“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
161
SAMARQAND VILOYATIDA URBANIZATSIYANING ATROF-MUHITGA IJOBIY VA
SALBIY TA’SIRI.
Saydullayeva Surayyo Baxtiyorovna
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Universiteti doktoranti
surayyosaydullayeva55@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Samarqand viloyatida urbanizatsiya jarayoni, uning
shakllanishi, geografik tarqalishi, va ijobiy hamda salbiy ekologik oqibatlari yoritilgan.
Urbanizatsiyaning infratuzilma rivojlanishi, yashil hududlarning kengayishi, chiqindilarni
boshqarish kabi ijobiy tomonlari bilan birga, havo ifloslanishi, suv tanqisligi va qishloq xo‘jaligi
yerlarining kamayishi kabi salbiy jihatlari ham tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Urbanizatsiya, Samarqand viloyati, shaharlarning o‘sishi, atrof-muhitga ta’sir,
barqaror shaharsozlik, havoning ifloslanishi, suv resurslari, barqaror rivojlanish, yashil
infratuzilma, ekologik muvozanat.
Kirish:
Urbanizatsiya, qishloqdan shahar hayotiga demografik siljish sifatida tavsiflanadi [1,
15 b.], iqtisodiy, ijtimoiy va infratuzilma omillari ta’siridagi ko‘p qirrali jarayondir. Samarqand
viloyatiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, bu soha mamlakat ichidagi shaharsozlikning muhim
namunasi bo‘lib xizmat qiladi. Taxminan 16,773 kilometr kvadratdan iborat bo‘lgan ushbu
viloyatda 2022-yilga kelib 4 031 324 aholi istiqomat qilgan, shundan 63% qishloq joylarda
istiqomat qilgan. Viloyat markazi Samarqand shahrida sezilarli o‘sish kuzatildi [5], uning aholisi
soni 1950-yilda 167 961 kishidan 2024-yilda taxminan 624 790 kishi gacha o‘sdi. Urbanizatsiya
iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy taraqqiyotning muhim omili bo‘lib, u hududlarda infratuzilmaning
o‘sishi, aholi turmush sharoitining yaxshilanishi va sanoat rivojlanishini ta’minlaydi. Biroq, bu
jarayon atrof-muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, jumladan, havo va suv ifloslanishi, o‘rmonlarning
kamayishi hamda iqlim o‘zgarishi kabi ekologik muammolarni keltirib chiqaradi.
Tadqiqot natijalari:
Aholining o‘sishi va shaharlarning kengayishi 2025-yil 1-yanvar
holatiga ko‘ra Samarqand viloyati aholisi taxminan 4 118 229 kishiga yetdi va bu o‘tgan yilga
nisbatan 2 %ga o‘sdi. Bu o‘sish Milliy tendensiyaga mos keladi, bu yerda O‘zbekiston aholisining
umumiy soni 37,543 mln.ni tashkil etadi, bu esa yillik o‘sish 2% ni ko‘rsatadi. Samarqand
shahridagi shahar aholisi izchil o‘sib bormoqda. 2021-yilda shahar aholisi 551 700 kishini qayd
etgan. Prognozlar shuni ko‘rsatadiki, 2025-yilga kelib aholi taxminan 635,000 ga yetadi, bu yillik
o‘sish sur’ati 1.6% ni tashkil qiladi. Ushbu raqamlar asosida shuni prognoz qilish mumkinki 2035-
yilga kelib Samarqand shahar aholisi 727 000 kishiga yetishi mumkin bu esa mintaqa aholisining
salmoqli ulushini tashkil etadi.
Urbanizatsiyaning Samarqand ekologiyasiga ijobiy ta’sirlari:
1. Infratuzilma rivojlanishi va ekologik texnologiyalar joriy etilishi. Urbanizatsiya shahar
infratuzilmasini modernizatsiya qilishga turtki beradi [3, 52 b.]. Samarqandda yo‘llar, ko‘priklar va
zamonaviy turar-joy majmualari qurilishi energiya sarfini optimallashtirishga xizmat qilmoqda.
