“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
123
XORAZM VILOYATI QISHLOQ XO‘JALIGINING TARMOQLARI VA HUDUDLAR
BO‘YICHA IXTISOSLASHUVI
Mirzaliyev Sindor Rajabovich, Sobirova Munira Akarаm qizi, Quvondiqova Feruza
Shokirovna
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Xorazm viloyatining qishloq xo‘jaligi tarmoqlari, ularning
rivojlanish holati hamda hududlar bo‘yicha ixtisoslashuvi o‘rganilgan. Statistika ma'lumotlari
asosida viloyat iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligining o‘rni tahlil qilinib, tarmoqlararo va
hududlararo farqlar ilmiy asosda yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Xorazm viloyati, qishloq xo‘jaligi, ixtisoslashuv, tarmoq, agroiqtisodiyot,
hududiy farq.
Xorazm viloyati O‘zbekiston Respublikasining g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib,
iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi yetakchi tarmoqlardan biri hisoblanadi. Viloyatning iqlimiy sharoiti,
suv resurslari va unumdor yerlar mavjudligi qishloq xo‘jaligining turli tarmoqlarini rivojlantirishga
qulay zamin yaratgan. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligida hududlar bo‘yicha ixtisoslashuv
kuzatiladi, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil yakunlariga
qadar Xorazm viloyatida qishloq xo‘jaligi yalpi mahsuloti 13,1 trillion so‘mni tashkil etdi. Uning
58,2 foizi dehqonchilikka, 41,8 foizi chorvachilikka to‘g‘ri keladi. Hududdagi dehqonchilik
tarmoqlari ichida paxtachilik, g‘allachilik, sabzavotchilik va bog‘dorchilik asosiy o‘rin tutadi.
1-jadval
Xorazm viloyatida qishloq xoʻjaligining asosiy koʻrsatkichlari
2010 yil
2015 yil
2020 yil
2024
Qishloq xo‘jaligi ekinlari ekin maydoni,
ming gektar
228,5
232,5
216,8
253,2
Qishloq xo‘jaligi mahsuloti, mlrd. so‘m
1932,2
6215,7
16258,9
28490,6
shu jumladan:
dehqonchilik
995,4
3134,5
7306,7
12750,4
chorvachilik
936,8
3081,2
8952,2
15740,2
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab
chiqarishning o‘sish sur'ati, o‘tgan yilga
nisbatan foizda
102,5
105,5
101,7
102,9
shu jumladan:
dehqonchilik
101,0
104,7
101,0
102,7
chorvachilik
104,4
106,2
102,3
103,1
Mazkur jadval Xorazm viloyati statistika boshqarmasi maʼlumotlari asosida tuzilgan.
Yuqoridagi jadvaldan koʻrinib turibtiki, 2010-yildan 2024-yilgacha ekin maydoni 10,8% ga
o‘sib, 253,2 ming gektarga yetgan. 2020-yilga kelib biroz qisqarish kuzatilgan bo‘lsa-da, keyingi
yillarda dehqonchilik uchun ajratilgan yer maydonlari ko‘paygani, sug‘oriladigan yerlar
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
124
yaxshilanganini anglatadi. Qishloq xo‘jaligi mahsuloti hajmi 2010-yildan 2024-yilgacha 14,75
baravarga oshgan. Bu o‘sish qishloq xo‘jaligi texnologiyalarining rivojlanishi, subsidiyalar
hajmining ortishi va qishloq infratuzilmasining yaxshilanishi bilan izohlanadi. Yillik o‘sish
sur’atlari qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa 2015-yilda yuqori
ko‘rsatkichlarga erishilgan — bu yilda umumiy o‘sish 105,5%, chorvachilik esa 106,2% ni tashkil
qilgan. 2020-yil pandemiya ta’siri ostida o‘sish biroz pasaygan bo‘lsa-da, 2024-yilga kelib yana
tiklangan. Chorvachilik mahsuloti 2010–2024-yillarda 16,8 baravarga ko‘paygan bo‘lsa,
dehqonchilik mahsulotlari 12,8 baravarga oshgan. Bu esa chorvachilikning nisbatan jadal sur’atlar
bilan rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
Shuni ham aytish kerakki, viloyatdagi tumanlar turli qishloq xo‘jalik tarmoqlariga
ixtisoslashgan. Ulardan, Urganch tumani paxtachilik va bog‘dorchilik yetakchi tarmoqlardan.
Ushbu hududda zamonaviy tomchilatib sug‘orish texnologiyalari joriy etilmoqda. Xiva tumani esa
sabzavotchilik va uzumchilik bo‘yicha ixtisoslashgan. Xivada mahalliy sortlar yetishtirilishi keng
yo‘lga qo‘yilgan. Hazorasp tumanida chorvachilik, ayniqsa qoramolchilik va parrandachilik
rivojlangan. Bu yerda zamonaviy mini-fermalar faoliyat yuritmoqda. Gurlan tumanida g‘allachilik,
kartoshkachilik va uzumchilik yo‘nalishlari ustunlik qilsa, Bog‘ot tumanida bog‘dorchilik,
asalarichilik va sabzavotchilik tarmoqlari rivojlangan.
Tarmoqlar bo‘yicha tahliliga qaraydigan boʻlsak, paxtachilik 2023-yilda viloyatda 105 ming
tonna paxta xomashyosi yetishtirildi, bu O‘zbekiston bo‘yicha umumiy hajmning 8,3 foizini tashkil
etdi. G‘allachilik esa 92 ming tonna bug‘doy hosili olingan, shundan 60% Gurlan va Yangibozor
tumanlariga to‘g‘ri keladi. Chorvachilikda 2023-yilda qoramol soni 660 ming boshni, parrandalar
esa 8,1 million boshni tashkil etdi. Meva-sabzavotchilik esa 2023-yilda 175 ming tonna sabzavot,
25 ming tonna meva yetishtirildi.
