MEHNAT SHARTNOMASINI BEKOR QILISH ASOSLARI

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

265

MEHNAT SHARTNOMASINI BEKOR QILISH ASOSLARI

Nurullayeva Nodira Zayniyevna

Buxoro yuridik texnukumi kadrlar bo‘yicha inspector.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15864350

Annotatsiya.

Ushbu maqolada mehnat shartnomasini bekor qilishning huquqiy asoslari,

tartib-qoidalari hamda mehnat qonunchiligida belgilangan me'yorlar chuqur tahlil qilinadi.

Mehnat munosabatlarining muhim bosqichlaridan biri bo‘lgan shartnomani bekor qilish

jarayoni, xodim va ish beruvchi huquq va majburiyatlari, shuningdek, bekor qilishning

tashabbuskor tomoniga qarab yuzaga keladigan huquqiy oqibatlar ko‘rib chiqiladi. Maqolada
ish beruvchining tashabbusi bilan, xodimning arizasiga ko‘ra va tomonlarning o‘zaro kelishuvi
asosida shartnoma bekor qilinishi holatlari amaldagi O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi

normalari asosida tahlil etiladi. Shuningdek, mehnat shartnomasining noqonuniy bekor qilinishi
holatlari va ularning oldini olish mexanizmlari ham yoritilgan. Mazkur maqola mehnat huquqi
sohasida ilmiy izlanish olib borayotgan talabalar, yuridik sohasi mutaxassislari hamda ish
beruvchilar uchun foydali ilmiy-

nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar:

Mehnat shartnomasi, mehnat kodeksi, xodim huquqlari, ish beruvchi

majburiyatlari, mehnat huquqiy, shtat qisqarishi, noqonuniy ishdan bo‘shatish, xalqaro mehnat

standartlari, mehnat nizolari, sud amaliyoti, tomonlar kelishuvi, huquqiy kafolatlar.

GROUNDS FOR CANCELLATION OF AN EMPLOYMENT CONTRACT

Abstract.

This article provides an in-depth analysis of the legal basis, procedures and

norms established by labor legislation for the termination of an employment contract. The
process of terminating an employment contract, which is one of the important stages of labor
relations, the rights and obligations of the employee and the employer, as well as the legal
consequences that arise depending on the initiator of the termination, are considered. The article
analyzes the cases of termination of the contract at the initiative of the employer, at the request
of the employee and by mutual agreement of the parties based on the current norms of the Labor
Code of the Republic of Uzbekistan. It also covers cases of illegal termination of an employment
contract and mechanisms for their prevention. This article serves as a useful scientific and
theoretical resource for students conducting scientific research in the field of labor law, legal
specialists and employers.

Keywords:

Employment contract, labor code, employee rights, employer obligations,

labor law, staff reduction, illegal dismissal, international labor standards, labor disputes, case
law, agreement of the parties, legal guarantees.

Kirish

Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnat resurslaridan oqilona foydalanish, ishlab chiqarish

samaradorligini oshirish va inson kapitalini rivojlantirishda mehnat munosabatlarining huquqiy
jihatdan mustahkam tartibga solinishi alohida ahamiyat kasb etadi. Mehnat munosabatlarining
markaziy huquqiy hujjati

—

bu mehnat shartnomasidir. Mehnat shartnomasi xodim va ish

beruvchi o‘rtasida tuziladigan ikki tomonlama majburiyatli bitim bo‘lib, tomonlarning huquq va

majburiyatlarini belgilaydi. U xodimning ish faoliyatini boshlashi, davom ettirishi hamda
tugatish tartibining asosiy huquqiy negizini tashkil qiladi.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

266

Shu nuqtai nazardan, mehnat shartnomasini bekor qilish munosabatlari mehnat

huquqining muhim institutlaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon

—

mehnat munosabatlarini

qonuniy tugatish bo‘yicha amaliy va huquqiy mexanizmlarni o‘z ichiga oladi. Ayniqsa,
zamonaviy ish bozori sharoitida xodim va ish beruvchi o‘rtasida yuzaga keladigan nizolar,

kadrlar almashinuvi, korxonalarning qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi, shtat qisqarishi kabi

omillar mehnat shartnomalarining bekor qilinish holatlarini tobora ko‘paytirmoqda. Shunday

ekan, mehnat shartnomasining qaysi asoslarda, qanday tartibda va qanday huquqiy oqibatlar
bilan bekor qilinishi

—

huquqshunoslar, ish beruvchilar va xodimlar uchun dolzarb masala

bo‘lib qolmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va unga tegishli qonunosti hujjatlarda mehnat

shartnomasini bekor qilishga oid huquqiy me’yorlar aniq va tartibli shakllantirilgan. Jumladan,

shartnomani bekor qilish xodim tashabbusi bilan, ish beruvchi tashabbusi bilan, tomonlarning

o‘zaro kelishuviga ko‘ra, muddat tugagani sababli yoki qonunchilikda ko‘zda tutilgan boshqa
asoslar bilan amalga oshirilishi mumkin. Har bir asos uchun o‘ziga xos qonuniy talablar, tartib

-

taomillar va kafolatlar belgilangan bo‘lib, ularga rioya qilinmasligi mehnat nizolariga sabab
bo‘lishi mumkin.