Shuningdek, quyosh panellari, energiya tejovchi chiroqlar va ekologik qurilish materiallaridan
foydalanish ekologik yukni kamaytirishga yordam bermoqda.
2. Chiqindilarni boshqarish va suvni tozalash tizimlari yaxshilanishi. Urbanizatsiya
chiqindilarni yig‘ish va qayta ishlash tizimlarini takomillashtirishga imkon yaratadi [6, 88 b.].
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
162
Samarqandda qattiq maishiy chiqindilarni boshqarish tizimi modernizatsiya qilinib, chiqindilarni
saralash va qayta ishlash loyihalari amalga oshirilmoqda. Shuningdek, zamonaviy suv tozalash
inshootlari ishga tushirilgan bo‘lib, ular sanoat va maishiy oqava suvlardan kelib chiqadigan
ekologik xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi.
3. Yashil hududlarning kengayishi. Samarqand shahri va viloyatida yashil hududlarni
ko‘paytirish bo‘yicha "Yashil Samarqand" tashabbusi doirasida bir qator loyihalar amalga
oshirilmoqda. Samarqand 2021-yilda Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot bankining qiymati 3 milliard
yevroni tashkil qiluvchi «Yashil shahar» dasturiga qoʻshilish orqali Oʻzbekistondagi barqaror
rivojlanishni takomillashtiradigan birinchi shaharga aylandi.
Urbanizatsiyaning Samarqand ekologiyasiga salbiy ta’sirlari:
1. Havo ifloslanishi va uning oqibatlari. Samarqand shahrida avtomobillar sonining ortishi va
sanoat rivojlanishi havo ifloslanishini kuchaytirmoqda [4, 40 b.]. Mashinalardan chiqadigan karbon
monoksid (CO) va zararli chang zarralari (PM) atmosfera havosining sifatsizlanishiga olib
kelmoqda. Natijada, nafas yo‘llari kasalliklari va boshqa sog‘liq muammolari ko‘paymoqda.
Shuningdek, sanoat va qurilish ishlari natijasida chiqayotgan issiqxona gazlari global iqlim
o‘zgarishiga hissa qo‘shmoqda.
2. Suv resurslarining kamayishi va ifloslanishi. Urbanizatsiya tufayli suv iste’moli ortib [6, 59
b.], Zarafshon daryosi va yer osti suv manbalariga bosim oshmoqda. Aholining o‘sishi va sanoat
korxonalarining ko‘payishi natijasida ichimlik suvi tanqisligi yuzaga kelmoqda.
3. Qishloq xo‘jaligi yerlari va biologik xilma-xillikning kamayishi. Shahar va sanoat
hududlarining kengayishi natijasida qishloq xo‘jaligi uchun ajratilgan unumdor yerlardan
foydalanish kamaymoqda [7, 88 b.]. Bu esa mahalliy oziq-ovqat ishlab chiqarish hajmini pasaytirib,
import mahsulotlarga qaramlikni oshirmoqda.
Urbanizatsiya jarayonining salbiy ta’sirlarini kamaytirish uchun quyidagi chora-
tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
1. Qattiq ekologik me’yorlarni joriy etish. Davlat tomonidan sanoat korxonalariga
chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha qat’iy talablar qo‘yilishi lozim. Ekologik toza texnologiyalardan
foydalanishni rag‘batlantirish orqali ifloslanish darajasini pasaytirish mumkin.
2. Jamoat transporti va ekologik harakatlanishni rivojlantirish. Shahar hududida avtobuslar,
elektrobuslar va metro liniyalarini kengaytirish orqali avtomobillarga bo‘lgan qaramlikni
kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, piyodalar va velosiped yo‘laklarini ko‘paytirish ekologik
transportni rivojlantirishga xizmat qiladi.
3. Suv resurslarini tejash va samarali boshqarish. Tomchilab sug‘orish tizimlari, yomg‘ir suvi
yig‘ish loyihalari va oqova suvlarni qayta ishlash inshootlarini kengaytirish suv resurslaridan
oqilona foydalanishga imkon beradi.
