O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA XORIJIY TIJORAT TASHKILOTLARI FILIALLARINI BEKOR BO'LISHI MUAMMOLARI

258

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA XORIJIY TIJORAT TASHKILOTLARI

FILIALLARINI BEKOR BO'LISHI MUAMMOLARI

Xurramova Ra'no Eshmatovna

Toshkent davlat yuridik universiteti

Tel:+998998158506

ranoxurramova45@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15854546

Annotatsiya.

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan xorijiy

tijorat tashkilotlari filiallarining bekor bo‘lishi (yopilishi) jarayonidagi huquqiy, tashkiliy va

amaliy muammolar tahlil etilgan. Xususan, filiallarning tugatilishida duch kelinadigan asosiy

to‘siqlar, bu jarayonda ishtirok etuvchi organlarning vakolatlari, hujjatlarni rasmiylashtirish
tartibi va soliq majburiyatlarining yakunlanishi bilan bog‘liq masalalar ko‘rib chiqilgan.

Shuningdek, filiallarni yopish jarayonida xorijiy investorlarning manfaatlarini himoya qilish,
kreditorlar bilan hisob-

kitob masalalari, va yuridik shaxs maqomi mavjud bo‘lmagan filiallar

uchun amaldagi qonunchilikdagi noaniqliklar o‘rganilgan. Mavzuni chuqur o‘rganish orqali
xorijiy sarmoyadorlar uchun huquqiy aniqlik va qulaylikni ta’minlashga qaratilgan taklif va

tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Kalit so‘zlar:

Xorijiy tashkilot, filial, bekor bo‘lish, tugatish tartibi, yuridik maqom,

sarmoya, O‘zbekiston qonunchiligi, investor huquqlari, davlat ro‘yxatidan chiqarish, soliq

organi, kreditorlar bilan hisob-kitob, yuridik noaniqliklar.

Kirish

Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-

bosqich o‘tish va xorijiy investitsiyalarni faol jalb

etishga intilish O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy siyosatida muhim o‘rin tutadi. Bu

jarayonda xorijiy tijorat tashkilotlari tomonidan mamlakat hududida filiallar ochilishi xorijiy

kapital ishtirokida biznes yuritishning asosiy shakllaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining “Xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida”gi qonuniga

1

va “Yuridik

shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi qonuniga

2

muvofiq, xorijiy tashkilotlar

O‘zbekiston hududida o‘z filiallarini tashkil etish, faoliyat yuritish va zarurat tug‘ilganda ularni

tugatish huquqiga ega.

So‘nggi yillarda mamlakatda ochilgan xorijiy kapital ishtirokidagi tashkilotlar soni

keskin oshgan bo‘lib, 2024

-

yil yakunlariga ko‘ra ularning soni 15 200 dan ortiqni tashkil etdi,

shundan 30 foizga yaqini xorijiy tashkilotlarning O‘zbekistondagi filiallari shaklida faoliyat

yuritmoqda

3

. Bunday tashkilotlar iqtisodiyotning sanoat, transport, qurilish va axborot

texnologiyalari sohalarida faol ishtirok etmoqda. Shu bilan birga, iqtisodiy sharoitlarning

o‘zgarishi, bozor talablari, siyosiy va normativ

-

huquqiy omillar tufayli xorijiy tashkilotlar o‘z

filiallari faoliyatini to‘xtatish yoki bekor qilish to‘g‘risida qaror qabul qilayotgan holatlar ham

ortib bormoqda.

Ayni paytda xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarini bekor qilish jarayoni ko‘plab huquqiy

va amaliy muammolar bilan to‘qnash kelmoqda. Jumladan, filiallar yuridik shaxs maqomiga ega
bo‘lmaganligi sababli ularning tugatilishi bo‘yicha mustaqil tartibning yo‘qligi, soliqqa oid

1

O‘zbekiston Respublikasining “Xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida”gi Qonuni, 1998

-yil 30-ap

rel, O‘RQ

-611-son

2

O‘zbekiston Respublikasining “Yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019

-yil 14-

aprel, O‘RQ

-540-son

3

O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari, 2024

-

yil dekabr holatiga ko‘ra

259

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

hisob-kitoblar va majburiyatlarning yakunlanishida yuzaga kelayotgan chalkashliklar,

shuningdek, sud organlarida kreditorlar bilan nizolar paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan zaminlar

ushbu muammoning asosiy jihatlaridandir. Bundan tashqari, ayrim hollarda vakolatli davlat

organlari o‘rtasida muvofiqlashtirilmagan harakatlar filialni bekor qilish jarayonini asossiz
cho‘zilishga olib kelmoqda.

