RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
248
GEOGRAFIYA DARSLARIDA KREATIV FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHDA
“OLTITA FIKRLASH QALPOQLARI” USULIDAN FOYDALANISH
Xamroyeva Feruza Asrorovna
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti dotsent
Sunnatillayeva Zarina Sulaymon qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kreativ fikrlashning ahamiyati, o‘quvchilarning muammoni
har tomonlama tahlil qilish va kreativ fikrlashini rivojlantirishga qaratilgan “Oltita fikrlash
qalpoqlari” usuli va Geografiya darslarida ushbu usulni qo‘llash samaradorligi to‘g‘risida batafsil
ma’lumotlar keltirilgan. Maqolada usulning ta’lim jarayonida qanday amalga oshirilishi,
o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdagi roli va metodik jihatlari tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
kreativ fikrlash, geografiya, ta’lim jarayoni, ijodiy fikrlash, Edward de Bono,
“Oltita fikrlash qalpoqlari”, metodika, analitik fikrlash, yangi g‘oyalar, interfaol darslar.
Ta’lim jarayonining asosiy maqsadlaridan biri nafaqat bilimlarni uzatish, balki o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirishdir. Geografiya o‘qitish jarayonida kreativ
fikrlashni rivojlantirishning samarali usullari o‘quvchilarda yangi g‘oyalarni ishlab chiqish,
muammolarni ijodiy tarzda hal qilish va dunyoqarashni kengaytirishga yordam beradi. Kreativ
fikrlash - bu yangiliklarni yaratish, mavjud muammolarga yangi, o‘ziga xos yechimlar topish va
g‘oyalarni o‘zgacha tarzda ishlash qobiliyatidir. Geografiya fani o‘qituvchilari o‘quvchilarni
faqatgina fanga oid ma’lumotlarni berish bilan cheklanmay, ularda mantiqiy va kreativ fikrlashni
rivojlantirishga ham e’tibor qaratishlari kerak. Bu esa o‘quvchilarda keng qamrovli,
multidistsiplinar yondashuvni shakllantiradi. Kreativ fikrlash, shuningdek, o‘quvchilarga
mavzularni turli nuqtai nazardan ko‘rib chiqish, o‘zaro aloqalarni tushunish va muammolarni hal
qilishda yangicha fikrlash usullarini qo‘llash imkoniyatini beradi.
Geografiya fanini o‘qitishda kreativ fikrlashni rivojlantirishning samarali usullari
o‘quvchilarni faqatgina geografik bilimlarni o‘zlashtirishga emas, balki analitik va ijodiy fikrlashga
ham undaydi. Muammolarni hal qilish, munozara, loyiha ishlari, interfaol o‘yinlar,
vizualizatsiya
usullari
va
tadqiqot metodlari
o‘quvchilarga o‘z bilimlarini amaliyotda qo‘llash va yangi
g‘oyalarni ishlab chiqishga undaydi.
Kreativ fikrlash ta’siri butun jamiyatga sezilarli innovatsiya turlarining ortida turishi rost,
lekin u ayni damda universal va tenglashtiruvchi xususiyatga ega fenomen hamdir, ya’ni har
qanday shaxs, u yoki bu darajada, kreativ fikrlash qobiliyatiga ega [1].
Kreativ fikrlash muayyan masala yuzasidan har tomonlama fikrlash, bir nuqtaga turli
rakursdan yondashishni anglatadi [3].
Oʻquvchida kreativ fikrlash koʻnikmasini shakllantirish ularga tobora murakkablashayotgan
mahalliy va global muammolarni noodatiy yondashuv orqali hal etish imkonini beradi [2].
Edward de Bono tomonidan ishlab chiqilgan “Oltita fikrlash qalpoqlari” usuli (Six Thinking
Hats) fikrlash jarayonini samarali boshqarish va turli nuqtai nazarlardan qarashni osonlashtirish
uchun yaratilgan innovatsion metodologiyadir. Ushbu usul, turli fikrlarni o‘rganish va
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
249
muammolarni hal qilishda ijobiy va samarali yondashuvni ta’minlaydi. “Oltita fikrlash qalpoqlari”
usulining asosiy maqsadi muammoni har tomonlama tahlil qilish va kreativ fikrlashni
rag‘batlantirishdir.[
4
].
