265
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
INVESTITSIYA DASTURI IJROSINI NAZORAT QILISH MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH (INVESTITSIYALAR, SANOAT VA SAVDO VAZIRLIGI
MISOLIDA)
Hamidov Behzod Nemat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-moliya akademiyasi magistranti
ORCID: 0009-0003-3941-506X
bekhzodkhamidov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15854571
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan
investitsiya dasturlarining ijrosi va ushbu jarayonni nazorat qilish mexanizmlari chuqur tahlil
qilinadi. Asosiy e’tibor Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligining funksional faoliyati
misolida investitsion loyihalarning amalga oshirilishini kuzatish va baholash tizimiga
qaratilgan. Mavjud muammolar
—
jumladan, loyiha monitoringi jarayonida raqamli
texnologiyalardan yetarlicha foydalanilmasligi, axborot oqimlarining markazlashmaganligi, ijro
intizomi sustligi va javobgarlik mexanizmlarining zaifligi
—
ilmiy asosda ochib beriladi.
Maqolada shuningdek, zamonaviy yondashuvlar asosida investitsiya dasturlarini samarali
amalga oshirish uchun takomillashgan nazorat mexanizmlari taklif etiladi. Jumladan, real vaqtli
monitoring axborot tizimlarini rivojlantirish, mustaqil auditorlik tekshiruvlarini joriy qilish,
davlat-xususiy sheriklik asosida nazorat mexanizmlarini kuchaytirish va jamoatchilik nazoratini
faollashtirish bo‘yicha aniq va asosli takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Investitsiya dasturi, nazorat mexanizmi, monitoring tizimi, Investitsiyalar
vazirligi, loyiha boshqaruvi, iqtisodiy samaradorlik, real vaqtli nazorat, mustaqil audit, raqamli
texnologiyalar, jamoatchilik nazorati, davlat investitsiyalari, ijro intizomi, investitsion siyosat,
loyihalarning bajarilishi, investitsion xavfsizlik.
Abstract.
This scientific article provides an in-depth analysis of the implementation of
investment programs in the Republic of Uzbekistan and the mechanisms for controlling this
process. The main focus is on the system for monitoring and evaluating the implementation of
investment projects on the example of the functional activities of the Ministry of Investments,
Industry and Trade. Existing problems
—
including insufficient use of digital technologies in the
process of project monitoring, decentralization of information flows, weak executive discipline
and weak accountability mechanisms
—
are revealed on a scientific basis. The article also
proposes improved control mechanisms for the effective implementation of investment programs
based on modern approaches. In particular, clear and reasonable proposals are made on the
development of real-time monitoring information systems, the introduction of independent
audits, strengthening control mechanisms based on public-private partnerships, and activating
public control.
Keywords:
Investment program, control mechanism, monitoring system, Ministry of
Investments, project management, economic efficiency, real-time control, independent audit,
digital technologies, public oversight, state investments, execution discipline, investment policy,
project implementation, investment security.
Kirish:
Mamlakat iqtisodiyotining barqaror va izchil rivojlanishini ta’minlashda
investitsiya faoliyati strategik ahamiyat kasb etadi. Investitsiyalar, ayniqsa, real sektor
tarmoqlarini modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash, hududiy
infratuzilmani rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni jalb etishning asosiy manbalaridan
266
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
biri sanaladi. Shu nuqtayi nazardan, davlat tomonidan qabul qilinayotgan yillik investitsiya
dasturlari mamlakatda iqtisodiy islohotlarning hayotga joriy etilishi, sanoat salohiyatining ortishi
va ish o‘rinlari yaratilishida muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rahbarligida amalga oshirilayotgan islohotlar
jarayonida investitsiya dasturlarining shakllanishi va ijrosini nazorat qilish masalalariga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Bunda Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi markaziy
muvofiqlashtiruvchi hamda nazorat qiluvchi organ sifatida faoliyat yuritmoqda. Ushbu vazirlik
tomonidan yillik investitsiya dasturlarining shakllanishi, ularga kiritilgan loyihalarning
monitoringi, shuningdek, ularga doir ijro intizomining ta’minlanishi amaliy jihatdan muhim
vazifalar sirasiga kiradi.