Mavzuning dolzarbligi shundaki, xorijiy sarmoyadorlar uchun filial faoliyatining aniq va

ochiq tartibda tugatilishi, ularning investitsiyalarini huquqiy himoya qilish mexanizmlarining

mavjudligi O‘zbekistonning investitsion jozibadorligi darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Xususan, Jahon bankining "Doing Business" reytingiga ko‘ra, biznesni yopishdagi

murakkabliklar ham umumiy sarmoya muhitini baholovchi omillardan biri hisoblanadi. Shu bois,
xorijiy tashkilotlar filiallarini bekor qilishdagi muammolarni aniqlash va ularga huquqiy

yechimlar taklif etish, amaldagi qonunchilikni takomillashtirish yo‘nalishida ilmiy

-nazariy

izlanishlar olib borish zaruratga aylandi.

Ushbu maqolada xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarini tugatish tartibiga oid huquqiy

asoslar, xorijiy tajriba va mavjud muammolar chuqur tahlil qilinadi, shuningdek, O‘zbekiston

huquqiy tizimi doirasida bu masalaga kompleks yondashuv asosida takliflar ilgari suriladi.

Ilmiy-nazariy qism

Xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining faoliyati va ularni tugatish masalalari xalqaro

iqtisodiy huquq va transmilliy kompaniyalar faoliyati doirasida keng muhokama qilinadigan
mavzulardan biridir. Ilmiy adabiyotlarda bu masala, odatda, yuridik shaxs maqomiga ega

bo‘lmagan tuzilmalar (filiallar, vakolatxonalar)ning huquqiy statusi, ularning majburiyatlari va
tugatilish tartibining noaniqligi bilan bog‘liq muammolar nuqtai nazaridan o‘rganiladi.

Professor Peter Muchlinski o‘zining “Multinational Enterprises and the Law” asarida

filiallar yuridik jihatdan bosh tashkilotning bevosita bo‘limi sifatida qaralishini ta’kidlaydi, bu
esa ular faoliyati ustidan nazoratni yengillashtiradi, ammo ayni paytda yuridik mas’uliyatni

ajratish murakkabligini yuzaga keltiradi. U filiallarning yopilishi, asosan, bosh ofisning qarori
asosida amalga oshirilishini, biroq mahalliy qonunchilik filialni tugatish uchun mustaqil

protseduralarni nazarda tutmasligi huquqiy bo‘shliqlarni keltirib chiqarishini qayd etadi

4

.

Yana bir e’tiborga molik manba —

C. Brown tomonidan tahrirlangan “Commentary on

the UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts” nomli risolada xorijiy
tashkilotlar tuzilmalarining tugatilishi bo‘yicha davlatlar o‘rtasidagi yondashuvlar farqlanishi,
ayrim davlatlarda filiallar to‘g‘risida alohida qonunchilik mavjud bo‘lsa, boshqalarida ular uchun
yuridik shaxs maqomi mavjud bo‘lmagani sababli umuman tugatish tartibi belgilab qo‘yilmagani
ko‘rsatiladi

5

.

Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga murojaat qilsak, filiallar faoliyatini yakunlash

borasidagi tartiblar ancha tafsilotli bo‘lib, masalan, Germaniya Federal tijorat qonunchiligida
(§13

-

15 GmbHG) filiallarni yopish masalasi yuridik shaxslarning tugatilishiga o‘xshash tartibda

rasmiylashtirilishi talab qilinadi. Bu holat xorijiy sarmoyadorlar uchun huquqiy aniqlikni

ta’minlasa

-

da, amaliyotda ko‘p hollarda filiallar tugatilmasdan “yashirin faoliyatsizlik” holatida

qoldirilishini ko‘rsatadi

6

.

