya.
Retrospeksiya orqali qahramonning o‘tmishi ochiladi, bu esa voqealarga yangi nuqtai nazar
keltiradi.
Erkin A’zamning kinoqissalarida yechim unsuridan deyarli foydalanilmaydi. Adib
asarlarini ochiq yakunlaydi, bu esa o‘quvchi yoki tomoshabinga o‘z xulosasini chiqarish
imkonini beradi. Bu uslub asarning estetik ta’sirini oshiradi va o‘quvchining tafakkurini
faollashtiradi.
Erkin A’zam kinoqissalarida epigraf, izohlar, dialoglar va monologlardan o‘rinli
foydalanadi. Bu vositalar asar mazmunini boyitadi va estetik ta’sirchanlikni oshiradi. Masalan,
“Zabarjad” kinoqissasida “…Otim oriq manzilimga yetolman-o…” qo‘shiq misrasidan epigraf
sifatida foydalaniladi. Bu misra qahramonning ichki kechinmalarini va hayotdagi mashaqqatli
yo‘lini aks ettiradi. Zabarjad oilasining boquvchisi sifatida mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan
qahramon sifatida tasvirlanadi, bu esa epigraf orqali yanada aniqroq yetkaziladi.
“Qarzdor” kinoqissasida “Uka, tog‘a, amaki, jiyan” izohi asar g‘oyasini ochishga xizmat
qiladi. Bu izoh qahramonning o‘z yaqinlariga nisbatan mas’uliyatini ramziy tarzda ifodalaydi.
Bahromning har kungi hayoti, yaqinlarining tashvishlari bilan yashashi asar voqealari orqali
ochiladi. Dialoglar, monologlar va muallif nutqi voqealarga ishonchlilik va estetik ta’sir
qo‘shadi. Masalan, “Pakana” kinoqissasida dialoglar oldidan personaj ismlari keltirilgan, bu
drama uslubiga xos bo‘lib, voqealarni sahnaviy tarzda tasvirlashga yordam beradi.
Kinoqissalar ekran uchun yozilganligi sababli, har bir kadr uchun matn alohida
belgilangan. “Piyoda”, “Parizod” va “Qovunfurush Orol” kinoqissalarida kadrlar raqamlar bilan
ajratilgan, bu syujetning aniq tuzilishini ta’minlaydi. Bu usul rejissyor va aktyorlar uchun asarni
ekranlashtirishni osonlashtiradi.
Erkin A’zamning kinoqissalari ekran san’ati talablariga moslashtirilgan. Adib asarlarni
82
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
yozar ekan, o‘zini rejissyor o‘rnida tasavvur qilib, kadrlarning vizual ta’sirini hisobga oladi.
Masalan, “Parizod” kinoqissasida “Parivash oxista yurib, yo‘q, yurib emas, go‘yo suzib
kelmoqda” so‘zlari orqali adib filmning vizual tasvirini aniq belgilab beradi. Bu rejissyor uchun
kadrning muayyan tarzda tasvirlanishi kerakligini ko‘rsatadi.
Adibning kinoqissalarida qahramonlar tizimi ham o‘ziga xosdir. Masalan, “Pakana”
kinoqissasida asl qissada ism berilmagan qahramon Shamshodbek nomini oladi, yangi
personajlar – Karomat xola, Zarif aka, Zuhra kabi obrazlar qo‘shiladi. Bu obrazlar bosh
qahramonning xarakterini ochishda muhim rol o‘ynaydi. Dialoglar va izohlar (qavs ichidagi
remarkalar) qahramonlarning xatti-harakatlarini tasvirlashga xizmat qiladi.
Erkin A’zamning kinoqissalari adabiy jamoatchilik tomonidan yuqori baholangan.
“Parizod” filmi haqida ba’zi tanqidlar bo‘lsa-da, uning ochiq yakuni xorijiy kinotanlovlarda
muvaffaqiyat qozongan. Tanqidchilarning fikricha, filmda Parizodning ruhiy holati va turmush
tarzi mavhum qoldirilgan. Biroq, bu mavhumlik rejissyorning xatosi emas, balki Erkin
A’zamning badiiy maqsadi sifatida yechim unsuridan voz kechishidir. Kinoqissada yechim
berilmasligi tomoshabinga o‘z xulosasini chiqarish imkonini beradi, bu esa asarning badiiy
ta’sirini oshiradi.
Syujet kino san’atida muhim o‘rin tutadi. Taniqli kinorejissyorlardan biri ta’kidlaganidek,
“badiiy film syujeti real voqelikning shunday ifodasiki, unda insonning ichki fazilatlari
payqaladi”. Erkin A’zamning kinoqissalari bu jihatdan kino san’ati talablariga to‘liq javob
beradi. Adibning asarlari voqealar zanjirining izchilligi, fabuladagi epizodlarning g‘oyaviy
maqsadga yo‘naltirilishi bilan ajralib turadi. Kinoqissalardagi syujet va kompozitsiya nafaqat
adabiy asar sifatida, balki ekran uchun muvaffaqiyatli yozilgan ssenariy sifatida ham o‘ziga
xosdir.
Erkin A’zamning kinoqissalari syujet va kompozitsiyaning o‘zaro uyg‘unligi,
retrospeksiya, epigraf va dialoglar kabi badiiy vositalardan o‘rinli foydalanish bilan
adabiyotimizda muhim o‘rin tutadi. Adibning asarlari ochiq yakunlari bilan o‘quvchi va
tomoshabinga o‘z xulosasini chiqarish imkonini beradi, bu esa ularning estetik ta’sirini oshiradi.
Kinoqissalar ekran san’ati talablariga moslashtirilgan bo‘lib, har bir kadrning badiiy maqsadga
xizmat qilishi adibning ijodiy mahoratidan dalolat beradi. Erkin A’zamning kinoqissalari o‘zbek
adabiyoti va kino san’atining muhim namunasi sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Аъзам Э. Гули-гули: қиссалар, киноқиссалар, драматик асар. –Т.: Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт – матбаа ижодий уйи, 2009. –230 б.
2.
Аъзам Э. Жаннат ўзи қайдадир: ҳикоялар, киноқиссалар, драматик асар ва
публитсистик миниатюралар. –Т.: Шарқ, 2007. –270 б.
3.
Аъзам Э. Кечикаётган одам: Қиссалар. – Т.: Шарқ, 2002. –446 б.
4.
Эркин Аъзам бадиий олами: Илмий мақолалар ва суҳбатлар тўплами. –Т.: Турон
замин зиё, 2014. –304 б.
5.
Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча
изоҳли луғати. –Т.:Ўқитувчи, 1979. –364 б.
6.
Қуронов Д. Адабиёт назарияси асослари. –Т.: Навоий университети, 2018. –480 б.
7.
Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. –Т.:
Академнашр, 2013. –406 б.
8.
Султон И. Адабиёт назарияси. –Т.: Ўқитувчи, 1986. – 408 б.
9.
Умуров Ҳ. Адабиётшунослик назарияси. –Т.: А.Қодирий, 2004. –260 б.
