“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
77
NAVOIY VILOYATI CHO‘L QISMINING NOZOGEOGRAFIK VAZIYATIGA TA’SIR
ETUVCHI ASOSIY OMILLAR VA ULARNING HUDUDIY JIHATLARI
Chimiyeva Diyora Abduvahob qizi
Samarqand Davlat Universiteti magistranti
E-mail:
Annotatsiya:
Ushbu maqolada navoiy viloyati cho‘l qismining nozogeografik vaziyatiga
ta’sir etuvchi tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy hamda ekologik omillar alohida e’tirof etilgan. Jumladan
cho‘l kasalliklari, Navoiy viloyati aholisi orasida nafas olish a’zolarining shamollashi bilan bog‘liq
yuqumli kasalliklar, Poliartrit, havo-tomchi yuqumli kasalliklar (grip, bolalar yuqumli kasalliklari)
yilning boshqa davrlariga nisbatan birmuncha ko‘p uchraydi.
Kalit so‘zlar:
Tabiiy va iqrisodiy- ijtimoiy, ekologik omillar, oshqozon ichak, yuqumli
parazitar kasalliklar,nafas olish tizimi,ichimlik suvi sifati.
Kirish:
Atrof-muhitning tozaligi ko‘p jihatdan inson salomatligini belgilab beradi. U tabiiy va
sun’iy omillar ta’sirida ifloslanadi. Atrof muhitni ifloslovchi tabiiy omillarga joyning tabiiy
geografik muhitiga bog‘liq bo‘lgan elementlar xususan, shamol (havodagi chang miqdorining ortib
ketishiga olib keladi) sellar, qurg‘oqchilik, suv toshqinlari, zilzilalar, chigirtka bosishi, surilmalar va
h.k. kiritishimiz mumkin.Har bir hududning mahalliy tabiiy-geografik sharoiti inson salomatligiga
turlicha ta’sir etishi mumkin.
Viloyatda shakilangan nozogeografik vaziyatga tabiiy omillarning ta’siri
.
Navoiy viloyati
tabiiy geografik jihatdan asosiy qismini qizilqum tabiiy geografik o‘lkasiga kiradi va Uchquduq,
Tomdi tumanlari hamda Zarafshon shaharlari to‘laligicha qizilqumda joylashgan.Qizilqum iqlimi
kontinental bo‘lib, qishi sovuq, yozi issiq, quruq, serquyoshdir.Qishning iliq kelishi oqibatida aholi
orasida shu fasl bilan bog‘liq kasalliklar (shamollashlar) kamaysa-da, biroq bahor kelishi bilan
yuqumli kasalliklar keskin ortadi. Qish faslida Navoiy viloyati aholisi orasida nafas olish
a’zolarining shamollashi bilan bog‘liq yuqumli kasalliklar, Poliartrit, havo-tomchi yuqumli
kasalliklar (grip, bolalar yuqumli kasalliklari) yilning boshqa davrlariga nisbatan birmuncha ko‘p
uchraydi (Ermakova L.N., Tolmacheva N.I., 2006) Bizning izlanishlarimiz shuni ko‘rsatadiki
haqiqatdanda Uchquduq, Tomdi tumanlari qishloq va ovullarida hamda Zarafshon shahari aholi
orasida asab kasalliklari birmuncha yuqori ko‘rsatgichga ega. Doimiy shamol va qattiq sovuq
hukum surgan o‘lkalarda qon bosimining pastligi va nafas olishning qiyinligi kuzatiladi, bu holat
muayyan xastaliklarni keltirib chiqaradi (Avsin A.P., Javaronkov A.A., Marachayev A.G., 1985)
bunday ko‘rsatgichlar qishda navoiy viloyatida kuzatishimiz mumkin.Jahon Miqyosida davrlar
o‘tishi bilan ko‘plab yuqumli va boshqa turdagi kasalliklar yo‘qolib, ular o‘rnida yangi turdagi
kasalliklar avj olib bormoqda. Bunday turdagi kasalliklar orasida ayniqsa saraton, endokrin, sil,
alergik va zaharlanish hamda irsiy kasalliklar keskin ortib bormoqda. Bunday kasalliklar ko‘pincha
taraqqiyot kasalliklari ham deyiladi.
Iqtisodiy-ijtimoiy omillar
Inson salomatligini belgilovchi tabiiy omillar bilan bir qatorda
iqtisodiy-ijtimoiy omillar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Navoiy viloyatining Nurota, Konimex,
Tomdi tumanlarida aholi orasida brusellyoz kasalliklari sezilarli darajada ko‘p uchraydi. Buning
asosiy sababi avvalo mazkur hududlarda chorvachillikning keng yo‘lga qo‘yilganligi bilan birga,
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
78
ushbu mintaqalar tabiiy sharoitining aynan mana shu kasallik tug‘diruvchi mikroorganizmlarning
rivojlanishi uchun nihoyatda qulayligidir.Umuman olganda, qishloq joylarda ichimlik suvi bilan
bog‘liq tarzda oshqozon-ichak va yuqumli parazitar kasalliklar keng uchraydi. So‘ngi vaqtlarda
qishloq xo‘jaligida kimyoviy moddalarning meyoridan ortiq holda qo‘llanishi ushbu hududlarda
istiqomat qiluvchi kishilar orasida yuqoridagi kasalliklar bilan bir qatorda, jigar xastaliklari, nafas
yo‘llari kasalliklari avj olib borayotgani ham sir emas.Haqiqatdan biz olib borgan tatqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, Navoiy shahri va uning atrofida aholining yuqorida sanab o‘tilgan kasalliklar bilan
kasallanish salmog‘i Navoiy viloyatining boshqa shahar va tumanlariga nisbatan ancha yuqori.
