279
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
PSIXOLOGIK NAZARIYALARDA XARAKTERGA YONDASHUVLARI
Daribayev Atabay Baxit o‘g‘li
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti Pedagogik psixologiya kafedrasi
Amaliy psixologiya yo’nalishi 2
-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
Sagindikova Nargiza Jubatkanovna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
Pedagogik va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi. Psixologiya fanlari doktori (DSc), dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15861600
Annotatsiya.
Ushbu maqolada psixologik nazariyalarda xarakterga yondashuvlar
nazariy tahlil qilinadi. Xarakter shaxsning muhim psixologik kategoriyasi sifatida o‘rganilib,
uning turli nazariy maktablar nuqtai nazaridan qanday tushuntirilishi yoritilgan. Maqolada
qadimgi temperament nazariyasidan boshlab, psixoanalitik, gumanistik, bihevioristik, kognitiv,
shaxsiy xususiyatlar va tipologik yondashuvlardagi xarakter talqinlari tahlil qilinadi. Har bir
yondashuvning asosiy g‘oyalari va xarakter shakllanishiga bo‘lgan yondashuvlari batafsil ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, ushbu nazariyalar insonning shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiy moslashuvini
tushunishda qanday ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
Xarakter, psixologik nazariya, temperament, psixoanaliz, gumanistik
psixologiya, biheviorizm, kognitiv yondashuv, shaxsiy xususiyatlar, tipologik yondashuv,
psixologik tahlil.
APPROACHES TO CHARACTER IN PSYCHOLOGICAL THEORIES
Abstract.
This article presents a theoretical analysis of approaches to character in
psychological theories. Character is studied as one of the most important psychological
categories of personality, and its interpretation from the perspectives of various theoretical
schools is highlighted. The article analyzes character concepts starting from the ancient
temperament theory, followed by psychoanalytic, humanistic, behaviorist, cognitive approaches,
as well as trait theories and typological approaches. The core ideas of each approach and their
perspectives on character development are examined in detail. Moreover, the article shows how
these theories serve as scientific foundations for understanding personal development and social
adaptation.
Keywords:
Character, psychological theory, temperament, psychoanalysis, humanistic
psychology, behaviorism, cognitive approach, personality traits, typological approach,
psychological analysis.
ПОДХОДЫ К ХАРАКТЕРУ В ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ ТЕОРИЯХ
Аннотация.
В данной статье проводится теоретический анализ подходов к
характеру в психологических теориях. Характер рассматривается как важнейшая
психологическая категория личности, раскрывается его трактовка с точки зрения
различных теоретических школ. В статье анализируются представления о характере,
начиная с древней теории темперамента и заканчивая психоаналитическим,
гуманистическим, бихевиористским, когнитивным подходами, а также теориями
личностных черт и типологическими подходами. Подробно рассматриваются основные
идеи каждого подхода и их взгляды на формирование характера. Также показано, как
эти теории служат научной основой для понимания личностного развития и социальной
адаптации человека.
Ключевые слова:
характер, психологическая теория, темперамент, психоанализ,
гуманистическая психология, бихевиоризм, когнитивный подход, личностные черты,
280
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
типологический подход, психологический анализ.
Psixologiyada xarakter tushunchasi shaxsning eng muhim psixologik kategoriyalaridan
biri hisoblanadi. Xarakter insonning shaxsiy fazilatlari, ijtimoiy xulq-atvori va ichki psixologik
xususiyatlarini ifodalovchi muhim tushuncha bo'lib, u insonning tashqi muhitga va jamiyatga
munosabatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Psixologik adabiyotlarda xarakterga berilgan
ta'riflar turlicha bo'lsa-da, uning asosiy mazmuni insonning ichki individual sifatlari majmui,
ijtimoiy xatti-harakatlari va munosabatlarida namoyon bo'ladigan barqaror psixologik
xususiyatlar to'plami ekanligiga asoslanadi.
Psixologik nazariyalarda xarakterga yondashuvlar turli yo'nalishlar va maktablar
doirasida shakllangan bo'lib, har bir nazariya xarakterni o'z nuqtai nazaridan talqin qiladi.
