275
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
AYDAR-
ARNASOY KOʻLLAR TIZIMI IXTIOFAUNASINING HOZIRGI HOLATI
N.Y. Azizov
OʻzFA
Zoologiya instituti, Toshkent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15861565
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 2021
–
2024 yillarda Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi
ixtiofaunasining turlar va ovlanish ahamiyatiga ega bo
‘lgan baliqlarining tarkibini aniqlash
bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalari keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi, Sharqiy Arnasoy, Tuzkon, Aydarko‘l,
ixtiofauna, baliqlar, ovlanadigan turlar.
СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ ИХТИОФАУНЫ АЙДАР
-
АРНАСОЙСКОЙ
СИСТЕМЫ ОЗЕР
Аннотация.
В данной статье представлены результаты исследований,
проведенных в 2021–2024 годах, по определению видового и промыслового состава
ихтиофауны Айдар
-
Арнасайской системы озер.
Ключевые слова:
Айдар
-
Арнасайская система озер, Восточный Арнасай, Тузкан,
Айдаркуль, ихтиофауна, рыбы, промысловые виды.
THE CURRENT STATE OF THE ICHTHYOFAUNA OF THE AIDAR-ARNASOI
LAKES SYSTEM
Abstract.
This article presents the results of research conducted in 2021
–
2024 to
determine the species and commercial composition of the ichthyofauna of the Aydar-Arnasay
lake system.
Key words:
Aydar-Arnasay system of lakes, Eastern Arnasay, Tuzkan, Aydarkul,
ichthyofauna, fishes, commercial species.
Suv havzalarining biologik xilma-
xilligini o‘rganish, mavjud holatini kompleks baholash,
resurslarini saqlash hamda ulardan barqaror va oqilona foydalanish chora-tadbirlarini ishlab
chiqish hozirgi davrda muhim ilmiy-amaliy masalalardan biri sanaladi. Biologik xilma-xillikning
saqlanish darajasi va bioresurslardan foydalanish samaradorligi, avvalo, ushbu resurslarning
turlar tarkibi, miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha to‘liq va ishonchli ilmiy ma’lumotlarga
asoslangan holda hal etilishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimidagi
baliqlar faunasini inventarizatsiya qilish, ularning turlar tarkibi va tarqalishini aniqlash,
populyatsiyalarining holatini baholash hamda tizimli monitoring asosida dinamik o‘zgarishlarini
kuzatish dolzarb ilmiy-
ahamiyatga ega bo‘lib, mazkur suv havzasining biologik resurslarini
saqlash va oqilona boshqarishga xizmat qiladi.
Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi ixtiofaunasining turlar tarkibi N.M.
Xalmatov [8, 9],
U.T.
Mirzayev [5] ishlarida keltirilgan. Biroq ko‘llar tizimi ixtiofaunasi va ovlanish ahamiyatiga
ega bo‘lgan baliq turlarning hozirgi holati bo‘yicha aniq ma’lumotlar mavjud emas.
Material va metodlar.
Tadqiqot materiallari Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi: –
Sharqiy
Arnasoy, Tuzkon va Aydarko‘l ko‘llaridan umumiy qabul qilingan ixtiologik metodlar [6]
yordamida 2021
–
2024-
yilllarda bahor, yoz va kuz oylaridagi nazorat ovlari jarayonida yig‘ildi.
Tadqiqotlarda kataklari 22-
65 mm bo‘lgan baliq ovlash to‘rlari to‘plamidan va 5 m uzunlikdagi
tortma to‘rlardan foydalanildi. Baliq turlarini identifikatsiya qilish aniqlagichlar yordamida
amalga oshirildi [1, 3].
Natijalar va ularning muhokamasi.
Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimining ixtiofaunasi
tarkibi turlarning xilma-
xilligi bilan ajralib turadi. Ko‘llar tizimidagi baliqlarning tur tarkibi
276
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
N.M.