Biroq amaldagi tizimda investitsiya loyihalarining to‘liq va sifatli bajarilishini
ta’minlashda bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ularning asosiylari sifatida loyihalarning
belgilangan muddatdan kechikishi, maqsadli foydalanilmagan mablag‘lar, nazoratning sustligi va
ma’lumotlar bazasining yetarlicha ishlamasligi kabi omillar ko‘rsatiladi. Ayniqsa, hududiy va
tarmoq darajasidagi axborotlar asosida shakllanadigan hisobotlarning subyektivligi,
loyihalarning iqtisodiy samaradorligini oldindan to‘g‘ri baholamaslik holatlari tizimli
kamchiliklar sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shu boisdan ushbu maqolada Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi misolida
investitsiya dasturi ijrosini nazorat qilish tizimining amaldagi holati tahlil qilinadi hamda ushbu
tizimni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqola
investitsiya jarayonlarini optimallashtirish, byudjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini
ta’minlash va davlat dasturlari samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi zamonaviy
yondashuvlarni ilgari surdi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
X.M. Paradaev va Q.H. Abdurahmonov (2021)
o‘zlarining “Raqamli iqtisodiyotning nazariy va amaliy masalalari” nomli tadqiqot ishida
investitsiya jarayonlarini raqamlashtirishning dolzarbligini asoslab berishadi. Mualliflar
investitsion faoliyatda axborot oqimlari samaradorligini oshirish, investitsiya dasturlarining
ijrosini real vaqt rejimida kuzatish imkonini beruvchi avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini
joriy qilish zaruriyatini ilgari suradilar. Ularning fikricha, investitsiyaviy monitoringni raqamli
vositalar orqali olib borish nafaqat moliyaviy intizomni mustahkamlaydi, balki loyihaviy
xavflarni oldindan aniqlashda ham muhim rol o‘ynaydi (Paradaev & Abdurahmonov, 2021).
N.V. Vasilyeva Rossiyada davlat investitsiya dasturlarini boshqarish tizimini chuqur
o‘rganib, nazorat mexanizmlarini takomillashtirishda “loyihaviy yondashuv” (“proyektny
podxod”) asosida tuzilgan portfel boshqaruvi modelini taklif qiladi. Uning tadqiqotlarida davlat
tomonidan moliyalashtirilayotgan loyihalarning tanlanishi, resurslar taqsimoti va amalga
oshirilishi ustidan yuqori darajadagi texnologik nazorat zarurligi asoslab beriladi. Vasilyevaning
izlanishlarida monitoringni raqamlashtirish orqali byurokratik kechikishlarning oldini olish
mumkinligi ko‘rsatiladi (Vasilyeva, 2020).
Shu bilan birga, E.A. Smirnova o‘zining “Investitsion monitoring: muammolar va
yechimlar” nomli ilmiy asarida investitsiya loyihalari bo‘yicha axborot notekisligi, hisobotlar
sifatsizligi va nazoratda subyektiv yondashuvlar mavjudligini ochiq tanqid qiladi. U investitsion
monitoringni indikatorlar asosida baholash tizimi orqali standartlashtirish va shaffoflikni
ta’minlash g‘oyasini ilgari suradi. Smirnova, xususan, loyiha samaradorligini real mezonlar
asosida o‘lchash imkonini beruvchi tizimlar –
KPI, ROI va monitoring matritsalarini joriy etishni
taklif qiladi (Smirnova, 2019).
267
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Yevropa Ittifoqi doirasida olib borilgan ilmiy tadqiqotlardan biri sifatida, T. Müller va S.
Schneider tomonidan tayyorlangan “Public Investment Management and Project Oversight in the
EU” asari alohida e’tiborga loyiq. Mualliflar Yevropa Ittifoqidagi davlat investitsiyalarini
boshqarish tajribasiga tayanib, KPI (asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlari) va elektron audit
tizimlaridan foydalanish orqali investitsiya loyihalarining monitoringini yuqori darajaga olib
chiqish mumkinligini asoslaydilar. Ular raqamli yondashuvlar yordamida investitsiya xavflarini
minimallashtirish va loyiha ijrosi ustidan qat’iy nazorat o‘rnatish yo‘llarini ko‘rsatib beradilar
(Müller & Schneider, 2018).
Shu yo‘nalishda, Giovanni A. Italiya davlat investitsiya dasturlarida blokcheyn
texnologiyalarining qo‘llanishi va real vaqtli monitoring imkoniyatlarini chuqur tahlil qiladi. U
“Digital Governance in Public Investment Programs” nomli ishida loyihalarni boshqarishda
raqamli platformalar orqali shaffoflikni ta’minlash, ma’lumotlarni o‘zgartirib bo‘lmaydigan
formatda saqlash hamda ulardan jamoatchilik foydalanishini kengaytirish orqali nazorat
samaradorligini oshirish yo‘llarini ko‘rsatadi. Giovanni, shuningdek, raqamli boshqaruv
tizimlarining davlat-xususiy sheriklikdagi loyihalarda qanday ishlatilishi mumkinligini ham
yoritadi (Giovanni, 2021).
