“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
189
O‘ZBEKISTON HUDUDIDA BALIQCHILIK XO‘JALIKLARINI
JOYLASHTIRISHNING IQTISODIY-GEOGRAFIK MUAMMOLARI
Umurzoqov Shaxzodbek Dilmurod o‘g‘li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston hududida baliqchilik xo‘jaliklarini
joylashtirishning asosiy iqtisodiy-geografik muammolari yoritilgan va ularning yechimiga oid
ayrim takliflar keltirilgan. Maqolada iqlim, suv resurslari, tuproq unumdorligi, transport
infratuzilmasi va ekologik kabi muhim geografik omillarni o‘rganish asosida baliqchilik
sanoatining rivojlanishiga to‘siq bo‘layotgan masalalar yoritilgan. Shuningdek, maqolada
baliqchilik xo‘jaliklarini barqaror rivojlantirish uchun innovatsion texnologiyalarni joriy etish,
malakali kadrlarni tayyorlash, yer resurslarini yaxshilash va davlat qo‘llab-quvvatlovi kabi amaliy
yechimlar taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston, baliqchilik xo‘jaliklari, iqtisodiy-geografik muammolar, suv
resurslari, iqlim, tuproq unumdorligi, transport infratuzilmasi, logistika, ekologik muhofaza,
innovatsion texnologiyalar, yer resurslari, sho‘rlanish.
Kirish
. O‘zbekiston hududida baliqchilik xo‘jaliklarini rivojlantirish katta iqtisodiy
ahamiyatga ega. Baliqchilik sanoati nafaqat aholini oqsilga boy oziq-ovqat mahsulotlari bilan
ta’minlaydi, balki mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi. Shu bilan birga,
baliqchilik xo‘jaliklarini joylashtirishda iqtisodiy-geografik omillar katta ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada O‘zbekiston hududida baliqchilik xo‘jaliklarini joylashtirishning asosiy iqtisodiy-
geografik muammolari tadqiq qilindi.
Iqlim va suv resurslari.
O‘zbekistonning iqlim sharoiti baliqchilik rivojlanishiga ta'sir
ko‘rsatadigan muhim omillardan biridir. Mamlakatning quruq kontinental iqlimi suv resurslari
yetishmovchiligi bilan bog‘liq qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ko‘pgina mintaqalarda suvsizlik
yoki mavjud suv resurslarining yaroqsizligi baliqchilikni rivojlantirishda jiddiy to‘siq yaratadi [1;
23-b]. Ayniqsa, Amudaryo va Sirdaryo havzalari atrofidagi hududlarda suv resurslarining notekis
taqsimlanishi baliqchilik xo‘jaliklarining barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tuproq unumdorligi va yer resurslari.
Baliqchilik xo‘jaliklarini joylashtirish uchun zarur
bo‘lgan tuproq va yer resurslari ham muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonning ayrim hududlarida
tuproqning sho‘rlanishi va eroziya jarayonlari baliqchilik rivojlanishi uchun qo‘shimcha
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ayniqsa, Sirdaryo va Qashqadaryo viloyatlarida baliqchilik
uchun ajratilgan yerlarning sifati past bo‘lib, bu mintaqalarda baliqchilik sanoatini kengaytirish
imkoniyatlarini cheklaydi [2; 32-b].
Transport va logistika muammolari.
Baliqchilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va bozorga
yetkazib berish jarayonida transport va logistika muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonning ba’zi
hududlarida yo‘l infratuzilmaning yetishmovchiligi yoki mavjudlarining sifatsizligi bozorlardan
uzoq masofalarda yetishririlgan baliq mahsulotlarini o‘z vaqtida yetkazib berilishni
murakkablashtiradi [4; 12-b]. Shu bilan birga, bunday mahsulotlarni tashish jarayonida maxsus
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
190
jihozlangan transport vositalarining yetishmasligi baliq mahsulotlarini sifatli yetkazib berishga
salbiy ta’sirini o‘tkazadi.
Kadrlar va texnologiya ta'minoti.
Baliqchilik xo‘jaliklarini muvaffaqiyatli rivojlantirish
uchun malakali kadrlar va zamonaviy texnologiyalarning mavjudligi zarur. Ko‘pgina baliqchilik
xo‘jaliklari uchun malakali ishchi kuchi yetishmovchiligi dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.
Bundan tashqari, innovatsion texnologiyalarni joriy etishdagi qiyinchiliklar baliqchilik xo‘jaliklarini
samarali boshqarish imkoniyatlarini cheklaydi.
Ekologik muammolar.