Xalmatov [8, 9] ma’lumotlari bo‘yicha 28 tani, U.T.
Mirzayev [5] bo‘yicha 26 tani tashkil
etadi.
Biz tomondan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida hozirda Aydar-
Arnasoy ko‘llar
tizimining ixtiofaunasi tarkibi 7 oilaga mansub, 15 tur baliqdan iborat ekanligi aniqlandi.
Iqlimlashtirilgan yoki tasodifan keltirilgan turlar
–
7, mahalliy
–
8 tur bilan ifodalanadi.
Ixtiofauna tarkibining asosiy qismi Cyprinidae oilasi vakillariga to‘g‘ri keladi (15 tadan 9 tasi),
ularning ulushi turlar umumiy sonining 60% tashkil etadi. Bunday tarkibiy holatning
Oʻzbekiston suv havzalari ixtiofaunasi uchun xosligini U.T.
Mirzayev [4] o‘z tadqiqotlarida
keltirib o‘tgan.
Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi ixtiofaunasining turlar tarkibi 1
-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi ixtiofaunas
ining turlar tarkibi (2021-2024 yillar holati
bo‘yicha)
T/r
TURLAR
I
II
III
CYPRINIDAE
1.
Hemiculter leucisculus
(Basilewsky, 1855)***
+
+
+
2.
Carassius gibelio
(Bloch, 1782)**
+
+
+
3.
Cyprinus carpio
(Linnaeus, 1758)*
+
+
+
4.
Abramis brama orientalis
(Berg, 1949)*
+
-
-
5.
Alburnus chalcoides aralensis
(Berg, 1923)*
+
+
-
6.
Hypophthalmichthys molitrix
(Valenciennes, 1844)**
+
+
-
7.
Leuciscus aspius iblioides
(Kessler, 1872)*
+
+
-
8.
Rutilus aralensis
(Berg, 1916)*
+
+
+
9.
Pelecus cultratus
(Linnaeus, 1758)*
+
+
-
SILURIDAE
10.
Silurus glanis
(Linnaeus, 1758)*
+
+
+
ESOCIDAE
11.
Esox lecius
(Linnaeus, 1758)*
+
-
-
POECILIDAE
12.
Gambusia holbrooki
(Girard, 1859)**
+
+
-
PERCIDAE
13.
Sander lucioperca
(Linnaeus, 1758)**
+
+
+
GOBIIDAE
14.
Rhinogobius brunneus
(Temminck et Schlegel, 1845)***
-
+
-
CHANNIDAE
15.
Сhanna argus
(Cantor, 1842)***
+
+
+
JAMI:
14
12
8
Izoh:
I
–
Sharqiy Arnasoy ko
‘
li, II
–
Tuzkon ko
‘
li, III
–
Aydarko
‘
l ko
‘
li.
*
–
mahalliy, **
–
iqlimlashtirilgan, ***
–
tasodifan keltirilgan turlar.
Sharqiy Arnasoy ko‘li ixtiofaunasining tarkibi, Tuzkon va Aydarko‘l ko‘llari
ixtiofaunasining tarkibiga nisbatan turlar sonining ko‘pligi bilan ajralib turadi. Sharqiy Arnasoy
ko‘li ixtiofaunasining turlar tarkibi –
14 tur, Tuzkon ko‘li ixtiofaunasi –
12, Aydar ko‘li
ixtiofaunasining turlar tarkibi esa
–
8 tur bilan ifodalanadi.
277
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Ilgari I.S. Tagayev [7] tomonidan qayd qilingan 4 tur
–
oq amur (
Ctenopharyngodon
idella
(Valenciennes, 1844)), Eygenman qirraqorini (
Hemiculter eigenmanni
Jordan & Metz,
1913
), chipor do‘ngpeshona (
Aristichthys nobilis
(Richardson, 1845)), qizilparra (
Scardinius
erythrophthalmus
(Linnaeus, 1758)
) va O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan Turkiston
mo‘ylabdori (
Luciobarbus conocephalus
Kessler, 1872) baliqlari hozirda Aydar-
Arnasoy ko‘llar
tizimida uchramasligi aniqlandi.