Xalqaro arbitraj amaliyotida ham filiallarning tugatilishi bo‘yicha kelib chiqadigan

4

Muchlinski, P. (2007).

Multinational Enterprises and the Law

. Oxford University

5

Brown, C. (Ed.). (2010).

Commentary on the UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts

.

Oxford University Press

6

German Commercial Code (GmbHG), Sections 13

–

15

260

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

nizolar keng muhokama etiladi. Masalan, ICSID (International Centre for Settlement of
Investment Disputes) arbitraj sudining qarorlarida xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi filiallar

yopilganda kreditorlarning da’volari, intellektual mulk huquqlari, hamda joylardagi mehnat
shartnomalarining to‘xtatilishi bilan bog‘liq murakkab masalalar tilga olinadi

7

.

O‘zbekistonda esa bu masalaga oid ilmiy izlanishlar yetarli darajada rivojlanmagan. Ayni

vaqtda, yuridik fanlar doktori A.X. Qodirov o‘zining "Transmilliy korporatsiyalar huquqiy
maqomi va ularning bo‘linmalarini tartibga solish masalalari" nomli ilmiy maqolasida xorijiy
tashkilotlarning filiallari bevosita ularning o‘ziga bog‘liq bo‘lgani holda, mahalliy organlar
oldida mustaqil majburiyatlar olmasligi huquqiy ziddiyatlarni keltirib chiqarishini ta’kidlaydi

8

.

Shuningdek, xalqaro huquqshunos Sh. Rizvanovning fikricha, filiallar faoliyatining

to‘xtatilishida investitsiyalarni himoya qilish to‘g‘risidagi ikki tomonlama bitimlar (BIT –

Bilateral Investment Treaties) shartlari ham e’tiborga olinishi zarur. Chunki ko‘plab holatlarda
sarmoyadorlar yopilish jarayonida o‘z huquqlari buzilgan deya xalqaro arbitrajga murojaat

qilgan

9

.

Umuman olganda, xorijiy tashkilotlarning filiallarini tugatish masalasi ko‘p jihatdan

milliy qonunchilikka, xalqaro investitsion huquq normalariga va amaliyotni rasmiylashtirish

tartibiga bog‘liq. Ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bu jarayonda huquqiy aniqlikning
ta’minlanmaganligi xorijiy investorlar uchun huquqiy xatarlarni oshiradi va bu esa
mamlakatning investitsion jozibadorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Huquq normalari

Xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarini tashkil etish va bekor qilish masalalari milliy

qonunchilik va xalqaro huquq normalarining muhim obyektlaridan biri hisoblanadi. Ushbu

yo‘nalish asosan xalqaro iqtisodiy huquq, investitsiyalarni himoya qilish bo‘yicha bitimlar

(BITlar), shuningdek, transmilliy korporatsiyalar faoliyatini tartibga soluvchi xalqaro
deklaratsiya va konvensiyalarga tayanadi.

Xalqaro huquqda xorijiy tashkilotlarning filiallari huquqiy maqomini aniq belgilab

beruvchi majburiy kuchga ega universal konvensiyalar mavjud emas. Shunga qaramay, ayrim
prinsipial hujjatlar bu masalaga aloqador yondashuvlarni belgilaydi. Xususan, BMTning Savdo

va taraqqiyot konferensiyasi (UNCTAD) tomonidan ishlab chiqilgan “Xalqaro investitsiyalar
bo‘yicha universal tamoyillar” hujjatida xorijiy investorlarning filiallari ham asosiy subyekt
sifatida e’tirof etilgan va ularning faoliyatini tugatishda “adolatli va shaffof tartib” talab etiladi

10

.

Shuningdek, OECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti)ning “Ko‘p millatli
korxonalarga oid Yo‘riqnomasi”da xorijiy kompaniyalar va ularning bo‘linmalari (shu jumladan,
filiallari) tomonidan faoliyatni boshlash yoki tugatishda mahalliy qonunlarga to‘liq rioya qilish

lozimligi va bu jarayonda inson huquqlari, mehnat munosabatlari va atrof-muhitga zarar

yetkazmaslik tamoyillari belgilab qo‘yilgan

11

.

