“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
107
KOSON TUMANI YER - SUV RESURSLARI VA ULARDAN OQILONA FOYDALANISH
MASALALARI
Hasanov Furqat Shoniyoz o‘g‘li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti magistr
Annotatsiya.
Bu maqolada Koson tumaning hudud va MFY lar kesimida suv resurslarini
taqsimlanganligi va yetishmovchiligi mavjud suv miqdoridan talab etilgan suv resursi o‘rtasidagi
farqlar ko‘rsatilgan. Bu maqolada suv resurslaridan oqilona foydalanish bo‘yicha xulosa va
takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Guliston hududi, Quyi Obron MFY, Boyg‘undi MFY,O‘rta Obron MFY,Yuqori
Obron MFY, paxta,g‘alla, suv yetishmovchiligi, Koson tumani, kartoshka , poliz ekinlar.
Koson tumani hududida 2024-2025 yilgi sug‘orish ishlari uchun 242 000 ming m
3
suv
ajratilgan. Bunda o‘rganib chiqishimiz kerak bo‘lgan hududlarimiz 23 ta va bularga kiruvchi
MFYlar va fermer xo‘jaliklarni suv resursidan foydalanish ko‘rsatkichlari berilgan. Bu 23 ta
hududdan Guliston hududi misolida tanishib chiqamiz.
Guliston hududi - 47 ta fermer xo‘jaliklari uchun jami 8452,3 ming m
3
4 ta MFY 1) Boyg‘undi MFY uchun 286,0 ming m
3
2)
Quyi Obron MFY uchun 385,1 ming m
3
3)
O‘rta Obron MFY uchun 438,9 ming m
3
4)
Yuqori Obron MFY uchun 933,2 ming m
3
Koson tumani suv va yer resurslaridan foydalanish bo‘yicha va xo‘jalikda paydo bo‘ladigan
yuzaga keladigan muammo va kamchiliklar yuzasidan hududlarni o‘rganib chiqib aniq ma’lumotlar
asosida qaysi hududlarda suv yetishmovchiligi va yer resursi kamligi tahlil qilinadi. Bunda 47 ta
fermer xo‘jaliklari suvli maydoni 1841,26 ming gektarga teng
4 ta MFY suvli maydoni esa 444,1 gektarni tashkil qiladi.
Koson tumani hududi uchun 1 gektar yer maydoniga sarflanadigan suv meyorlari
1)
Paxta ekiniga 7550 m
3
2)
G‘alla ekiniga 5100 m
3
3) Beda ekini uchun 10450 m
3
4) Kartoshka va poliz ekinlari uchun 13600 m
3
Bu ma’lumotlardan kelib chiqqan holda fermer xo‘jaliklariga ajratilgan suvli yer
maydonlarining 1 gektar maydonga ishlarilatidigan suv meyorlaridan kelib chiqib ko‘pgina
hududlarga paxta-g‘alla ekinlarini ekishini inobatga olgan holda hududni suv resursi bilan qay
darajada taminlanganligini aniqlash mumkin.
Masalan: Paxta ekini uchun 7550 m
3
va G‘alla ekini uchun 5100 m
3
bo‘lsa bu ikki ekin
uchun o‘rtacha suv meyorini aniqlaymiz
1)
7550 m
3
+ 5100 m
3
= 12650 m
3
2)
12650 m
3
: 2 = 6325 m
3
Demak o‘rtacha bir gektarga femer xo‘jaliklari yerlarini sug‘orish uchun 6325 m
3
suv
sarflanar ekan.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
108
Endi kuzgi - qishki suvlanadigan yer maydoni va 1 gektar uchun sarflanadigan me’yorlarga
qaraydigan bo‘lsak quyidagicha holat yuzaga keladi:
3)
1841,26 gektar × 6325 m
3
= 11645,9 m
3
zarur bo‘larkan (aslida ajratilgan limit 8452,3 m
3 )
MFY aholi yashaydigan hududda suvli yer maydoni bo‘yicha taqqoslasak :
Beda ekini uchun 10450 m
3
Kartoshka va poliz ekinlari uchun 13600 m
3
bunda
4)
10450 m
3
+ 13600 m
3
= 24050 m
3
5)
24050 m
3
: 2 = 12025 m
3
demak 1 gektar uchun ishlatiladigan suv miqdori aniqlandi.
