ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
789
ЎЗБЕКИСТОН КИМЁ САНОАТИ КОРХОНАЛАРИНИ САМАРАЛИ
РИВОЖЛАНТИРИШ СТРАТЕГИЯСИДА ХОРИЖИЙ ИНВЕСТИЦИЯЛАРНИНГ
ЎРНИ
Abduraxmonov A.Q.
Toshkent kimyo texnologiya institute.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15857763
Пандемия бошланмасидан аввалги натижаларга кўра “
2019
йил давомида барча
молиялаштириш манбалари ҳисобидан инвестицияларни ўзлаштириш ҳажми 220,7 трлн
сўмга етказилиб, тасдиқланган йил прогнозига нисбатан 2 баробарга ўсди. Шу ўринда
асосий капиталга инвестициялар хажми 189,9 трлн сўмни, 2018 йил кўрсаткичларига
нисбатан ўсиш темпи эса 1,3 баробарни ташкил этди.”
Аввало инвестицияларни мамлакат
иқтисодиётига жалб қилишда давлатнинг ўрни жуда мухимдир. Шу боисдан Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 2018 йил 28 декабрдаги Олий Мажлисга мурожаатномасида
Инвестицияларни мамлакат иқтисодиётига жалб етиш бўйича янгича ёндашувни
зарурлигини такидлади ва 2019 йилни
“Фаол инвестициялар ва ижтимоий ривожланиш
йили” деб
ном беришни таклиф қилди. Мурожаатномада айтилган “ йилга бундай ном
берганимиз барчамизга жуда катта вазифалар ва масъулият юклайди.
Инвестицияларни қандай қилиб кўпайтирамиз, ижтимоий муаммоларни қандай
ҳалқиламиз, деган саволлар олдимизда кўндаланг бўлиб турибди”, “Биз фақат
инвестицияларни фаол жалб қилиш, янги ишлаб чиқариш қувватларини ишга тушириш
ҳисобидан иқтисодиётимизни жадал ривожлантиришга еришамиз.”
сўзлари
Инвестицияларнинг мамлакат иқтисодиётига қанчалар зарур еканлигини кўрсатади. “Фаол
инвестициялар ва
ижтимоий ривожланиш йили” да
асосий капиталга инвестициялар
хажмининг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 2018 йилда 30 фоиздан амалдаги 36,2 фоизга
қадарўсди (умумий инвестициялар хажмининг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 2019 йил
натижалари билан 42,1% ташкил этди). Ҳисобот даврида 2,8 мингдан ортиқ ижтимоий,
инфратузилма ва ишлаб чиқариш объектлари фойдаланишга топширилди: 145 та йирик
ишлаб чиқариш объектлари,167 тайирик ҳудудий лойиҳалар, 2,5 мингдан зиёд ижтимоий
ва инфратузилма объектлари.
Хусусанкимё саноати корхоналарини молиявий
-
иқтисодий соғломлаштириш ва
уларнинг фаолиятини барқарорлаштириш, амалдаги ишлаб чиқаришларни модернизация
қилиш, ресурсларни чуқур қайта ишлаш бўйича янги қувватларни барпо этишга қаратилган
инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш орқали тармоқни янада ривожлантиришнинг
асосий йўналишларини белгилаб олинди.Ишлаб чиқарилаётган юқори қўшилган қийматли
кимёвий маҳсулотлар номенклатурасини кенгайтириш борасидаги чора
-
тадбирлар амалга
оширилмоқда.
Республика иқтисодиётига тўғридан тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилиш
фаолияти самарадорлигини ошириш, хорижий инвесторларни мамлакатимиз имкониятлари
ва салоҳияти тўғрисида хабардор қилиш, хорижий инвестицияларни жалб этиш ва
1
O’zbekistonRespublikasiinvestitsiyalarvatashqisavdovazirligima’lumoti 2019 yil.
2
O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasidan. 2018 yil 28 - dekabr
3
O’zbekiston
Respublikasi investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi
ma’lumoti 2019 yil.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
790
ўзлаштириш соҳасида давлат ва хўжалик бошқаруви органлари, маҳаллий ижро ҳокимияти
органлари фаолиятини мувофиқлаштиришни яхшилаш, шунингдек, 2017 —
2021-
йилларда
Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича
Ҳаракатлар стратегиясини “Фаол инвестициялар ва ижтимоий ривожланиш йили”да амалга
оширишга оид
белгиланган вазифаларни амалга ошириш мақсадида
Ўзбекистон Рес[убликаси Президентининг 29.04.2019 йилдаги ПҚ
-
4300 сонли қарори қабул
қилинди. Қарорда хорижий инвестицияларни жалб қилиш мақсадида қуйидаги ишлар
амалга оширилиши маққулланди:
•
кимё ва нефт
-
газ саноати, машинасозлик соҳасидаги хўжалик юритувчи субектлар,
банк
-
суғурта ташкилотлари устав капиталларидаги давлат аксиялар (улушлар) пакетларини
сотиш;
•
тўғридан тўғри хорижий инвестицияларни жалб етиш учун тайёр инвестиция
таклифларини ишлаб чиқиш;
•
инвестиция ва бизнес форумлар, тақдимотлар (“Роад Шоw”) ва маркетинг
кампаниялари имкониятларидан кенг фойдаланиш;
•
давлат
-
хусусий шериклик лойиҳаларини амалга ошириш бўйича устувор
йўналишларни ташкил етиш.