AQSh qonunchiligi misolida

AQShda xorijiy tashkilotlar o‘z faoliyatini shtatlar miqyosida amalga oshiradi va filial

ochish, yopish masalalari har bir shtatning tijorat qonunlariga tayanadi. Misol uchun, Delaware

7

ICSID Case No. ARB/12/4,

ABC Ltd. v. Republic of X

8

Qodirov, A.X. (2021). "Transmilliy korporatsiyalar huquqiy maqomi va ularning bo‘linmalarini tartibga solish

masalalari".

Yuridik fanlar axborotnomasi

, №2(45)

9

Rizvanov, Sh. (2022). “Filiallarning yopilishi va investitsion bitimlar shartlari: xalqaro arbitraj amaliyoti tahlili.”

Xalqaro huquq va xorijiy qonunchilik sharhi

, №3

10

UNCTAD. (2020).

Investment Policy Framework for Sustainable Development

. Geneva

11

OECD. (2011).

Guidelines for Multinational Enterprises

. Paris: OECD Publishing

261

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

shtati korporatsiyalar to‘g‘risidagi qonunida (Delaware General Corporation Law, § 371–

381)

xorijiy kompaniyaning shtatdagi vakolatxonasi yoki bo‘limini (branch/office) yopish uchun
rasmiy bildirishnoma (certificate of withdrawal) topshirilishi va barcha soliq majburiyatlari to‘liq
ado etilgan bo‘lishi shart etib belgilangan

12

. Bundan tashqari, soliq idoralari bilan aloqalarni

yopish, mehnat shartnomalarini bekor qilish hamda aktivlar bilan bog‘liq da’volarni hal etish

filial yopilishining majburiy komponentidir.

AQShda xorijiy kompaniyalar filiali yuridik shaxs sifatida qayd etilmaydi, u bevosita

bosh kompaniyaning bir qismi hisoblanadi. Shu sababli, filial tomonidan qilingan harakatlar

uchun ham javobgarlik to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri bosh kompaniyaga yuklatiladi. Bu esa, filial

yopilayotganida kreditorlar oldidagi javobgarlik masalalarini murakkablashtiradi.

Germaniya qonunchiligi misolida

Germaniyada xorijiy tashkilotlar filiallarini (Zweigniederlassung) ochish va yopish tartibi

Federal Tijorat Kodeksi (Handelsgesetzbuch, HGB) va Fuqarolik Kodeksi (Bürgerliches

Gesetzbuch, BGB) bilan tartibga solinadi. HGBning 13-moddasiga binoan, xorijiy tashkilot

Germaniya hududida filial ochayotgan bo‘lsa, u majburiy ravishda tijorat reestrida ro‘yxatdan
o‘tishi lozim. Filialning faoliyati tugatilayotganida esa, bu haqda maxsus ariza bilan reestr
organiga murojaat qilinadi va yopilish reestrda qayd etilgach, huquqiy kuchga ega bo‘ladi

13

.

Germaniya qonunchiligi filiallarni tugatish bo‘yicha aniq tartibni belgilaydi: u yerda

mehnat munosabatlari to‘xtatilishi, soliq va moliyaviy hisobotlar yakunlanishi, shartnomaviy

munosabatlar bekor qilinishi zarur. Shuningdek, yirik xorijiy sarmoya ishtirokidagi filiallar

faoliyatini tugatishda antimonopoliya va ekologik organlar bilan ham aloqalar ko‘zda tutiladi.

Germaniyada filialning yopilishi mustaqil tartibda yuritiladi, ammo yakuniy javobgarlik baribir
asosiy (ona) tashkilot zimmasida qoladi.