Dastlabki yondashuvlar qadimiy davrlarga, xususan, qadimgi Yunon faylasuflari Hippokrat va
Galen davrlariga borib taqaladi. Ular inson xarakterini temperamentga asoslangan holda to'rtta
asosiy tipga ajratgan: sangvinik, xolerik, melanxolik va flegmatik. Bu tipologiya insonlarning
biologik xususiyatlariga asoslanib, xarakterni fiziologik omillar bilan bog'laydi.
Psixoanalitik yondashuvda esa xarakter tushunchasi insonning ongsiz ehtiyojlari va
psixodinamik jarayonlari asosida tushuntiriladi. Zigmunt Freyd insonning xarakterini id, ego va
super-ego o'rtasidagi ichki psixologik nizolar natijasi sifatida ko'radi. Freydga ko'ra, id insonning
ongsiz, instinktiv ehtiyojlari manbai bo'lsa, ego real hayot talablariga moslashuvchi, super-ego
esa axloqiy me'yorlarni aks ettiruvchi psixik strukturalardir. Ushbu uchlik o'zaro to'qnashuvi
natijasida insonning shaxsiyati va xarakteri shakllanadi. Freydning izdoshi Erik Erikson esa
psixososial rivojlanish nazariyasida inson xarakterining shakllanish jarayonini hayotiy
bosqichlarga bog'lab, har bir bosqichda yuzaga keladigan ijtimoiy-psixologik inqirozlar inson
xarakterini shakllantiruvchi muhim omillar ekanligini ta'kidlaydi.
Gumanistik psixologiya vakillari, jumladan, Abraham Maslow va Karl Rojers esa inson
xarakterini shaxsning o'z-o'zini anglash va o'zini o'zi aktualizatsiya qilish jarayoni bilan
bog'lashadi. Ularning nazariyasida insonning ichki salohiyatini ro'yobga chiqarish va o'zini
to'laqonli shaxs sifatida anglash asosiy o'rin tutadi. Maslow o'zining ehtiyojlar ierarxiyasi
nazariyasida insonning xarakteri yuqori darajadagi ehtiyojlar, ya'ni o'zini o'zi aktualizatsiya
qilish ehtiyoji orqali shakllanishini ta'kidlaydi. Rojers esa insonning xarakteri uning shaxsiy
tajribasi, o'zini anglash darajasi va shaxslararo munosabatlari orqali rivojlanishini ta'kidlaydi.
Bihevioristik yondashuvda esa xarakter insonning tashqi muhit ta'sirida shakllanadigan
xulq-atvor reaksiyalari majmui sifatida talqin qilinadi. Bu yondashuv vakillari, jumladan, Jon
Uotson va B.F. Skinner inson xarakterini tug'ma emas, balki tashqi muhitdan o'rganilgan xatti-
harakatlar natijasi sifatida ko'rib, xarakter insonning hayot davomida o'zlashtirgan tajribalari va
shartli reflekslari asosida shakllanishini ta'kidlaydilar.
Kognitiv yondashuv vakillari esa inson xarakterini aqliy jarayonlar, ya'ni tafakkur, idrok,
xotira, diqqat va qaror qabul qilish mexanizmlari orqali shakllanadigan psixologik tuzilma
sifatida tushuntiradilar. Albert Bandura tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy-kognitiv nazariya
inson xarakterini modellashtirish, kuzatish va o'z-o'zini boshqarish jarayonlari orqali
shakllanishini ta'kidlaydi. Bandura insonlarning boshqalarning xatti-harakatlarini kuzatish orqali
ulardan o'rnak olishini va bu jarayon xarakter shakllanishida muhim ahamiyat kasb etishini
ko'rsatadi.
Shuningdek, shaxsiy xususiyatlar nazariyasida xarakter shaxsning barqaror individual
xususiyatlari majmui sifatida o'rganiladi. Raymond Kettel tomonidan ishlab chiqilgan 16 omilli
281
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
shaxsiy xususiyatlar modeli inson xarakterini o'lchash va tavsiflashda keng qo'llaniladi. Kettel
o'z tadqiqotlarida inson xarakterining asosiy o'lchovlarini aniqlashga harakat qilgan va bu
xususiyatlarni o'z ichiga olgan keng qamrovli model yaratgan.