Кимё саноатини жадал ривожлантириш ва диверсификация қилишга қаратилган
лойиҳаларни амалда рўёбга чиқариш, энг аввало, давлат активларини хусусий мулкка
сотиш ҳисобига корхоналардаги давлат улушини қисқартириш, корпоратив бошқарувнинг
замонавий услублари, молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларини жорий этиш
ҳамда корхоналарнинг бошқарув тузилмасини такомиллаштириш орқали тармоқнинг
инвестициявий жозибадорлигини ошириш бўйича таъсирчан чоралар кўрилиши
зарурлигини давр тақозо этмоқда.
Соҳага оид яна бир Ўзбекистон Републикаси Президентининг 03.04.2019 йилдаги
ПҚ
-
4265 сонли қарорида кимё саноатини янада ривожлантириш, унинг инвестициявий
жозибадорлигини ошириш ва тармоқ диверсификация қилишга тўғридан тўғри хорижий
инвестицияларни жалб қилиш ҳажмларини кенгайтириш мақсадида “2019 —
2030-
йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастури”
маққулланди.
“2019 —
2030-
йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастурига кўра қуйидаги энг
юқори самарали лойиҳалар ишлаб чиқилди ва амалга оширилиши бошланди:
-
Минерал ўғитлар ишлаб чиқариш қувватларини кенгайтиришга қаратилган инвести
ионлойиҳалар (12 та лойиҳа)
-
Полимер маҳсулотлар ишлаб чиқаришни ташкил етиш бўйича инвестицион
лойиҳалар (3 та лойиҳа)
-
Республика иқтисодиёти тармоқлари учун янги кимёвий маҳсулот турларини ишлаб
чиқариш ва мавжудларини кенгайтириш бўйича инвестицион лойиҳалар (16 та лойиҳа)
Юқорида келтирилганлардан келиб чиққан ҳолда иқтисодиётни модернизациялаш
шароитида Ўзбекистон кимё саноати корхоналарини самарали ривожлантириш
4
O‘Zbekiston
Respublikasi Prezidentining 29.04.2020 sanadagi PQ-4300 sonli qarori.
5
O‘ZbekistonRespublikasi
Prezidentining 03.04.2020 sanadagi PQ-42650 sonli qarori
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
791
стратегияси мавзусидаги тадқиқот ишида Ўзбекистон кимё саноатини ривожлантиришда
инвестицияларнинг тўғридан –
тўғри жалб етиш ҳақида фикр мулоҳазалар келтирамиз.
АввалоЎзбекистонкимёсаноатиҳақидақисқачақуйидагимаълумотларникелтирамиз:
Кимё саноати Ўзбекистон иқтисодиётининг базавий тармоқлар сирасига киради ва
қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришни жадаллаштириш эҳтиёжларидан келиб чиқиб минерал
ўғитлар чиқарувчи корхоналарни қуриш орқали ташкил топган.
Республиканинг
замонавий
кимё
саноати
тарихи
Шорсув
олтин
гугурт кони 1932
йилда
ишга
туширилиши
билан
бошланади. 1940 йилда
кимё
саноатининг
энг
йирик
корхонаси —
Чирчиқ
электркимё
комбинати (бугунги
кунда «Максам
-
Чирчиқ» АЖ)
маҳсулот
бера
бошлади. 1962 йилда
Фарғона
азотли
ўғитлар
заводи
(бугунги
кунда
«Фарғонаазот» АЖ) ишга
туширилди. 1964 ийлда
Навоий
кимё
комбинати (бугунги
кунда
«Навоийазот» АЖ) маҳсулот
бера
бошлади. 1969 йилда
Олмалиқ
кимё заводи (бугунги
кунда «Аммофос» АЖ) ишга
туширилди. Ҳозиргивақтда «Максам
-
Чирчиқ», «Навоийазот»
ва «Фарғонаазот» акциядорлик
жамиятлар
азотли
ўғитлар —
аммиакли селитра, карбамид,
аммоний сулфати
ишлаб
чиқарадилар. «Аммофос», «Самарқанкимё» ва «Қўқон
суперфосфат заводи» очиқ
акциядорлик
жамиятлар
фосфорли
ўғитлар —
аммофос,
супрефос, оддий
аммонийли суперфосфат, аммоний
сулфофосфат
ва
нитро
калций
фосфат
—
ишлаб
чиқарадилар. Уларни
хомашё
билан
Қизилқум фосфорит комбинати
таъминлайди. «Электрохимзавод» ҚК
-
АЖ ўсимликларни
муҳофаза
қилиш
кимё
воситаларни
ишлабчи
қаради.