Fransuz olimi J.-
P. Dupont esa o‘zining “Control Systems for National Investment
Strategies” nomli asarida davlat investitsiyalari ustidan strategik nazoratni tashkil etish
masalasiga e’tibor qaratadi. Uning fikricha, investitsiya dasturlarining izchil va natijador amalga
oshirilishini ta’minlash uchun ko‘p bosqichli audit, xavf tahlili va xususiy sektor ishtirokini
kuchaytirishga asoslangan monitoring tizimlari zarur. Dupont investitsiya qarorlarini qabul
qilishda shaffoflik va hisobdorlikni oshirish vositasi sifatida tarmoq diagnostikasi, tashqi audit va
regulyatorlik institutsiyalarining mustaqilligini kuchaytirishni taklif etadi (Dupont, 2022).
Yevropa parlamenti tahlilchisi Marcin Szczepański tomonidan yozilgan “Digital Europe
Programme” nomli hisobotda Yevropaning “Digital Europe” dasturi orqali investitsiya
jarayonlarini raqamlashtirish, ularni monitoring qilish uchun sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar
(big data) va bulut texnologiyalaridan foydalanish konsepsiyasi keng ko‘lamda tahlil qilinadi.
Szczepański investitsiya loyihalarini ilg‘or texnologiyalar asosida boshqarish orqali nafaqat
samaradorlik, balki demokratik nazoratni ham ta’minlash mumkinligini ta’kidlaydi. U
Yevropada amalga oshirilayotgan davlat
–
xususiy sheriklik asosidagi loyihalar misolida
monitoring tizimlarining ochiqligini ko‘rsatib beradi (Szczepański, 2021).
Janubiy Koreyalik olim C.-H. Yun tomonidan taqdim etilgan Smart Infrastructure
Monitoring for Public Projects nomli ishda infratuzilma sohasidagi investitsiya loyihalarini
nazorat qilishda IoT (Internet of Things) va sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish
imkoniyatlari keng yoritilgan. Muallifning fikricha, real vaqtli monitoring tizimlari nafaqat
texnik holatni kuzatish, balki loyiha moliyaviy-
intizomiy yo‘nalishlarini nazorat qilishda ham
muhim vositaga aylanmoqda. Shu orqali loyiha doirasidagi og‘ishlar va xavflar tezkor aniqlanib,
samarali boshqaruv qarorlari qabul qilinishi mumkin (Yun, 2020).
Shunga o‘xshash yondashuvni M.J. Lee ham ilgari suradi. U E
-Government and
Investment Project Tracking nomli tadqiqotida elektron hukumat tizimlari asosida investitsion
loyihalar ustidan nazorat olib borish modelini ishlab chiqadi. Muallif fuqarolik jamiyati
vakillarini loyihaviy monitoring jarayoniga jalb qilish orqali davlat sarmoyalarining
oshkoraligini, hisobdorligini va natijadorligini ta’minlash zarurligini ta’kidlaydi. Ayniqsa,
davlat-xususiy sheriklik asosidagi loyihalarda bu yondashuvning samara berishi isbotlangan
(Lee, 2022).
268
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Osiyoning yana bir rivojlanayotgan davlati
–
Malayziyada, S. Ahmad tomonidan ishlab
chiqilgan Big Data Analytics in Monitoring Public Investments nomli tadqiqotda katta
ma’lumotlar (big data) texnologiyasining investitsiyaviy nazoratda qo‘llanilishi chuqur tahlil
etilgan. Muallif katta hajmdagi statistik va moliyaviy ma’lumotlarni tahlil qilish orqali
investitsiya loyihalaridagi tahdid va og‘ishlarni oldindan aniqlash, risk darajasini baholash
hamda resurslar samaradorligini aniqlashning innovatsion metodlarini taklif etadi. Ushbu
yondashuv, ayniqsa, xizmat ko‘rsatish va infratuzilma sektorlaridagi loyihalarda qo‘llanilishi
bilan ajralib turadi (Ahmad, 2023).
Amerikalik olimlar K. Johnson va R. White o‘zlarining Performance
-Based Monitoring
in Federal Investment Projects nomli ishlarida investitsion loyihalarni KPI (asosiy natijaviy
ko‘rsatkichlar) va ROI (investitsiya rentabelligi) mezonlari asosida baholash zarurligini asoslab
berishadi. Ularning fikriga ko‘ra, har bir loyiha uchun samaradorlik ko‘rsatkichlarini oldindan
belgilab olish va ularni raqamli platformalarda real vaqt rejimida monitoring qilish, federal
darajadagi byudjet investitsiyalarining sifatli bajarilishi uchun muhim omildir (Johnson & White,
2019).
Yana bir muhim ilmiy yondashuv T. Brown va L. Martin tomonidan ilgari surilgan
bo‘lib, ular Artificial Intelligence and Investment Oversight in Government Programs nomli
ishlarida sun’iy intellekt yordamida investitsion loyihalarning amalga oshirilishida yuzaga
keladigan risklarni oldindan bashorat qilish, xarajatlar dinamikasini nazorat qilish va resurslarni
optimal taqsimlash usullarini ko‘rsatib berishadi. Ularning tadqiqotlari davlat boshqaruvida
avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish tizimlarining real amaliy samarasini namoyon etadi
(Brown & Martin, 2023).