Tipologik yondashuvlar esa inson xarakterini ma'lum tiplar asosida tasniflashga
qaratilgan. Karl Yung insonlarni psixologik tiplar nazariyasiga asoslanib, introvert va ekstravert
tiplarga ajratgan. Yungga ko'ra, introvertlar o'z ichki dunyosiga, ekstravertlar esa tashqi dunyoga
ko'proq yo'nalgan bo'ladi. Ushbu tipologiya insonning xarakterini aniqlashda keng qo'llaniladi.
Nemis psixologi Karl Leonhard va rus psixologi Andrey Lichko tomonidan ishlab
chiqilgan xarakter aksentuatsiyasi nazariyasi esa inson xarakterining haddan tashqari kuchaygan
yoki kuchsizlangan jihatlarini o'rganishga qaratilgan. Ularning tadqiqotlarida inson xarakterining
aksentuatsiyalangan tiplari aniqlangan bo'lib, bu tiplarda ma'lum psixologik xususiyatlar kuchli
namoyon bo'lishi ta'kidlangan.
Xulosa qilinsa, psixologik nazariyalarda xarakterga yondashuvlar o'ziga xos
yondashuvlar va asoslarga ega bo'lib, har bir nazariya inson xarakterini o'z nuqtai nazaridan
talqin qiladi. Biologik, psixoanalitik, gumanistik, bihevioristik, kognitiv va tipologik
yondashuvlarning har biri inson xarakterining turli jihatlarini ochib beradi va uning
shakllanishida o'ziga xos omillarni ta'kidlaydi. Ushbu nazariyalar inson xarakterining murakkab
va ko'p qirrali tuzilishini ilmiy asosda tushuntirishga imkon beradi. Xarakterga oid nazariyalar
insonning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashuvi va psixologik farovonligini o'rganishda
muhim ilmiy asos bo'lib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Асмолов А.Г. «Психология личности». —
Москва: МГУ, 2001.
2.
Леонгард К. «Акцентуированные личности». —
СПб.: Питер, 2001.
3.
Личко А.Е. «Психопатии и акцентуации характера у подростков». —
СПб.: Питер,
2000.
4.
МакКрае Р.Р., Коста П.Т. «Личностные черты в теории и практике». —
СПб.: Речь,
2004.
5.
Мейерс Д.Г. «Социальная психология». —
СПб.: Питер, 2007.
6.
Allport, G. W. (1937).
Personality: A Psychological Interpretation
. New York: Holt.
7.
Eysenck, H. J. (1947).
Dimensions of Personality
. London: Kegan Paul.
8.
Cloninger, S. (2004).
Theories of Personality: Understanding Persons
. Pearson
Education.
9.
Larsen, R. J., & Buss, D. M. (2005).
Personality Psychology: Domains of Knowledge
about Human Nature
. McGraw-Hill.
10.
Funder, D. C. (2010).
The Personality Puzzle
. W. W. Norton & Company.
11.
Carver, C. S., & Scheier, M. F. (2011).
Perspectives on Personality
. Pearson Education.
12.
SAGINDIKOVA N. RESPONSIBILITY AND ITS MANIFESTATION IN YOUTH
PSYCHOLOGY
13.
Daribaev A., Sagindikova N. HISTORY OF PSYCHOLOGY //Modern Science and
Research.2024.
Т. 3. №. 1. С. 1162
-1166.
14.
Sagindikova N. J. RESEARCHING THE ESSENCE OF GENDER IN PSYCHOLOGY
//Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т
. 3.
–
№.
1.
–
С. 999
-1003.
15.
Sagindikov J. N. TAKE RESPONSIBILITY IN STUDENT LIFE //Modern Science and
Research.
–
2024.
–
Т
. 3.
–
№.
1.
–
С. 1038
-1042.