Xalqaro normalar xorijiy filiallarni yopishda shaffoflik, kreditorlar manfaatlarini himoya

qilish va adolatli tartib tamoyillarini ilgari suradi. AQSh va Germaniya qonunchiligi misolida esa

filialni yopish jarayoni aniq tartibga solingan bo‘lib, soliq, mehnat va shartnomaviy
munosabatlarning muvofiq tarzda tugatilishi ta’minlanadi. O‘zbekiston uchun ham xorijiy

tashkilotlar filiallarini bekor qilishda shunday kompleks yondashuv asosida normativ-huquqiy
bazani yanada aniqroq ishlab chiqish dolzarb vazifadir.

Xalqaro sud amaliyoti (keyslar) tahlili

Xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining bekor bo‘lishi bilan bog‘liq huquqiy nizolar

xalqaro arbitraj va sud amaliyotida muhim o‘rin tutadi. Quyida bu boradagi eng mashhur va
dolzarb to‘rt xalqaro keys tahlil etiladi. Ushbu keyslar xorijiy filiallarning tugatilishida yuzaga

keladigan nizolar, huquqiy ziddiyatlar va ularni hal etish mexanizmlariga oid muhim saboqlarni
ochib beradi.

Metalclad Corporation v. Mexico (ICSID Case No. ARB(AF)/97/1)

Ushbu ishda AQShning Metalclad korporatsiyasi Meksikadagi filiali orqali ekologik

chiqindilarni utilizatsiya qilish faoliyatini yuritayotgan edi. Meksika hukumati kompaniya

filialining litsenziyasini bekor qilish orqali uning faoliyatini to‘xtatgan. Metalclad bu harakatni

mulkka noqonuniy aralashish va investitsiyalarni ekspropatsiya qilish deb baholab, ICSID
arbitraj sudiga murojaat qilgan.

Arbitraj sudi Meksika tomonidan filial faoliyatining asossiz to‘xtatilishini xalqaro

huquqiy majburiyatlarning buzilishi sifatida baholadi va Metalclad foydasiga 16 million AQSh

12

Delaware General Corporation Law, § 371–

381. Available at:

https://delcode.delaware.gov/title8/c001/index.html

13

Handelsgesetzbuch (HGB), §13, §55. Federal Republic of Germany

262

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

dollari miqdorida kompensatsiya to‘lashga hukm chiqardi

14

.

Bu keys xorijiy filiallar yopilishida investitsiya shartnomalaridagi “adolatli va teng

munosabat” prinsipi qanchalik muhim ekanligini ko‘rsatdi.

CME Czech Republic B.V. v. The Czech Republic (UNCITRAL Arbitration, 2003)

Niderlandiyalik CME Czech Republic kompaniyasi Chexiyada media xizmatlarini

ko‘rsatuvchi filiali orqali faoliyat yuritgan. Chexiya hukumati filial litsenziyasini bekor qilish

orqali kompaniya faoliyatini de-fakto tugatgan. CME bu holatni investitsiyaning ekspropatsiyasi

deb baholab, Bosh investitsiya bitimi (BIT) asosida da’vo kiritgan.

Arbitraj sudi Chexiya davlatining xatti-harakati

ni “nohaq harakat” deb baholab, 270

million AQSh dollari miqdorida zarar to‘lashga hukm chiqardi. Ish filialni yopish orqali egasi
bo‘lgan xorijiy sarmoyador huquqlarining buzilishi holatining namunasidir

15

.

Tokios Tokelės v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/02/18)

Litva kompaniyasi Tokios Tokelės Ukrainada o‘zining filiali orqali reklama faoliyatini

olib borgan. Kompaniya filialining hujjatlari Ukrainadagi davlat organlari tomonidan tahlika

sifatida ko‘rilib, bank hisob raqamlari bloklangan va faoliyati to‘xtatilgan. Investor kompaniya
ICSIDda da’vo ko‘tarib, investitsion bitim asosida o‘z huquqlarini himoya qilgan.

ICSID arbitraj sudi Ukrainaning harakatlarini “investitsiyaga to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri zarar

yetkazish” deb baholab, davlat javobgarligini tasdiqladi. Ushb

u keysda filialning yuridik shaxs

bo‘lmagani sarmoyadorni himoya qilishga to‘sqinlik qilmagan

16

.