Baliqchilik rivojlanishi uchun ekologik omillar ham muhim
ahamiyatga ega. Suv havzalari ekologik holatining yomonlashishi, ko‘llarning qurishi va suv sifati
past bo‘lgan mintaqalarda baliqchilik uchun qulay sharoitlarning yo‘qligi sohani rivojlantirish
imkoniyatlarini cheklaydi. O‘zbekiston hududida Amudaryo va Sirdaryo daryolari havzalarida
suvning kamayishi va ifloslanishi bu hududlarda baliqchilikni rivojlantirishga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
O‘zbekiston hududida baliqchilik xo‘jaliklarini joylashtirishning iqtisodiy-geografik
muammolari ko‘p qirrali va murakkabdir. Iqlim, suv resurslari, tuproq unumdorligi, transport va
logistika, kadrlar ta’minoti hamda ekologik omillar baliqchilik rivojlanishiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda [3; 112- b]. Shu sababli, bu sohada barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va infratuzilmani yaxshilash
kabi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim. Baliqchilik sanoatining rivojlanishi nafaqat mamlakat
iqtisodiyoti, balki aholi farovonligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston hududida baliqchilik xo‘jaliklarini joylashtirishdagi iqtisodiy-geografik
muammolarni hal qilish uchun bir nechta amaliy yechimlar taklif qilish mumkin:
1.
Suv resurslarini boshqarish va optimallashtirish.
Suv taqsimotini yaxshilash uchun
zamonaviy sug‘orish texnologiyalarini joriy etish lozim. Bu suv resurslarining samarali ishlatilishini
ta’minlab, baliqchilik uchun zarur bo‘lgan suv miqdorini ko‘paytiradi. Sun’iy suv havzalari va
rezervuarlarni qurish orqali suv resurslarini saqlash va taqsimlash imkoniyatini oshirish mumkin.
2.
Yer resurslarini yaxshilash va sho‘rlanishni kamaytirish.
Meliorativ tadbirlarni
kengaytirish orqali yerlarning sho‘rlanishini kamaytirish va tuproq unumdorligini oshirish lozim.
Bu chora-tadbirlar baliqchilik uchun ajratilgan yerlarni yaxshilashga yordam beradi. Eroziya va
degradatsiyani oldini olish maqsadida tuproqni muhofaza qilish chora-tadbirlarini joriy etish zarur
[5; 85-b].
3.
Transport va logistika infratuzilmasini yaxshilash.
Baliq mahsulotlarini bozorlarga tez
va samarali yetkazib berishni ta’minlash uchun transport infratuzilmasini rivojlantirish maqsadga
muvofiq. Ayniqsa, baliqchilikka ixtisoslashgan hududlarning avtomobil yo‘llarini modernizatsiya
qilish, muzlatkichli transport vositalarini ko‘paytirish muhim ahamiyatga ega.
Yangi logistika markazlarini tashkil etish orqali baliq mahsulotlarining saqlanishi va yetkazib
berilishi jarayonlarini optimallashtirish lozim.
4.
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish.
Baliqchilik xo‘jaliklarida zamonaviy
texnologiyalar va uskunalarni keng joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
mumkin. Masalan, intensiv akvakultura usullari, biofiltrlar va kislorod yetkazib berish tizimlari
baliq o‘sishini tezlashtiradi va suv sifatini yaxshilaydi.
Baliq ovlash va yetishtirish jarayonida resurslarni samarali boshqarish uchun raqamli
texnologiyalardan (sensorlar, monitoring tizimlari) foydalanish zarur.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
191
5.
Ekologik muhofaza choralari.
Suv havzalari va daryolarning ekologik holatini
yaxshilash uchun atrof-muhitni muhofaza qilish chora-tadbirlarini kuchaytirish lozim. Suv
havzalariga sanoat chiqindilarini chiqishni nazorat qilish va oldini olish zarur.
Baliqchilik sanoatining barqarorligini ta’minlash uchun ekologik monitoring tizimlarini joriy
etish taklif etiladi.
6.
Davlat qo‘llab-quvvatlovi va investitsiyalarni jalb qilish.
Baliqchilik sohasiga davlat
tomonidan subsidiyalar, imtiyozli kreditlar va grantlar ajratish orqali investitsiyalarni jalb qilish
zarur. Bunday chora-tadbirlar baliqchilik xo‘jaliklarining rivojlanishini rag‘batlantiradi.
Chet el investitsiyalarini jalb qilish va davlat-xususiy sheriklik loyihalarini amalga oshirish
orqali baliqchilik infratuzilmasini rivojlantirish mumkin.
Yuqoridagi yechimlar O‘zbekistonda baliqchilik xo‘jaliklarini joylashtirish va rivojlantirishda
duch kelinadigan iqtisodiy-geografik muammolarni samarali hal etishga yordam beradi va ushbu
sohaning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bobojonov I.
Suv resurslarini boshqarish va suvdan foydalanishni optimallashtirish
usullari.
Toshkent: Qishloq xo‘jaligi fanlari akademiyasi
.
2019 y.
2.
Ismoilov N.
O‘zbekistonning iqtisodiy-geografik joylashuvi va tabiiy resurslardan
foydalanish.
Toshkent: 2021 y.
3.
Rasulov S. Islomov R.
O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi infratuzilmasini rivojlantirishning
ekologik jihatlari.
Toshkent: Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish ilmiy markazi. 2020
y.
4.
Ubaydullayev A., Karimov
B.
O‘zbekistonda baliqchilik xo‘jaliklarini rivojlantirish
istiqbollari.
Toshkent: Fan nashriyoti, 2018 y.
5.
Xasanov M.
O‘zbekistonning tabiiy resurslari va ularni samarali foydalanish yo‘llari.
Toshkent: Universitet nashriyoti, 2017 y.