4. Yashil infratuzilmani rivojlantirish.Binolarda ekologik tomlar (yashil rooftop), urban
o‘rmonlar va ekologik bog‘lar barpo etish shaharning mikroiqlimini yaxshilashga yordam beradi.
Davlat tomonidan yashil qurilish loyihalarini qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga ega.
5. Jamiyatni ekologik ongli hayot tarziga o‘rgatish. Aholini atrof-muhitni muhofaza qilishga
jalb qilish, ekologik ta’lim va targ‘ibot kampaniyalarini kuchaytirish urbanizatsiyaning zararli
ta’sirlarini kamaytirishga yordam beradi.
Umumiy xulosa:
Samarqand shahrida aholi soni sezilarli darajada o‘sgan bo‘lsa-da,
mintaqaning aksariyat qismi qishloqlarda qolmoqda, bu esa notekis urbanizatsiya sxemasini
ko‘rsatmoqda. Statistik maʼlumotlar Samarqand aholisining oʻsishda davom etishidan dalolat
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
163
beradi, prognozlarga koʻra, 2035-yilga borib 726 000 dan ortiq aholiga koʻtariladi. Bu tendentsiya
infratuzilma, kommunal xizmatlar va uy-joyga boʻlgan talabni oshiradi, bu esa barqaror
shaharsozlik strategiyalarini talab qiladi. Aqlli texnologiyalar, ekologik toza yechimlar va
takomillashtirilgan jamoat transporti tizimlarining integratsiyasi ushbu o‘sishni samarali
boshqarishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, tadqiqot mintaqaviy tafovutlarni
yumshatish va resurslardan adolatli foydalanishni ta’minlash [2, 35 b.] uchun muvozanatli shahar va
qishloq rivojlanish siyosatining muhimligini ta’kidlaydi. Maʼlumotlarga asoslangan siyosat va
barqaror rejalashtirish yondashuvlarini amalga oshirish orqali Samarqand Oʻzbekistonda
muvozanatli va barqaror shahar rivojlanishi modeliga aylanishi mumkin. Samarqand viloyatida
urbanizatsiya jarayoni iqtisodiy va infratuzilma rivojlanishiga ijobiy hissa qo‘shsa-da, ekologik
muammolarni keltirib chiqarishi ham mumkin. Shahar ekologik barqarorligini ta’minlash uchun
samarali atrof-muhitni muhofaza qilish siyosati va innovatsion texnologiyalar joriy etilishi lozim.
Barqaror shahar rivojlanishi orqali Samarqand nafaqat tarixiy va madaniy markaz sifatida, balki
ekologik toza va yashash uchun qulay hudud sifatida rivojlanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sadikov, U. (2021). Economic and Social Challenges of Urbanization in Uzbekistan.
Tashkent: Academy of Sciences of Uzbekistan.
2. UN-Habitat (2022). World Cities Report 2022: Envisaging the Future of Cities. United
Nations Human Settlements Programme.
3. ResearchGate (2024). Developing the Samarkand Region: Urbanization, Infrastructure, and
Modernization.
Retrieved
from:
https://www.researchgate.net/publication/386879415_DEVELOPING_THE_SAMARKAND_REG
ION_URBANIZATION_INFRASTRUCTURE_AND_MODERNIZATION
4. Abidov, A., & Karimov, U. (2021). Urbanizatsiya va atrof-muhit muammolari: O‘zbekiston
misolida tahlil. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi. (2024). Samarqand viloyatining
demografik va urbanizatsiya ko‘rsatkichlari. Rasmiy hisobot. www.stat.uz
6. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi
vazirligi. (2023). Samarqand viloyatining ekologik holati va urbanizatsiyaning ta’siri bo‘yicha
hisobot. Toshkent.
7. Jalilov, H., & Ismoilova, N. (2022). O‘zbekiston shaharlarida yashil infratuzilma
rivojlanishi va uning ahamiyati. Ekologiya va barqaror rivojlanish jurnali, 12(3), 88-102.