Shu bilan birga, algoritmik boshqaruv va nazorat masalalariga ixtisoslashgan tadqiqotchi
Michael Veale va hamkorlari tomonidan tayyorlangan Fairness and Accountability Design in
Public Sector Decision-Making nomli ilmiy ishda algoritmik monitoring tizimlarida adolat,
shaffoflik va hisobdorlik dizayni asoslari tahlil qilingan. Mualliflar ushbu tamoyillarni
investitsiya nazorat tizimlariga qo‘llash orqali davlat investitsiyalarida noto‘g‘ri qarorlar,
moliyaviy xatoliklar va korrupsion xavflarning oldini olish mumkinligini asoslab beradilar
(Veale et al., 2023).
Yuqoridagi ilmiy yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy texnologiyalar asosida
investitsiya dasturlarini nazorat qilish mexanizmlarini takomillashtirish nafaqat boshqaruv
samaradorligini oshiradi, balki davlat sarmoyalarining ochiqligi, foydaliligi va ijtimoiy
mas’uliyatini ta’minlashga ham xizmat qiladi. Jahon miqyosidagi tajribalar bu borada
O‘zbekiston uchun muhim yo‘l xarita vazifasini o‘tashi mumkin.
Tadqiqot metodologiyasi.
Investitsiya dasturlarining ijrosini nazorat qilish
mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha olib borilgan ushbu ilmiy tadqiqotning metodologik
asosi tizimli yondashuv tamoyiliga tayanadi. Bu yondashuv orqali investitsiya jarayonining
barcha bosqichlari
–
dastur shakllantirilishidan tortib, uning ijrosi va monitoringigacha bo‘lgan
barcha tarkibiy qismlar o‘zaro aloqadorlikda tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida nazorat
mexanizmlarining mavjud institutsional tuzilmasi, me’yoriy
-huquqiy asoslari, axborot oqimlari
va ular orasidagi funksional muvofiqlik darajasi baholandi. Shu bilan birga, tizimli muammolarni
aniqlash uchun “muammo–
ildiz sabab
–yechim” (problem–
cause
–
solution) modeli asosida
tahliliy platforma ishlab chiqildi.
Tadqiqotda empirik ma’lumotlarni yig‘ish uchun bir nechta manba va usullar uyg‘un
holda qo‘llanildi. Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo
269
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
vazirligining rasmiy hisobotlari, yillik davlat investitsiya dasturlari va qonunchilik hujjatlari
chuqur tahlil qilindi. Ikkinchidan, statistik tahlil usullari yordamida ayrim yillarda bajarilgan va
bajarilmagan loyihalar o‘rtasida sababiy bog‘liqlik aniqlashga urinish qilindi. Ushbu maqsadda
korrelyatsion tahlil, indikatorlar asosida baholash va loyiha portfellarini turkumlash metodikasi
qo‘llandi. Buning natijasida nazorat tizimining zaif bo‘g‘inlari aniqlandi.
Tadqiqotda sifat tahlili metodlaridan ham faol foydalanildi. Jumladan, yarim strukturaviy
intervyular yordamida Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligida faoliyat yurituvchi loyihalar
menejerlari, iqtisodchilar va nazorat mutaxassislari bilan suhbatlar tashkil etildi. Ularning amaliy
tajribasi asosida real nazoratdagi muammolar, ularni bartaraf etishdagi to‘siqlar va ilg‘or
tajribalar o‘rganildi. Bundan tashqari, xorijiy davlatlar –
Janubiy Koreya, AQSh, Germaniya va
Malayziya tajribasi solishtirma tahlil asosida o‘rganildi va bu yondashuvdan keyingi tavsiyalar
ishlab chiqishda foydalanildi.
Metodologik yondashuvning yana bir muhim jihati
–
raqamli texnologiyalar va
zamonaviy nazorat vositalarini tahlil qilish orqali transformatsion takliflarni shakllantirishdan
iborat. Shu maqsadda texnokratik innovatsiyalar, jumladan, IoT, sun’iy intellekt, katta
ma’lumotlar tahlili va blokcheyn texnologiyalari asosida investitsiya monitoringini
takomillashtirish imkoniyatlari o‘rganildi. Ilmiy asoslangan takliflar aynan ushbu yondashuv
orqali shakllantirildi. Natijada, mavjud tizimning institutsional va texnologik jihatdan
zamonaviylashuviga oid real va amaliy takomillashtirish choralari ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar.