Shuningdek Navoiy shahri qon va qon hosil qiluvchi azolar bilan og‘riganlar soni ham ko‘proq
kuzatiladi.Aholi salomatligi tasiri etuvchi ijtimoiy-iqtisodiy omillar orasida hududlarning transport
omillarini tasiri katta.
Viloyatda
shakilangan
nozogeografik
vaziyatga ekologik omillarning tasiri.
Aholi
salomatligi ular orasida uchraydigan kasalliklar
ko‘p jihatdan atrof-muhitga bog‘liq bo‘lib, uning
ifloslanishi kishilar salomatligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Atrofimizni o‘rab turgan tabiiy-muhit
biz insonlarning xo‘jalik faoliyatimiz tufayli asrlar
davomida ifloslanib kelmoqda. Ayniksa, sunggi
yillarda tabiiy tizimlarning degradatsiyasi butun
biosferaning
zaxarlanishiga,
uning
tabiiy
muvozanatini butunlay izdan chiqishiga sabab
boʻlmoqda.
So‘ngi
yillarda
O‘zbekistoning
aksariyat mintaqalarida, jumladan Navoiy viloyatida antropogen va texnogen omillar tasirida tabiiy
muhitning ifloslanishi, atmosfera havosing turli hil chiqindilar, jumladan is gazlari bilan
zaharlanishi, buning oqibatida kesin geoekologik vaziyatlarning vujudga kelishi, aholining yashash
sharoiti bilan bog‘liq bo‘lgani ijtimoiy, sanitar gigenik muamolarning kelib chiqishi va boshqa
salbiy holatlar tufayli turli hil kasalliklarning ortib borishi kuzatilmoqda.
Atmosfera havosining buzilishi natijasida o‘pkaning surunkali kasalliklarining paydo
bo‘lishiga olib keladi.
Xulosa:
Navoiy viloyati aholisi salomatligiga tabiiy geografik hamda iqtisodiy va ijtimoiy
geografik omillarning taʼsiri katta. Tabiiy geografik omillar orasida xususan, viloyatning
nozoiqlimiy sharoitlari, landshafti, iqtisodiy-ijtimoiy omillardan esa sanoat, qishloq xo‘jaligi va
transportning hududiy tashkil etilishi hamda ixtisoslashuvi muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga
aholi salomatligiga uning migratsiyasi, takror barpo boʻlish xususiyatlari, urbanizatsiya jarayoni va
geodemografik vaziyati xam oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Aynan ana shu murakkab omillar taʼsirida
Navoiy viloyati nozogeografik vaziyati shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abulqosimov A., Ravshanov A.X. Tibbiy geografik va tibbiy geoekologik tadqiqotlarning
nazariy asoslari. // Fan chorraxalari. Geografiya. –Samarqand, 2013, -B. 24-38.
2. Abu Ali Ibn Sino. Tib qonunlari. J.1. -T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti,
1994.- B.304.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
79
3. Ravshanov A.X. Navoiy viloyatining nozogegrafik vaziyati // O‘zbekiston geografiya
jamiyati axboroti. -Toshknet, 2016. 47-jild. – B.104-108. (11.00.00.№6).
4. Ravshanov A.X. Geografik patologiya-tibbiyot geografiyasining alohida yo‘nalishi sifatida.
// Orol mintaqasi va qo‘shni hududlarda kompleks geografik tadqiqotlarning muammo va
istiqbollari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. -Nukus, 2018.-B.331-333.
5. Ravshanov A.X., Ravshanov Sh. A., Rustamov U.A. Aholiga tibbiy xizmat ko‘rsatishning
hududiy tashkil yetish muammolari.
6. Raxmatullayev A. O‘rta va quyi Zarafshon voha geosistemalarida ekologik vaziyatni
geografik optimallashtirish. Geografiya fanlari doktori dissertatsiyasi avtoreferati. – T., 2018. -
B.20-21.
6. Raxmatullayev A. O‘zbekiston Respublikasi vohalarida ekologik vaziyat va inson
salomatligi o‘rtasidagi korrelyasion bog‘liqlik tahlili // O‘zR FAning ma’ruzalari. –Toshkent, 2011,
-№6. – B. 93-96.
7. Raxmatullayev A. Aholi salomatligiga ekologik vaziyatning ta’siri (Zarafshon vodiysi
misolida) // O‘zbekiston Respublikasi biologik xilma-xilligining ekologik muammolari:
Respub.ilmiy-amal.konf. mater. – Navoiy, 2006,- B. 263-265.
9. Komilova N., Ravshanov A., Muxammedova N. Tibbiyot geografiyasi va global
salomatlik.-T.:Mumtoz So‘z,2019,-B. 25-39.