2-jadval
Tumanlar kesimida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishning oʻsish
surʼatlari.
(oʻtgan yilga nisbatan foizda)
Hududlar
2010 yil
2015 yil
2020 yil
2024 yil
Xorazm viloyati
102,5
105,5
101,7
102,9
Urganch sh
104,8
104,6
100,8
101,1
Xiva sh.
101,3
100,7
tumanlar:
Bog‘ot
106,1
104,9
101,7
105,3
Gurlan
94,5
105,3
103,7
99,5
Qo‘shko‘pir
108,2
105,4
101,0
101,4
Urganch
102,1
106,0
102,6
104,5
Xazorasp
100,3
105,8
101,7
102,7
Tuproqqal'a
99,7
106,2
Xonqa
104,9
105,0
101,9
103,0
Xiva
102,5
101,5
99,7
105,0
Shovot
102,4
106,3
102,1
103,6
Yangiariq
104,8
105,3
100,5
102,9
Yangibozor
101,7
105,3
102,4
100,9
Mazkur jadval Xorazm viloyati statistika boshqarmasi maʼlumotlari asosida tuzilgan.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
125
Xorazm viloyatining qishloq xo‘jaligi tarmoqlari so‘nggi yillarda barqaror rivojlanib
kelmoqda. Viloyatdagi har bir tumanning tabiiy-iqlimiy sharoitlari, resurs salohiyati va
ixtisoslashuv darajasi mahsulot ishlab chiqarish hajmiga va uning yillik o‘sish sur’atlariga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu tahlilda 2010–2024 yillar oralig‘ida viloyat va uning tumanlari bo‘yicha
o‘sish sur’atlari solishtirilgan
.
Tumanlar miqyosida tahlil qilinganida, Qo‘shko‘pir tumani 2010-
yilda eng yuqori o‘sishga ega bo‘lgan - 108,2%. Bu yerdagi chorvachilik va g‘allachilik faoliyati
yetakchi o‘rinda bo‘lgan boʻlsa, Bog‘ot tumanida esa 2024-yilda yana yuqori sur’atni — 105,3%
ko‘rsatgan, bu hududda bog‘dorchilik va sabzavotchilik yetakchilik qilmoqda. Tuproqqal’a tumani
2024-yilda 106,2% bilan viloyatdagi eng yuqori o‘sishni namoyish etgan - bu yerda ekin
maydonlarining kengaytirilgani va davlat dasturlari asosida texnika bilan ta’minlanishning
yaxshilangani bunga sabab bo‘lgan. Shuningdek, Gurlan tumanida 2010-yilgi past ko‘rsatkich -
94,5%, va 2024-yildagi pasayish - 99,5% tarmoqda ba’zi ichki muammolar mavjudligini ko‘rsatadi.
Xiva tumanida esa 2020-yilda 99,7%, lekin 2024-yilda 105,0% ko‘rsatkich bilan o‘z pozitsiyasini
tiklagan.
Aksariyat tumanlar 2015-yilda yuqori o‘sish sur’atlarini qayd etgan, bu davr agrar
islohotlarning faollashgan davriga to‘g‘ri keladi. 2020-yilda deyarli barcha hududlarda o‘sish
sur’atlarining pasayishi kuzatilgan bo‘lib, bu pandemiya va global iqlim o‘zgarishlari bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. 2024-yilda ko‘plab tumanlar iqtisodiy faoliyatini tiklab, yuqori o‘sish sur’atlariga
erishgan, bu esa agrar siyosatdagi islohotlarning samarasidir.
Xulosa.
Xorazm viloyatida qishloq xo‘jaligi tarmoqlari hududiy jihatdan optimal
ixtisoslashgan. Bu ixtisoslashuv yer resurslaridan samarali foydalanish, hosildorlikni oshirish va
iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Kelgusida innovatsion
texnologiyalarni joriy etish va kooperatsion tizimlarni rivojlantirish orqali viloyatning qishloq
xo‘jaligi salohiyatini yanada oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari — https://stat.uz
2.
Xorazm viloyati hokimligi rasmiy veb-sayti — https://xorazm.uz
3.
G‘afurov M.M. “Agrosanoat majmuasi va uning rivojlanish istiqbollari”. — Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
4. Ибрагимов, Л. З., Мусаев, Б. М., & Усманхонова, Д. Ф. (2021). Ўзбекистоннинг
бандлик ва меҳнат бозорига демография омилининг таъсирини баҳолашнинг баъзи
жиҳатлари.
Science and Education журнали
, (2), 2.
4.
Mirzaliyev, S. R., Ochilova, M. S., & Sobirova, M. A. (2024). Urgut tumanidagi
sugʻoriladigan yer maydonlarining meliorativ holati. Экономика и социум, (8 (123)), 144-148.
5.
Karimov I. “Qishloq xo‘jaligida ixtisoslashuv muammolari va yechimlari”. — “Fan va
texnologiya”, 2021.
6.
Xorazm viloyati Qishloq xo‘jaligi boshqarmasi ma’lumotnomasi, 2023.
7.
Rasulov A.A. “Qishloq xo‘jaligida zamonaviy texnologiyalar”. — Urganch: Xorazm
Universiteti nashriyoti, 2022.
8.
Karimov, Y., Mirzaliyev, S., Kharshiev, A., & Komiljonov, T. (2025). Groundwater level,
mineralization, and pollution in uzbekistan: an overview. American journal of education and
learning, 3(2), 544-552.