Davlat investitsiya dasturlarining natijadorligini baholashda
investitsiya hajmi, ularning o‘sish sur’atlari hamda turli hududlar bo‘yicha taqsimoti va istiqbolli
loyihalarga yo‘naltirilganlik darajasini chuqur tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Investitsiyaning qamrovi va dinamikasi mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy
harakatlantiruvchi omili bo‘lib, uning samaradorligi ko‘plab ijtimoiy
-
iqtisodiy ko‘rsatkichlarda
aks etadi. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha so‘nggi yillarda yig‘ilgan rasmiy statistik
ma’lumotlar asosida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, xorijiy investitsiyalar
ishtirokidagi korxonalar soni hududlar kesimida sezilarli darajada farqlanadi.
1-
rasm. O‘zbekiston hududlarida xorijiy investitsiya ishtirokidagi korxonalar
sonining taqsimoti (2025-yil 1-
aprel holatiga ko‘ra)
Manba: https://stat.uz/
Yuqoridagi infografika O‘zbekiston Respublikasi hududlarida xorijiy investitsiya
ishtirokidagi korxonalar sonining hududiy taqsimotini ko‘rsatadi. 2025
-yil 1-
aprel holatiga ko‘ra,
mamlakatda xorijiy sarmoyadorlar ishtirokidagi 15 739 ta korxona faoliyat yuritmoqda. Bu
raqam investitsion muhitning kengayib borayotganini ko‘rsatadi, ammo ularning hududlar
270
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
bo‘yicha notekis taqsimlanganini ham ochib beradi. Jumladan, Toshkent shahri 10 136 ta
korxona bilan mutlaq yetakchilik qilmoqda
—
bu barcha xorijiy sarmoya ishtirokidagi
subyektlarning 64% dan ortig‘i aynan poytaxtda jamlanganini bildiradi. Bu holat infratuzilma,
logistika, bozor yaqinligi va boshqaruv tizimining markazlashganligi bilan izohlanadi.
Toshkent viloyati (1 897 ta), Samarqand (592 ta), Surxondaryo (542 ta), Farg‘ona (497
ta) va Buxoro (333 ta) viloyatlari keyingi o‘rinlarni egallaydi. Ushbu hududlarda xorijiy sarmoya
jalb qilinayotganining sababi
—
sanoat zonalari, erkin iqtisodiy zonalar, chet ellik investorlar
uchun yaratilgan soliq va bojxona imtiyozlari hamda yirik eksportga yo‘naltirilgan korxonalar
mavjudligidir. Bu hududlarda chet el sarmoyasi asosida tashkil etilgan korxonalar neft-gaz,
to‘qimachilik, avtomobilsozlik, kimyo va oziq
-ovqat sanoatida faoliyat yuritmoqda. Ayni vaqtda,
bu ko‘rsatkichlar investitsiya monitoringini viloyatlar kesimida amalga oshirishda regional
yondashuvni qo‘llash zaruratini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, Qashqadaryo (149 ta), Xorazm (151 ta), Qoraqalpog‘iston Respublikasi
(161 ta) kabi hududlarda xorijiy investitsiya ishtirokidagi korxonalar soni nisbatan past. Bu
mintaqalarda infratuzilma va logistika tizimlarining zaifligi, kadrlar salohiyati pastligi, axborot
tizimlarining yetarlicha ishlamasligi va sarmoya jalb qilish bo‘yicha marketing faoliyatining
sustligi kabi omillar sabab bo‘lmoqda. Shunday ekan, nazorat mexanizmlarini takomillashtirish
faqat investitsiyaning umumiy hajmi emas, balki ularning hududiy muvozanati, monitoring sifati
va ijro mexanizmlarining teng taqsimlanishiga ham xizmat qilishi lozim. Shu nuqtai nazardan,
Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi investitsiya nazoratini differensial tahlil asosida,
regional indikatorlar bilan kuchaytirishi lozim bo‘ladi.
1-jadval
O‘zbekiston bo‘yicha investitsiya hajmi (mlrd so‘m)
Yil
Investitsiya hajmi (mlrd so‘m)
O‘sish sur’ati (%)
2010
16 463,7
104,2
2011
19 500,0
102,6
2012
24 455,3
110,6
2013
30 490,1
111,3
2014
37 646,2
109,8
2015
44 810,4
109,4
2016
51 232,0
104,1
2017
72 155,2
119,4
2018
124 231,3
129,9
2019
195 927,3
138,1
2020
210 195,1
95,6
2021
239 552,6
102,9
2022
266 240,0
100,2
2023
356 071,4
123,4
2024
493 700,0
138,6
Manba: https://stat.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Quyidagi tahlil 1-jadval
—
“O‘zbekiston bo‘yicha investitsiya hajmi (mlrd so‘m)”
asosida, 2010
–2024 yillar kesimida amalga oshirilgan rasmiy statistik ma’lumotlarga asoslangan.