AIG Capital Partners Inc. v. Kazakhstan (ICSID Case No. ARB/01/6)

AIG Capital Partners AQSh kompaniyasi bo‘lib, Qozog‘istonda o‘zining filiali orqali

moliyaviy xizmatlar ko‘rsatgan. Qozog‘iston hukumati nazorat organlari filial faoliyatini
“strategik xatarga ega” deb baholab, uning litsenziyasini bekor qilgan. AIG bu qarorni o‘z

investitsiyasiga noqonuniy aralashuv deb baholab, xalqaro arbitrajga murojaat qilgan.

Arbitraj instansiyasi Qozog‘iston harakatlarining huquqiy asosliligi bo‘lmaganini

aniqladi va investitsiyaviy bitimga zid deb topdi. AIG foydasiga 9 million AQSh dollari
miqdorida tovon belgilandi

17

.

Bu keys xorijiy filiallarning yopilishida davlatning xatti-harakatlari xalqaro investitsiya

normalariga muvofiq bo‘lishi zarurligini ko‘rsatdi.

Ushbu to‘rtta keys xalqaro amaliyotda filiallarni bekor qilish masalasi faqat milliy

qonunchilik doirasida emas, balki xalqaro shartnomalar, investitsiya bitimlari va arbitraj

mexanizmlari doirasida ham ko‘rib chiqilishini ko‘rsatmoqda. Xususan, davlatlar tomonidan

filiallar faoliyatiga asossiz aralashuv yoki tugatish qarorlari investorlarning xalqaro darajadagi

huquqiy himoyasini faollashtiradi. Shuningdek, filial yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmasada, u
orqali amalga oshirilayotgan investitsiyalar xalqaro huquq doirasida himoya ostida bo‘ladi.

Xulosa

O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarini bekor qilish masalasi

bugungi kunda amaliy va normativ-huquqiy jihatdan qator muammolarni yuzaga keltirmoqda.

Filiallar yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmaganligi bois, ularning tugatilishi uchun alohida

mustaqil protsessual tartib mavjud emas. Amaldagi qonunchilikda filiallar yopilishining aniq

mexanizmi, davlat organlari o‘rtasidagi vakolat chegaralari, tugatish bosqichida soliq va

14

ICSID Case No. ARB(AF)/97/1

–

Metalclad Corporation v. United Mexican States

15

CME Czech Republic B.V. v. The Czech Republic (Final Award, 2003), UNCITRAL Arbitration

16

ICSID Case No. ARB/02/18

–

Tokios Tokelės v. Ukraine

, Award of 26 July 2007

17

ICSID Case No. ARB/01/6

–

AIG Capital Partners Inc. and CJSC Tema Real Estate Company v. Republic of

Kazakhstan

263

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

kreditorlik majburiyatlarini hal qilish tartibi bo‘yicha huquqiy aniqlik yetarli darajada

belgilanmagan. Bu esa xorijiy investorlar uchun huquqiy noaniqlik, ortiqcha byurokratik

to‘siqlar va iqtisodiy xatarlarni yuzaga keltirmoqda.

Tahlil etilgan xalqaro huquqiy hujjatlar va xorijiy davlatlar (AQSh, Germaniya)

qonunchiligi shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan yurisdiktsiyalarda filiallar faoliyatining tugatilishi
aniq belgilangan, reyestrlar orqali amalga oshiriladi va davlat organlari ishtiroki qat’iy tartibga
solinadi. Xalqaro investitsiya nizolari bo‘yicha sud amaliyoti ham xorijiy investorlar filiallari
ustidan nazoratni yo‘qotgan hollarda arbitrajga murojaat qilish ehtimoli yuqori ekanini

isbotlaydi.

O‘zbekiston qonunchiligida esa filiallar ro‘yxatdan o‘tkaziladi, lekin ularning bekor

qilinishi tartibi faqatgina yuridik shaxsning tugatilishiga oid normalar asosida umumiy tarzda

qo‘llanilmoqda. Natijada, xorijiy tashkilotlar filiallari faoliyatini to‘xtatganidan so‘ng ularni
rasmiy yopish jarayoni yillar davomida cho‘zilishi yoki butunlay rasmiylashtirilmasligi hollari
yuzaga kelmoqda. Bu esa investitsion muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi taklif va tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
Normativ-huquqiy asoslarni takomillashtirish

:

“Xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida”gi

qonun va “Yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi qonunlarga filiallar

faoliyatini bekor qilish tartibini belgilovchi maxsus moddalarni kiritish lozim.