Asosiy qism

Mehnat shartnomasini bekor qilishning huquqiy mohiyati

Mehnat shartnomasi

–

xodim va ish beruvchi o‘rtasida tuziladigan ikki tomonlama

majburiyatli bitim bo‘lib, unda mehnat vazifalari, ish haqi, ish vaqti va boshqa shartlar

belgilanadi.

Yangi Mehnat kodeksining 155-

moddasiga ko‘ra, mehnat shartnomasini bekor qilish bu –

xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi mehnat munosabatlarini yakunlash bo‘yicha qonunchilikda

nazarda tutilgan huquqiy asosdir.

Yangi kodeks shartnoma bekor qilinishi holatlarini tasniflab, turli holatlarga mos huquqiy

mexanizmlarni taklif etadi. Bekor qilish mexanizmlarining aniq belgilanishi mehnat

munosabatlarini barqaror va qonuniy yuritishda muhim rol o‘ynaydi.

Mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari quyidagilardan iborat:
1) taraflarning kelishuvi (ushbu Kodeksning 157-moddasi);
2) mehnat shartnomasi muddatining tugashi (ushbu Kodeksning 158-moddasi);

3) mehnat shartnomasini xodimning tashabbusiga ko‘ra bekor qilish (ushbu Kodeksning

160-moddasi);

4) mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga ko‘ra bekor qilish (ushbu

Kodeksning 161-moddasi);

5) tashkilot mulkdorining almashganligi, uning qayta tashkil etilganligi, tashkilotning

idoraviy taalluqliligi (bo‘ysunuvi) o‘zgarganligi munosabati bilan xodimning ishni davom

ettirishni rad etishi (ushbu Kodeks 156-moddasining beshinchi qismi);

6) xodimning yangi mehnat shartlarida ishlashni davom ettirishni rad etishi (ushbu

Kodeks 137-moddasining

to‘rtinchi qismi

);

7) xodimning ish beruvchi bilan birga boshqa joyga ishlash uchun ko‘chishni rad etishi

(ushbu Kodeks 146-moddasining beshinchi qismi);

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

267

8) xodimning tibbiy xulosaga muvofiq sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra qarshi ko‘rsatma

bo‘lmagan boshqa ishga o‘tkazishni rad etishi yoxud ish beruvchida tegishli ish bo‘lmagan

taqdirda (ushbu Kodeks 143-moddasining ikkinchi qismi);

9) taraflarning ixtiyoriga bog‘liq bo‘lmagan holatlar (ushbu Kodeksning

168-moddasi);

10) yangi muddatga saylanmaganlik yoki tanlovdan o‘tmaganlik yoxud saylovda,

tanlovda ishtirok etishni rad etish (ushbu Kodeksning 169-moddasi);

11) ushbu Kodeks yoxud boshqa qonunlar alohida toifadagi xodimlar bilan tuzilgan

mehnat shartnomalarida mehnatga oid munosabatlarni tugatishning qo‘shimcha asoslari
to‘g‘risidagi shartni nazarda tutish imkoniyatini mustahkamlaydigan hollarda mehnat

shartnomasida nazarda tutilgan asoslar

1

.

Mehnat shartnomasi ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan o‘zga

asoslar bo‘yicha ham bekor qilinishi mumkin.

Ijtimoiy himoya kafolatlari

Yangi kodeksda ayrim toifadagi xodimlar uchun alohida huquqiy kafolatlar

mustahkamlangan. Jumladan, quyidagilarni ish beruvchi tashabbusi bilan ishdan bo‘shatish

taqiqlanadi:

Homilador ayollar;

Uch yoshgacha farzandi bor ayollar;

Nogironligi bor shaxslar (tegishli hollarda);

Boquvchisini yo‘qotgan shaxslar.

Bu himoya mehnat huquqining ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslanganligini ko‘rsatadi.

Nizolarni hal qilish tartibi

Mehnat shartnomasi bekor qilinishi yuzasidan kelib chiqadigan nizolar O‘zbekiston

Respublikasining Mehnat kodeksi 34-

bobi asosida sudgacha va sud tartibida ko‘rib chiqiladi.

Xodim sudga da’vo arizasi bilan murojaat qilib:

Ishga tiklash;

O‘tkazib yuborilgan ish haqi;

Ma’naviy zarar uchun tovon;

Noqonuniy buyruqni bekor qilishni talab qilishi mumkin.

Shuningdek, nizolarni hal qilishning muqobil usullari

–

vositachilik (meditatsiya),

kelishuv komissiyasi orqali hal etish yo‘llari ham kodeksda aks ettirilgan.