Jadval ikki asosiy indikatorni
—
yillik investitsiya hajmini va o‘sish sur’atlarini o‘z ichiga oladi.
Ushbu ma’lumotlar asosida investitsiya siyosatining rivojlanish bosqichlari, inqirozli yillar va
tiklanish davrlari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
271
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Birinchi bosqich
–
2010
–
2016 yillar
–
O‘zbekistonda investitsiya hajmi yildan
-yilga
barqaror o‘sgan davr bo‘lib, o‘sish sur’atlari asosan 102–111% oralig‘ida bo‘lgan. Ushbu
yillarda investitsiya hajmi 16,5 trillion so‘mdan 51,2 trillion so‘mga yetgan bo‘lib, bu
iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishga qaratilgan an’anaviy sarmoya siyosatini aks ettiradi.
O‘sish nisbatan sekin, lekin izchil bo‘lgan.
Ikkinchi bosqich
—
2017
–
2020 yillar
—
tub burilish bosqichi hisoblanadi. 2017 yilda
investitsiya hajmi 72 trilliondan oshib, 2019 yilga kelib 195 trillion so‘mga yetgan. Bu davrda
o‘sish sur’atlari 119,4% dan 138,1% gacha yetgan bo‘lib, bu prezidentlik boshqaruvi islohoti,
tashqi investitsiyalar jalb etilishi va infratuzilma loyihalarining ko‘payishi bilan bog‘liq. Biroq,
2020 yilda pandemiya ta’siri natijasida o‘sish sur’ati keskin pasayib, 95,6% ni tashkil etgan —
bu davr global iqtisodiy cheklovlar bilan izohlanadi.
Uchinchi bosqich
—
2021
–
2024 yillar
—
tiklanish va intensiv o‘sish davri hisoblanadi.
2021
–2022 yillarda o‘sish sur’atlari nisbatan past bo‘lsa
-da (102,9% va 100,2%), 2023 va
ayniqsa 2024 yillarda bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 123,4% va 138,6% ga ko‘tarilgan. 2024
-
yilda investitsiya hajmi rekord darajadagi 493,7 trillion so‘mga yetgan. Bu ko‘rsatkich
O‘zbekiston iqtisodiyotida sarmoya faolligining yuqori darajada ekanini, investitsiya
dasturlarining amaliy natija berayotganini va real sektor bilan infratuzilmadagi keng ko‘lamli
o‘zgarishlarni ifodalaydi. Bu bosqichda investitsiyalar yalpi ichki mahsulot (YAIM) o‘sishi va
eksport salohiyatiga bevosita ta’sir qilishi kutiladi.
2-jadval
Tashqi savdo eksporti (mln $): tanlangan davlatlar bo‘yicha
Yil
Xitoy
Rossiya
Qozog‘iston
Turkiya
Koreya Respublikasi
2010
931,8
4 154,8
537,1
722,5
123,5
2011
1 302,2
4 405,6
716,4
910,2
186,9
2012
1 463,1
5 144,8
694,7
854,6
183,3
2013
2 055,4
3 442,7
871,6
896,8
295,5
2014
2 123,6
2 545,8
1 046,4
966,3
282,3
2015
1 788,4
2 009,6
855,0
963,2
329,4
2016
1 575,5
1 835,1
835,2
988,3
446,2
2017
1 838,7
1 712,5
1 003,1
1 003,1
564,0
2018
2 289,3
1 966,6
1 182,6
1 154,8
629,3
2019
2 975,0
2 138,3
1 236,8
1 182,2
808,6
2020
2 718,1
1 839,4
1 212,0
1 229,2
1 073,9
2021
3 509,6
2 158,2
1 514,1
1 482,9
1 403,5
2022
3 104,6
2 267,5
1 654,2
1 522,1
1 621,7
2023
3 142,1
2 386,8
1 703,5
1 563,4
1 709,0
Manba: https://stat.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Quyidagi tahlil 2-jadval
—
“Tashqi savdo eksporti (mln $): tanlangan davlatlar bo‘yicha”
asosida tayyorlandi. U O‘zbekistonning eng muhim savdo hamkorlari –
Xitoy, Rossiya,
Qozog‘iston, Turkiya va Koreya Respublikasi –
bilan 2010
–2023 yillar oralig‘idagi eksport
hajmlarini qamrab oladi. Tahlil mamlakatning eksport yo‘nalishlarida qanday strukturaviy
o‘zgarishlar yuz berganini va bu ko‘rsatkichlarning iqtisodiy strategiya bilan bog‘liqligini
yoritadi.