6)
Jami MFY suvli yeri 444,1 gektar × 12025 m
3
= 5340 m
3
zarur bo‘lar ekan ( aslida
ajratilgan limit 2043,2 m
3
) bunda Guliston hududi bo‘yicha quyidagicha suv yetishmovchiligi
jadvali yuzaga keladi.
T
/r
Hudud
nomi
Hududga
kiruvchi
MFYlar
nomi
va
jami fermer
xo‘jaliklari
nomi
Ajratilgan
suvli yer
maydoni
(gektar
xisobida)
Ajratilgan
suv limiti
miqdori
(ming m
3
)
Umumiy
zarur
bo‘lgan suv
miqdori
(ming m
3
)
Yetarli
bo‘lmagan
suv miqdori
( ming m
3
)
1.
1
Guliston
Boyg‘undi
MFY
62,30
286
747
- 461
Quyi Obron
MFY
83,90
385,1
1006
- 620,9
O‘rta Obron
MFY
95,60
438,9
1147
- 708,1
Yuqori
Obron
203,30
933,2
2439
- 1505,8
Fermer
xo‘jalik
yerlarlari
1841,26
8452,3
11595,9
- 3147,6
Demak birgina guliston hududida suv yetishmovchiligi barchachasi (-) qiymatda chiqmoqda.
Koson tumani qolgan hududlarida ham bu natijalar (-) qiymatda chiqdi.
Bundan tashqari Koson tumani hududidagi suvsiz bo‘lgan hududlarda bahor va yoz oylarida
oyning issiq kunlarida chang to‘zonli havo bo‘lishi aholi salomatligi uchun ham atrof muhit
havosining yomonlashuviga olib keladi. Yoz kunlari hududda changli havo bo‘lishi va aholining
salomatligiga jiddiy zarar berishi hududda o‘sadigan o‘simlik dunyosi va hayvonot dunyosiga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Aholining yoz kunlarida nafas yo‘llarini bilan bog‘liq bo‘lgan kasalliklar ko‘payishiga ham
olib kelmoqda.
Hududning katta qismi lalmi va suvli sug‘oriladigan bo‘lmagani uchun uning tuproq qatlamini
mustahkamlash va tuproqning unumdor qismini shaml yordamida uchirib ketishini oldini olish
uchun hududda suvli maydonlarni ko‘paytirish va o‘simlik dunyosini ko‘paytirish orqali tuproq
qoplamasini mustahkamlash choralari ko‘rilmoqda.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
109
Hududning mavjud o‘simlik dunyosini asrab qolish maqsadida mavjud o‘simlik dunyosidan
unumli foydalanish va xo‘jalik istemoli uchun kerak bo‘lgan turlardan ko‘proq ekishni talab
qilinadi.
Atrof muhitni muhofaza qilish chora tadbirlarini ishlab chiqish eng samarali yo‘llardan
biridir.
Xulosa va takliflar
1.
Hududda iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘ladigan inson va tabiiy omillarni tartibli ravishda
yaxshilashga qaratilgan rejalar ishlab chiqish
2. Fermer xo‘jaliklarida katta maydonli yerlarni yangi suv tejovchi uskunalar orqali
tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini keng ko‘lamda olib borish
3. Tumanni ekologik sharoitini yaxshilash uchun chora tadbirlar rejasini ishlab chiqish
4. Tuman hududi issiq iqlimli bo‘lgani uchun aholi xonadonlarida va dalada poliz va sabzavot
ekinlarini parnik usuli bilan suvni kam miqyosda ishlatishga o‘tish.
5. Hududda sho‘rlangan yerlar atrofida sho‘r yuvilishi uchun kollektorlarni qazish va mavjud
kollektorlarni chuqurroq qazish orqali sizot suvlarni sathini tushurishga erishish
6. Kanallardan fermer xo‘jalik yerlariga boruvchi oqava suvlarni quyma ariqlar( latok) orqali
yetkisizsi ishlarini amalga oshirish
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Koson tumani kadastr bo‘limi ma’lumotlari
2. Koson tuman qishloq va suv masalalari bo‘limi
3. Koson tuman qishloq va yer masalalari bo‘limi
4. www.ziyonet.com.uz
5. www.biblotek.com.ru
6. www.kosonstat.uz
7. www.google.uz
