“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
69
ATROF-MUHIT O‘ZGARISHINI MONITORING QILISHDA KOMPYUTER
TEXNOLOGIYALARINING ZAMONAVIY SALOHIYATI
Bektursınova Dilnura Pulat qızi
Nukus davlat pedagogika instituti doktorant
Annotatsiya.
Maqolada
atrof-muhit
o‘zgarishini monitoring qilishda kompyuter
texnologiyalarining roli ko‘rib chiqiladi. Kompyuter texnologiyalaridan foydalanishning ijobiy
tomonlari ko‘rsatilib, atrof-muhit monitoringining zamonaviy yondashuvlarini samarali amalga
oshirishga to‘sqinlik qilayotgan dolzarb muammolar aniqlandi. Atrof-muhit ma’lumotlarini
monitoring qilish va tahlil qilishning raqamli usullariga sifatli o‘tish uchun normativ-huquqiy
bazani takomillashtirish, ilmiy sohani rivojlantirish va professional kadrlar tayyorlash bo‘yicha
chora-tadbirlar taklif etilmoqda.
Kalit so‘zlar:
atrof-muhit, monitoring, masofadan zondlash, geografik axborot tizimlari, katta
ma’lumotlarni qayta ishlash, raqamlashtirish
Ekologik o‘zgarishlarni monitoringida kompyuter texnologiyalari muhim rol o‘ynaydi. Ular
sizga ma’lumotlarni to‘plash, tendentsiyalarni tahlil qilish va tabiiy hodisalar va antropogen
effektlarning oqibatlarini bashorat qilishingizga imkon beradi. Zamonaviy ma’lumotlar to‘plash va
qayta ishlash tizimlari ekotizimlarning holatini yaxshiroq tushunishga, iqlimiy o‘zgarishlarning
holatini yaxshiroq tushunishga va ekologik ofatlarning oldini olishga yordam beradi.
Atrof-muhit monitoringi - bu tabiiy muhitning holatini muntazam ravishda kuzatib borish
jarayoni bo‘lib, uning maqsadi uning sifatining o‘zgarishi tendentsiyalarini aniqlash, inson
faoliyatining ta’sirini baholash va tabiatni salbiy ta’sirlardan himoya qilish choralarini ishlab
chiqishdir [1]. Ushbu maqolada biz kompyuter texnologiyalari atrof-muhitni monitoring qilish
usullarini takomillashtirishga qanday hissa qo‘shishini ko‘rsatamiz, mavjud yondashuvlarning
afzalliklari va cheklovlarini aniqlaymiz va atrof-muhitni nazorat qilish uchun axborot tizimlarini
yanada rivojlantirish yo‘llarini taklif qilamiz.
Zamonaviy kompyuterlar paydo bo‘lishidan oldin atrof-muhit monitoringi asosan qo‘lda, dala
tadqiqotlarining an’anaviy usullari va suv, tuproq va havo namunalarini laboratoriya tahlillaridan
foydalangan holda amalga oshirildi [6]. Bunday yondashuvlar ko‘p vaqt talab qiladigan, sekin va
ko‘pincha yetarli ma’lumotga ega emas edi. Biroq, kompyuter texnologiyalari va raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi vaziyatni sezilarli darajada o‘zgartirdi. Bugungi kunda kompyuterlar
ekologik fan va amaliyotning deyarli barcha jabhalarida, fizik xususiyatlarni avtomatik o‘lchashdan
tortib, ma’lumotlarni tahlil qilish va natijalarni vizualizatsiya qilishning eng murakkab
modellarigacha qo‘llaniladi.
Kompyuter texnologiyalarini ekologiyaga joriy etishning birinchi misollaridan biri yerni
sun’iy yo‘ldosh orqali masofadan zondlashdan foydalanish edi. Birinchi sun’iy yo‘ldoshlar XX
asrning o‘rtalarida ishga tushirila boshlandi, ammo faqat asrning oxirida katta hajmdagi sun’iy
yo‘ldosh tasvirlarini qayta ishlashga va ulardan foydali ma'lumotlarni olishga qodir kuchli
kompyuterlar paydo bo‘ldi. Bugungi kunda masofadan zondlash o‘rmon resurslarini baholash, suv
havzalarining ifloslanishini kuzatish, yong‘in o‘choqlarini aniqlash va yer qoplamining degradatsiya
zonalarini aniqlash uchun faol foydalanilmoqda [2, 5].
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
70
Rivojlanishning yana bir yo‘nalishi geoaxborot tizimlari (GAT) bo‘lib, ular fazoviy
ma’lumotlarni turli xil ma’lumotlar manbalari bilan birlashtirishga imkon beradi. GAT aholi
zichligi, transport oqimlari, sanoat korxonalari va qishloq xo‘jaligi yerlarini joylashtirish kabi atrof-
muhitga ta’sir qiluvchi turli omillarni har tomonlama tahlil qilish imkoniyatini beradi [4]. Shunday
qilib, zamonaviy kompyuter texnologiyalari atrof-muhit monitoringi sohasidagi imkoniyatlarimizni
sezilarli darajada kengaytirdi, bu esa turli xil kuzatuvlardan tabiiy obyektlarning holatini har
tomonlama nazorat qilishga o‘tishga imkon berdi.