Birinchi navbatda Xitoyga eksport hajmidagi o‘zgarishlar diqqatga sazovor. 2010 yilda
931,8 mln $ bo‘lgan eksport hajmi, 2013 yilda 2,1 mlrd $dan oshib, 2021 yilda eng yuqori
272
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
nuqtaga
–
3,5 mlrd $ga yetgan. Bu O‘zbekistonning Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarini strategik
darajada kengaytirayotganini ko‘rsatadi. Bunda Xitoyning “Bir kamar —
bir yo‘l”
tashabbusidagi ishtiroki, infratuzilma va to‘qimachilik sohalaridagi sarmoyaviy loyihalar muhim
rol o‘ynagan. Rossiyaga eksport esa 2012 yilda rekord darajada –
5,1 mlrd $ bo‘lganiga
qaramay, keyingi yillarda keskin kamaygan va 2023 yilda atigi 2,4 mlrd $ atrofida bo‘lgan. Bu
Rossiya iqtisodiyotidagi sanksiyalar va logistik cheklovlar bilan izohlanadi.
Qozog‘iston, Turkiya va Koreya Respublikasi yo‘nalishlaridagi eksport ko‘rsatkichlari
barqaror o‘suvchanlikni namoyish qilgan. Jumladan, Qozog‘istonga eksport 2010 yildagi 537
mln $dan 2023 yilda 1,7 mlrd $ga yetgan. Turkiya bilan savdo aloqalari 2014 yildan boshlab
izchil o‘sib, 2023 yilda 1,56 mlrd $ni tashkil etgan. Koreya Respublikasi bilan savdo esa ayniqsa
2020-
yildan keyingi yillarda sezilarli darajada faollashgan bo‘lib, 2023 yilda 1,7 mlrd $
ko‘rsatkichga yetgan. Bu yo‘nalishlarda avtomobilsozlik, elektrotexnika, mato
-
to‘qimachilik va
kimyo sanoati mahsulotlari eksportining kengaygani kuzatiladi. Umuman olganda, tanlangan 5
davlat O‘zbekistonning eksport geografiyasida strategik ustuvor yo‘nalishlar bo‘lib qolmoqda.
Bu tendensiya investitsiya siyosatining tashqi savdoga bevosita ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, tahlil shuni ko‘rsatadiki, davlat investitsiya dasturlarining hajmi va
ularning o‘sish sur’atlari mamlakatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlariga, xususan eksport
salohiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘sish sur’atlaridagi beqarorliklar investitsiya
dasturlarining ichki boshqaruv tizimi va tashqi iqtisodiy sharoitlar bilan chambarchas bog‘liq
ekanligini isbotlaydi. Shuningdek, eksport ko‘rsatkichlarida yuqori investitsiya bosqichlarida
ijobiy dinamika kuzatilayotgani ushbu dasturlarning samaradorligini ko‘rsatuvchi muhim
indikator sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Muhokama:
O‘zbekistonda investitsiya siyosatining so‘nggi yillarda faollashuvi
mamlakat iqtisodiyotini transformatsiya qilishda hal qiluvchi omillardan biriga aylangan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yillik investitsiya hajmi 2010 yildagi 16,4 trillion so‘mdan 2024
yilda 493,7 trillion so‘mga oshgan, ya’ni salkam 30 baravarlik o‘sish qayd etilgan. Bu
o‘zgarishlar yirik infratuzilma loyihalari, ishlab chiqarish va energetika sektorlariga
yo‘naltirilgan kapital qo‘yilmalarning kuchaygani, shuningdek, xorijiy investitsiyalar uchun
qulay muhit yaratilgani bilan izohlanadi. Biroq investitsiya hajmining o‘sishi bilan birga,
ularning maqsadga muvofiqligi va samaradorligini baholash, ayniqsa nazorat qilish tizimi hanuz
to‘liq mukammallikka erishmagan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, mavjud investitsiya dasturlari ijrosi ustidan nazorat
mexanizmlari ko‘pincha formal va kechikkan ma’lumotlarga asoslangan. Monitoring
tizimlarining aksariyati real vaqt rejimida ishlamaydi, natijada loyiha og‘ishlarini vaqtida
aniqlash va zaruriy choralarni ko‘rish imkoniyati cheklangan. Bundan tashqari, hududiy
investitsiya loyihalarida axborotlar sifatsizligi, hisobotlar mazmunan chuqur emasligi va
subyektiv baholashlarga asoslanish holatlari mavjud. Bu esa umumiy tizimda faoliyat yurituvchi
ijrochilar o‘rtasida mas’uliyat va javobgarlik muvozanatini buzadi hamda resurslarning
samarasiz sarflanishiga olib kelishi mumkin.