Tadqiqotlarimiz natijasida Sharqiy Arnasoy ko‘lidagi (2022
-2023 yillar) bahorgi nazorat
ovlarida ovlanish ahamiyatiga ega bo‘lgan baliqlarning 10 turi
(
Carassius gibelio, Cyprinus
carpio, Rutilus aralensis, Abramis brama orientalis, Alburnus chalcoides aralensis, Leuciscus
aspius iblioides, Silurus glanis, Esox lecius, Sander lucioperca, Channa argus
) qayd qilindi.
Yozgi nazorat ovlarida 5 tur (
Rutilus aralensis, Cyprinus carpio, Carassius gibelio,
Hypophthalmichthys molitrix, Sander lucioperca
) qayd qilindi.
Abramis brama orientalis,
Leuciscus aspius iblioides, Silurus glanis, Esox lecius
kabi turlar uchramadi. Kuzgi nazorat
ovlarida 7 tur
–
Carassius gibelio, Cyprinus carpio, Rutilus aralensis, Abramis brama orientalis,
Pelecus cultratus, Sander lucioperca,
Сhanna argus
qayd etildi.
Leuciscus aspius iblioides,
Alburnus chalcoides aralensis, Silurus glanis, Esox lecius
kabi turlar uchramadi.
Tuzkon ko‘lidagi (2021
-2022 yillar) bahorgi nazorat ovlarida ovlanish ahamiyatiga ega
bo‘lgan baliqlarning 6 turi (
Carassius gibelio, Cyprinus carpio, Rutilus aralensis, Silurus glanis,
Sander lucioperca,
Сhanna argus
) qayd qilindi. Yozgi nazorat ovlarida 4 tur (
Carassius gibelio,
Cyprinus carpio, Rutilus aralensis, Sander lucioperca
) qayd qilindi.
Hypophthalmichthys
molitrix, Alburnus chalcoides aralensis, Pelecus cultratus, Silurus glanis, Channa argus
kabi
turlar uchramadi. Kuzgi nazorat ovlarida 7 tur
–
Carassius gibelio, Cyprinus carpio, Rutilus
aralensis, Sander lucioperca
jumladan, bahor va yozda uchramagan turlar
Hypophthalmichthys
molitrix,
Alburnus chalcoides aralensis,
Pelecus cultratus
qayd etildi.
Silurus glanis
uchramadi.
Aydarko‘l ko‘lidagi (2021
-2022 yillar) bahorgi nazorat ovlarida ovlanish ahamiyatiga ega
bo‘lgan baliqlarning 4 turi (
Carassius gibelio, Cyprinus carpio, Rutilus aralensis, Sander
lucioperca
) qayd qilindi. Yozgi nazorat ovlarida 4 tur (
Carassius gibelio, Cyprinus carpio,
Rutilus aralensis, Sander lucioperca
) qayd qilindi.
Silurus glanis, Channa argus
kabi turlar
uchramadi. Kuzgi nazorat ovlarida 6 tur
–
Carassius gibelio, Cyprinus carpio, Rutilus aralensis,
Sander lucioperca
jumladan, bahor va yozda uchramagan turlar
Silurus glanis, Channa argus
qayd etildi.
Hypophthalmichthys molitrix
uchramadi.