Xalqaro tajriba va kodeks muvofiqligi

Yangi tahrirdagi Mehnat kodeksi Xalqaro mehnat tashkilotining 158-sonli

konvensiyasiga mos keladi. Ayniqsa, “asabiy asosda” shartnomani bekor qilishga qarshi
kafolatlar, mustaqil sud himoyasi va qonuniy sababsiz ishdan bo‘shatishga qarshi choralar bu
moslikni ko‘rsatadi. Bu esa O‘zbekiston mehnat qonunchiligining xalqaro standartlarga

yaqinlashayotganini tasdiqlaydi.

Mushohada

Yangi Mehnat kodeksining kuchga kirishi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish

bo‘yicha yondashuvlar ancha takomillashdi, xodimlarning huquqiy himoyasi kuchaydi, ish

1

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (yangi tahriri) –

Qabul qilingan sana: 2022-yil 28-oktabr, kuchga

kirgan: 2023-yil 30-aprel.

–

Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi nashriyoti, 2023.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

268

beruvchilar uchun esa tartib va javobgarlik yanada aniq belgilandi. Shuningdek, bu yo‘nalishdagi
xalqaro tajribaning milliy huquqiy tizimga uyg‘unlashtirilgani mehnat munosabatlarida
barqarorlik va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.

Xulosa

Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining kuchga kirishi bilan

mehnat shartnomasini bekor qilish masalasida huquqiy asoslar yanada takomillashtirildi.

Shartnomani bekor qilish tartibining aniq va asosli ravishda belgilanishi, ayniqsa, ish

beruvchining tashabbusi bilan bo‘ladigan holatlarda xodim huquqlarini himoya qiluvchi

kafolatlarning mustahkamlanishi

—

mehnat munosabatlarini demokratlashtirish yo‘lida muhim

qadam bo‘ldi.

Shartnomani bekor qilish jarayonida shaffoflik, qonuniylik, xodim va ish beruvchi

manfaatlarining muvozanati muhim ahamiyat kasb etadi. Kodeksda belgilangan tartib va asoslar,

xususan, xodimning roziligisiz uni asossiz ishdan bo‘shatishni cheklovchi me’yorlar mehnat

nizolarining oldini olishga xizmat qiladi.

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, shartnomani bekor

qilishdagi eng muhim masala

—

bu inson huquqlarini to‘liq kafolatlash va mehnat

munosabatlarini ijtimoiy adolat asosida tashkil etishdan iboratdir.

Tavsiyalar

1. Ish beruvchilar mehnat shartnomasini bekor qilishda yangi Mehnat kodeksi talablariga

qat’iy rioya qilishlari, xodimga o‘z fikrini bildirish imkonini yaratishlari va unga yozma

ogohlantirish berishlari shart.

2. Xodimlar o‘z huquq va majburiyatlarini to‘liq bilishlari, bekor qilish holatlarida

qonuniy himoya vositalaridan (sud, vositachilik, bandlik markazlari) foydalanish madaniyatini
rivojlantirishlari zarur.

3. Tashkilotlarda mehnat huquqi bo‘yicha ichki hujjatlar va tartib

-qoidalar (mehnat

nizomi, intizomiy javobgarlik tartibi) muntazam yangilanib borilishi lozim.

4. Huquqshunoslar va tadqiqotchilar yangi kodeks me’yorlarini amaliyotda qanday

qo‘llanilishini tahlil qilib, dolzarb muammolarni aniqlash va takomillashtirish bo‘yicha takliflar

ishlab chiqishlari zarur.

5. Davlat organlari tomonidan mehnat munosabatlari, xususan, shartnoma bekor qilish

tartibi yuzasidan keng tushuntirish ishlari olib borilishi, xodim va ish beruvchilarni o‘qitish

(trening, seminarlar) amaliyotini kuchaytirish lozim.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (yangi tahriri) –

Qabul qilingan sana: 2022-yil

28-oktabr, kuchga kirgan: 2023-yil 30-aprel.

–

Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi

Adliya vazirligi nashriyoti, 2023.

2.

Rustamova M. “Mehnat huquqi asoslari”. –

Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021

3.

Mullajonov B. “O‘zbekiston mehnat qonunchiligi sharhi”. –

Toshkent: “Adolat”, 2020.

4.

Tojiboev X.X. “Xodimlarning huquqiy himoyasi: muammo va yechimlar”. –

Ilmiy

maqolalar to‘plami. –

Toshkent davlat yuridik universiteti, 2022.

5.

Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat –

yengilmas kuch”. –

Toshkent: Ma’naviyat, 2008.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

269

6.

“Mehnat munosabatlari sohasida xalqaro tajriba va milliy qonunchilikning
uyg‘unlashuvi”. –

Respublika huquqiy axborot markazi, 2023.

7.

Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) 158-

son Konvensiyasi: “Xizmat shartlari va ishdan

bo‘shatish asoslari to‘g‘risida”. –

www.ilo.org

8.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi qarorlari va sharhlari. –

www.supcourt.uz

9.

Normativ-huquqiy hujjatlar axborot tizimi.

–

www.lex.uz