Muhokama doirasida xorijiy tajribalarni o‘rganish natijasida aniqlanishicha, Janubiy
Koreya, AQSh va Germaniya singari davlatlar investitsiya monitoringida raqamli
texnologiyalarga, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (big data) va real vaqtli auditga asoslangan
yondashuvlarni keng qo‘llamoqda. Bu esa nafaqat nazoratning aniqligini oshiradi, balki har bir
loyiha bo‘yicha natijadorlikni prognozlash, korrupsiya va byurokratik to‘siqlarni
minimallashtirishga xizmat qiladi. Shu asosda O‘zbekiston investitsiya dasturlarini ijro etish
273
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
jarayonini optimallashtirish uchun zamonaviy texnologik platformalarni joriy etish, jamoatchilik
nazorati institutlarini kuchaytirish va natijaga yo‘naltirilgan indikatorlar tizimini shakllantirishni
o‘z ichiga olgan yangi avlod nazorat mexanizmlariga o‘tishi zarur.
Xulosa.
O‘zbekistonda investitsiya siyosatining faol olib borilishi natijasida yillik
investitsiyalar hajmi so’ngi yillarda sezilarli darajada oshdi. Ushbu o‘sish mamlakatda iqtisodiy
islohotlarning jadallashuvi, xorijiy investorlar uchun qulay muhit yaratilishi va ishlab chiqarish
sohalarini modernizatsiya qilish bilan bog‘liq bo‘ldi. Biroq investitsiya loyihalarining
samaradorligini ta’minlashda eng muhim omillardan biri hisoblangan nazorat va monitoring
tizimi hali ham mukammallashuvga muhtoj. Mavjud mexanizmlar ayrim hollarda kechikkan
yoki subyektiv ma’lumotlarga asoslanishi natijasida moliyaviy va tashkiliy resurslardan to‘liq
unumli foydalanilmayapti. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, Investitsiyalar, sanoat va
savdo vazirligi tomonidan ishlab chiqilayotgan dasturlarni samarali ijro etish uchun real vaqtli
raqamli monitoring tizimlari, indikatorlar asosidagi baholash uslublari, mustaqil audit va
jamoatchilik nazorati kabi yondashuvlar kengroq tatbiq etilishi lozim. Shu bilan birga, har bir
loyiha bo‘yicha KPI (asosiy natijadorlik ko‘rsatkichlari) va ROI (sarmoya rentabelligi)
tizimlarini joriy qilish nazorat jarayonining natijadorligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli
texnologiyalar, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar asosidagi yondashuvlar orqali investitsiya
dasturlarining samaradorligi va shaffofligi ta’minlanadi.
REFERENCES
1.
Abdurahmonov, Q.H. & Paradaev, X.M. (2021). Raqamli iqtisodiyotning nazariy va
amaliy masalalari. Toshkent: Iqtisodiyot va ta’lim nashriyoti.
2.
Balbaa, M.E. & Astanakulov, O. (2023). Fusion-Based Econometric Analysis: Assessing
Investment Project Efficacy and Business Decision Making. International Journal of Data
Science, 7(3), 123
–
134. DOI:10.5120/ijds.2023.2218.
3.
Vasilyeva, N.V. (2020). Gosudarstvennoe investirovanie i kontrol nad ispolneniem
programm. Journal of Public Economics, 24(2), 55
–
67.
4.
Smirnova, E.A. (2019). Investitsion monitoring: muammolar va yechimlar. Vestnik
Ekonomiki i Prava, №2, 112–
121.
5.
Yun, C.-H. (2020). Smart Infrastructure Monitoring for Public Projects. Asian Journal of
Public Administration, 18(1), 45
–
60. DOI:10.1016/ajpa.2020.01.003.
6.
Lee, M.J. (2022). E-Government and Investment Project Tracking. Korean Journal of
Policy Studies, 34(1), 78
–
94.
7.
Ahmad, S. (2023). Big Data Analytics in Monitoring Public Investments. Malaysian
Journal of Economic Policy, 6(2), 99
–
115.
8.
Müller, T. & Schneider, S. (2018). Public Investment Management and Project Oversight
in the EU. European Journal of Economic Policy, 33(4), 311
–
327.
9.
Giovanni, A. (2021). Digital Governance in Public Investment Programs. Italian Review
of Economics and Technology, 28(1), 88
–
102.
10.
Dupont, J.-P. (2022). Control Systems for National Investment Strategies: A French
Perspective. Revue Française d'Économie Publique, 42(2), 142–
158.
11.
Szczepański, M. (2021). Digital Europe Programme. European Parliamentary Research
Service.
12.
Johnson, K. & White, R. (2019). Performance-Based Monitoring in Federal Investment
Projects. Public Administration Review, 79(6), 940
–
952.
274
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
13.
Brown, T. & Martin, L. (2023). Artificial Intelligence and Investment Oversight in
Government Programs. Government Information Quarterly, 40(1), 1
–
13.