Zamonaviy atrof-muhit monitoringining eng muhim vositasi katta hajmdagi ma’lumotlarni
tahlil qilishga asoslangan kompyuter modellari hisoblanadi. Mashinali o‘rganishning murakkab
algoritmlaridan foydalanish yashirin naqshlarni aniqlash va kelajakdagi voqealarni bashorat qilish
imkonini beradi.
Masalan, global iqlim modeli atmosfera, okean va litosferadagi fizik jarayonlarni tavsiflovchi
tenglamalar tizimidir[6]. Bunday modellar katta hisoblash quvvatini talab qiladi va iqlim
o‘zgarishining turli stsenariylarini taqlid qilishga qodir. Yana bir misol — sun’iy yo‘ldosh
tasvirlaridagi naqshlarni aniqlash uchun sun’iy neyron tarmoqlardan foydalanish. Bu landshaft
turlarini tezda tasniflashga, o‘rmon va qishloq xo‘jaligi yerlarini baholashga, eroziya va cho‘llanish
belgilarini aniqlashga yordam beradi [3].
Bundan tashqari, bulutli ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash xizmatlari keng tarqalib,
butun dunyo bo‘ylab tadqiqotchilar uchun ulkan ma’lumotlar bazalariga kirish imkonini beradi.
Bulutli platformalar turli mamlakatlarning ilmiy jamoalari o‘rtasida axborot almashishni
osonlashtiradi va atrof-muhitni muhofaza qilish amaliyotida innovatsion yechimlarni joriy etishni
tezlashtiradi[2, 3].
So‘nggi o‘n yilliklardagi sezilarli yutuqlarga qaramay, atrof-muhit monitoringi sohasiga
kompyuter texnologiyalarini joriy etish bilan bog‘liq bir qator muammolar mavjud. Ular orasida
quyidagi jihatlar ajralib turadi[2, 4, 5]:
1. Uskunalarni standartlashtirishning yetarli emasligi: turli ishlab chiqaruvchilar o‘zlarining
ma’lumotlar uzatish formatlaridan foydalanadilar, bu esa turli xil axborot manbalarini birlashtirishni
qiyinlashtiradi.
2. Ma’lumotlarni qayta ishlash va saqlashga yagona yondashuvning yo‘qligi: yagona
standartlarning yo‘qligi ma’lumotlarning muvofiqligiga to‘sqinlik qiladi va tadqiqotchilarning keng
doirasi uchun yuqori sifatli ma’lumotlarning mavjudligini cheklaydi.
3. Texnik jihozlarning yuqori narxi: qimmat uskunalarni sotib olish va ularga xizmat
ko‘rsatish ko‘plab mintaqalar va tashkilotlar uchun jiddiy to‘siq bo‘ladi.
4. Sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini sharhlashning cheklangan imkoniyatlari: mavjud ishlov berish
algoritmlari ba’zan individual landshaft elementlarini aniq aniqlash yoki kichik detallarni tanlash
uchun yetarli emas.
5. Malakali kadrlarning yetishmasligi: zamonaviy axborot texnologiyalari bilan ishlash
bo‘yicha zarur bilim va tajribaga ega bo‘lgan mutaxassislarning etishmasligi monitoringning yangi
usullarini tarqatish sur’atini sekinlashtiradi.
Bu cheklovlarni bartaraf etish uchun qonunchilik bazasini yanada takomillashtirish, IT-
texnologiyalar sohasida ilmiy tadqiqot va ishlanmalarni rag‘batlantirish, yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash va ilg‘or tajribani keng jamoatchilik orasida ommalashtirish taklif etiladi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlaymizki, atrof-muhit monitoringida kompyuter texnologiyalarini
rivojlantirish istiqbollari yuqori tezlikdagi Internet mavjudligining oshishi, superkompyuterlar
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
71
quvvatining oshishi va kvant hisoblashlarining rivojlanishi bilan bog‘liq. Ushbu omillarning
barchasi inqirozli vaziyatlarning oldini olish va buzilgan ekotizimlarni tiklash uchun zarur
ma’lumotlarni o‘z vaqtida olishni ta’minlaydigan yangi avlod modellari va vositalarini yaratishga
imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Бондур В. Г. и др. Проблемы мониторинга и предсказания природных катастроф
//Исследования Земли из космоса. – 2005. – №. 1. – С. 3.
2. Даудова Б. М., Музаева Л. В. Информационное общество: информационные
технологии и экология //молодежь и наука: реальность и перспективы развития. – 2015. – С.
23-27.
3. Мамаражабова Б. А., Шингисов А. У. Исследование современного применения
искусственного интеллекта в экологическом мониторинге безопасности деятельности
человека //Главный редактор: Ахметов Сайранбек Махсутович, д-р техн. наук; Члены
редакционной коллегии: Алланиязов Гуломжон Шерниязович, д-р философии техн. наук. –
2024. – С. 20.
4. Сегал А. М., Арустамов Эдуард Александрович, Балакин Виктор Алексеевич Оценка
экологического состояния территории и мониторинг окружающей среды с использованием
ГИС-технологий // Вестник евразийской науки. 2018. №2.
5. Тыныбеков А.К., Куленбеков Ж.Э., Алиев М.С. Использование данных
дистанционного зондирования для экологических исследований // Вестник КРСУ. – 2008. –
Т. 8. – с. 94–99.
6. Якунина И. В., Попов Н. С. Методы и приборы контроля окружающей среды.
Экологический мониторинг //Тамбов: Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та. – 2009. – Т. 188.