Xulosalar:
Aydar-
Arnasoy ko‘llar tizimi ixtiofaunasi turlar tarkibi 7 oilaga mansub, 15
tur (invaziv turlar
–
7, mahalliy turlar
–
8 ta) baliqdan iboratligi, shundan 12 turi ovlanish
ahamiyatiga ega bo‘lgan baliqlar ekanligi aniqlandi. Sharqiy Arnasoy ko‘li, Tuzkon va Aydar
ko‘llari ixtiofaunasining tarkibiga nisbatan turlar sonining ko‘pligi bilan ajralib turadi. Sharqiy
Arnasoy ko‘li ixtiofaunasining turlar tarkibi –
14 tur, Tuzkon ko‘li ixtiofaunasi –
12, Aydar ko‘li
ixtiofaunasining turlar tarkibi esa
–
8 tur bilan ifodalanadi. Hozirgi bosqichda ko‘llar tizimidagi
ov jarayoni barcha ovlanayotgan iqtisodiy ahamiyatiga ega bo‘lgan baliqlarning 81,33 foizini
tashkil etuvchi 4 baliq turiga (orol qizilko‘zi, sazan, kumush tovonbaliq, oq sla) asoslanganligi
aniqlandi. Shuningdek, so‘nggi yillarda Aydar
-
Arnasoy ko‘llar tizimining chuchuk suv
ta’minotining yomonlashganligi ovlanish ahamiyatiga ega bo‘lgan baliq turlarining tabiiy
ko‘payuvchanligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa o‘z navbatida
Abramis brama orientalis,
Aspius aspius iblioides, Chalcalburnus chalcoides aralensis, Pelecus cultratus, Esox lecius
kabi
turlar sonining keskin darajada kamayib ketishiga olib kelmoqda.
278
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
REFERENCES
1.
Borisov P.G., Ovsyannikov N.S. Opredelitel promislovix rib SSSR. 4-ye pererab. i
dopoln. izd.
–
M.: Pishevaya promishlennost, 1964.
–
320 c [Rus tilida].
2.
Mirabdullaev I.M., Mirzaev U.T., Xegay V.N. Opredelitel rib Uzbekistana. 2-ye izdanie.
–
Tashkent: Xorezm, 2002.
–
102 s [Rus tilida].
3.
Mirabdullaev I.M., Mirzaev U.T., Kuzmetov A.R., Kimsanov Z.O. O‘zbekiston
va
qo‘shni hududlar baliqlari aniqlagichi. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: Sano standart,
2011.
–
108 bet.
4.
Mirzaev U.T. Bioraznoobraziya rib Uzbekistana: vidovoe bogatstvo i stepen endemizma
// Dokladi AN RUz.
–
2000, №. 8. –
C. 49-52 [Rus tilida].
5.
Mirzaev U.T. Soxranenie promislovix vidov rib vodoemov pustinnoy zoni Uzbekistana
(na primere Aydaro-Arnasayskoy sistemi ozer) // Biologik, ekologik va
agrotuproqshunoslik ta’limi muammolari va istiqboli: Xalqaro ilmiy
-amaliy konferensiya
tezislari to‘plami. Toshkent, 25
-26 aprel 2001 y.
–
Toshkent, 2001.
–
B. 95-96 [Rus
tilida].
6.
Pravdin I.F. Rukovodstvo po izucheniyu rib. 4-ye izd. - M.: Pishevaya promishlennost,
1966.
–
376 s [Rus tilida].
7.
Tagaev I.S. Ekologiya osnovnix vidov semeystva karpovix rib (Cyprinidae) i ix rol v
biotsenozax ozyor Arnasayskoy sistemi basseyna r. Sirdari: Avtoref. diss... kand. biol.
nauk.
–
Moskva, 1991.
–
22 s [Rus tilida].
8.
Xalmatov N.M. Osnovnie promislovie akklimatizirovannie vidi rib i ix znachenie v
sisteme ozer Arnasaya: Avtoref. diss... kand. biol. nauk.
–
Tashkent, 1973.
–
31 s [Rus
tilida].
9.
Xalmatov N.M. K voprosu formirovaniya ixtiofauni sistemi ozer Arnasay // Biol. osnovi
ribnogo xozyaystva Sr. Azii i Kazaxstana: Tez. dokl.
–
Tashkent: Fan, 1983.
–
S. 249-250
[Rus tilida].