Кимё
корхоналари
ишлаб
чиқарадиган
маҳсулотлар
турларидан
келиб
чиқиб
қуйидаги
ишлаб
чиқариш
мажмуаларга
егалар:
•
минерал ўғитлар, ноорганик
моддалар
ва энергетика, олтин
кон
ва
кимёсаноатлари
учун
кимё
реагентлар
ишлаб
чиқариш
мажмуаси;
•
органик кимё, сунъий тола ва полимер материаллар
ишлаб
чиқариш
мажмуаси;
•
ўсимликларни
муҳофаза
қилиш
кимё
воситалари
ишлаб
чиқариш
мажмуаси;
•
калцийлаштирилган сода ишлаб
чиқариш
мажмуаси.
Маълумотлардан
кўринадики
Ўзбекистон
кимё
саноати
мамлакат
иқтисодиётининг
йирик
тармоғидир. Бу
тармоқнинг
ривожланиши
иқтисодиётнинг
бошқа
турли
тармоқларини
ҳам
ривожланишда
муҳим
омил
саналади.
Тадқиқот
иши
доирасида
соҳага
инвестицияларни
жалб
қилишнинг
бир
неча
муҳим
томонлари
ва
йўналишлари
ўрганилди. Унга
кўра
инвестицияларни
жалб
қилишда
1.
Инвестиция
лойиҳаларини
тадқиқ
етиш
учун
ЮНИДО
ташкилоти
томонидан
тизимли
дастур
сифатида
ишлаб
чиқилган
C
омфар
ва
Проспин
дастурлари
бугунги
кунда
кенгқўлланилмоқда;
2.
Амалиётда
инвестиция
лойиҳасининг
иқтисодий
самарадорлигини
баҳолаш
учун,
асосан, ТЕО –
ИНВЕСТ ахборот
технологиялари
дастуридан
фойдаланилмоқда;
Фойдаланилган адабиётлар
1.
ПортерМ.Э.Конкуренция. Пер. сангл.–М.: Издательскийдом «Вильямс», 2005. –
608 с.
2.
Drucker P.F. 2007, Management: tasks, responsibilities, practices, Transaction Publishers,
New Brunswick, N.J.;London.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
792
3.
Антипов А.Ю. Инновационная деятельность как фактор конкурентоспособности
фирмы/А.Ю. Антипов, А.А. Балашов // Маркетинг и маркетинговые исследования. –
№3, 2009. –
С.212
-221.
4.
Toxirov, A., & Muxammadiyev, N. (2022). Korxonalarni boshqarishda jarayonlarini
samaradorligini oshirish orqaliy iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash.
Journal of Integrated
Education
and
Research
,
1
(1),
489
–
496.
Retrieved
from
https://ojs.rmasav.com/index.php/ojs/article/view/82
5.
Toxirov, A., & Muxammadiyev, N. (2022). Korporativ korxonalarni boshqarishda
boshqaruv samaradorlik indikatori (mezon) ko‘rsatkichlari iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash
omili sifatida.
Eurasian Journal of Academic Research
,
2
(7), 94
–
96.
извлечено
от
https://www.in-academy.uz/index.php/ejar/article/view/1983
6.
Toxirov, Akbarxon, and Nodirbek Muxammadiyev. "Qishloq xo’jaligida boshqaruvning
klaster modelini qo’llash orqaliy iqtisodiy xavfsizlikni taminlash."
Academic research in
modern science
1.10 (2022): 68-72.
7.
Isaxodjaev A., Rasulev A. Xufyona iqtisodiyot va iqtisodiy xavfsizlik.
–T.: O’zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2004, 157-bet
8.
Абалкин Л. Экономическая безопасност России: угрозы и их отражение.// Вопросы
экономики. 1994, №12, s. 45
9.
Abulqosimov X.P. Iqtisodiy xavfsizlik. T.: Akademiya, 2006, 111
–
b.