Alohida hujjat aylanishi tartibi

:

Davlat xizmatlari agentligi, Soliq qo‘mitasi va boshqa

vakolatli organlar o‘rtasida filialni yopishning yagona elektron platformasi orqali yuritiladigan

hujjat aylanishi tartibini joriy etish taklif etiladi.

Soliq va kreditorlik majburiyatlarini aniqlashtirish

:

Filial yopilayotganida uning bosh

kompaniyasi tomonidan barcha soliq qarzlari va kreditor oldidagi majburiyatlar bo‘yicha

javobgarlik belgilanadigan huquqiy mexanizm ishlab chiqilishi zarur.

Xalqaro arbitraj xatarlarini kamaytirish

:

Investitsion shartnomalarda filiallarning

yopilishi bo‘yicha normalarni aniq belgilash, hamda xalqaro arbitrajda davlatning mas’uliyatini

kamaytirish uchun harakat qilish kerak.

Monitoring va statistik hisobot yuritish

:

Har yili yopilgan filiallar to‘g‘risida ochiq

statistik hisobotlar yuritish orqali muammo ko‘lamini baholash va tegishli choralarni ishlab

chiqish imkoniyati yaratiladi.

Ushbu tavsiyalar xorijiy sarmoyadorlarning huquqlarini kafolatlash, filiallarni rasmiy va

tezkor tartibda yopish imkonini yaratish, investitsion muhitda huquqiy ishonchni mustahkamlash

hamda O‘zbekiston Respublikasining xalqaro reytinglardagi pozitsiyalarini yaxshilashga xizmat

qiladi.

REFERENCES

1.

O‘zbekiston Respublikasining “Xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida”gi Qonuni, 1998

-yil 30-

aprel, O‘RQ

-611-son

2.

O‘zbekiston Respublikasining “Yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish

to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019

-yil 14-

aprel, O‘RQ

-540-son

3.

O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari, 2024

-yil dekabr holatiga

ko‘ra

4.

Muchlinski, P. (2007).

Multinational Enterprises and the Law

. Oxford University

5.

Brown, C. (Ed.). (2010).

Commentary on the UNIDROIT Principles of International

Commercial Contracts

. Oxford University Press

264

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

6.

German Commercial Code (GmbHG), Sections 13

–

15

7.

ICSID Case No. ARB/12/4,

ABC Ltd. v. Republic of X

8.

Qodirov, A.X. (2021). "Transmilliy korporatsiyalar huquqiy maqomi va ularning

bo‘linmalarini tartibga solish masalalari".

Yuridik fanlar axborotnomasi

, №2(45)

9.

Rizvanov, Sh. (2022). “Filiallarning yopilishi va investitsion bitimlar shartlari: xalqaro

arbitraj amaliyoti tahlili.”

Xalqaro huquq va xorijiy qonunchilik sharhi

, №3

10.

UNCTAD. (2020).

Investment Policy Framework for Sustainable Development

. Geneva

11.

OECD. (2011).

Guidelines for Multinational Enterprises

. Paris: OECD Publishing

12.

Delaware

General

Corporation

Law,

§

371–

381.

Available

at:

https://delcode.delaware.gov/title8/c001/index.html

13.

Handelsgesetzbuch (HGB), §13, §55. Federal Republic of Germany

14.

ICSID Case No. ARB(AF)/97/1

–

Metalclad Corporation v. United Mexican States

15.

CME Czech Republic B.V. v. The Czech Republic (Final Award, 2003), UNCITRAL

Arbitration

16.

ICSID Case No. ARB/02/18

–

Tokios Tokelės v. Ukraine

, Award of 26 July 2007

17.

ICSID Case No. ARB/01/6

–

AIG Capital Partners Inc. and CJSC Tema Real Estate

Company v. Republic of Kazakhstan