Edward de Bono “Oltita fikrlash qalpoqlari” usulini
1985-yilda “Six Thinking Hats” kitobida
taqdim
etgan. Bu usul fikrlashni turli usullar orqali boshqarish va har bir fikrlash usulini alohida,
aniq ravishda amalga oshirishga asoslanadi. Har bir qalpoq muayyan fikrlash uslubini ifodalaydi va
ular bir vaqtning o‘zida ishlatiladi, bu esa fikrlash jarayonini kengaytiradi. Ushbu usulni dars
jarayonida qo‘llash metodikasi quyidagicha: o‘quvchilar guruhlarga bo‘linadi va har bir guruhga bir
nechta qalpoqlar taqdim etiladi. Har bir guruh o‘z qalpoqlarini kiyib, mavzuni o‘rganib, guruh
sifatida fikrlarini yig‘ishlari kerak. Guruh a’zolari o‘z fikrini 10-15 daqiqa davomida tayyorlaydi va
natijalarni boshqalarga taqdim etadi. Dars oxirida o‘quvchilardan barcha qalpoqlarda bildirilgan
fikrlarni umumlashtirish so‘raladi. Darsning yakunida o‘quvchilardan fikr-mulohazalarini olish,
qanday o‘zgartirishlar kiritilishi mumkinligi haqida suhbatlashish va o‘rganilgan metodlarni
kundalik hayotga qanday tatbiq etishlarini muhokama qilish zarur.
Geografiya darslarida
“Oltita fikrlash qalpoqlari” usuli turli geografik mavzularni o‘rganishda
o‘quvchilarga muammoni ko‘p jihatdan tahlil qilish va har tomonlama yondashish imkoniyatini
beradi. Masalan, “Shaharlarning rivojlanishi va urbanizatsiya” mavzusini o‘rganishda ushbu
usuldan samarali foydalanish mumkin. Quyidagi tarzda amalga oshirish mumkin:
Oq qalpoq
(ma’lumotlar va faktlar): Shaharlarning rivojlanishi va urbanizatsiya jarayoniga
oid mavjud statistik ma’lumotlar va faktlar keltiriladi. O‘quvchilar shaharlar sonining o‘sishi, aholi
zichligi, infratuzilmaning kengayishi kabi mavzularni muhokama qiladilar.
Qizil qalpoq
(his-tuyg‘ular va sezgilar): O‘quvchilardan shaharlarning rivojlanishi va
urbanizatsiya jarayoniga qanday his-tuyg‘ular bilan qarashlarini so‘rash mumkin. Masalan,
shaharlarning kengayishi va aholi zichligi ko‘payishi ba’zi o‘quvchilarni tashvishga solishi
mumkin, boshqalari esa iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashadi.
Qora qalpoq
(salbiy tomonlar va xavflar): Urbanizatsiyaning salbiy tomonlari, masalan,
ekologik ifloslanish, tabiiy resurslarning ortiqcha sarflanishi, aholining ijtimoiy tengsizliklar bilan
yuzlashishi kabi xavflar muhokama qilinadi.
Sariq qalpoq
(ijobiy tomonlar va foyda): Shaharlarning rivojlanishi va urbanizatsiya
jarayonining ijobiy tomonlari, masalan, iqtisodiy o‘sish, yangi ish o‘rinlarining paydo bo‘lishi,
infratuzilmaning yaxshilanishi va odamlar hayot darajasining oshishi haqida fikrlar bildirilib, bu
jarayonning foydalari ta’kidlanadi.
Yashil qalpoq
(ijodiy g‘oyalar va alternativalar): Urbanizatsiyaning salbiy ta’sirlarini
kamaytirish uchun ijodiy g‘oyalar ishlab chiqiladi. Masalan, yashil zonalarning ko‘paytirilishi,
ekologik toza transport tizimlari, samarali energiya ishlatish va shaharlarni barqaror rivojlantirish
bo‘yicha takliflar beriladi.
Moviy qalpoq
(fikrlash jarayonini boshqarish): Har bir guruh o‘z fikrlarini tizimlashtiradi va
eng yaxshi yechimlarni tanlaydi. Misol uchun, shaharlarni rivojlantirishda qanday usullarni qo‘llash
kerakligi, mavjud muammolarni qanday hal qilish mumkinligi haqida umumiy xulosalar chiqariladi.
Bu usul yordamida o‘quvchilar “Shaharlarning rivojlanishi va urbanizatsiya” mavzusini har
tomonlama tahlil qilib, ijobiy va salbiy jihatlarini ko‘rib chiqadilar. Ular o‘z fikrlarini izohlash,
muammolarni ko‘rib chiqish va kreativ yechimlarni ishlab chiqish orqali darsning interaktiv va
samarali bo‘lishini ta'minlaydilar.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
250
Xulosa qilib aytganda, Geografiya fanini o‘qitishda kreativ fikrlashni rivojlantirish ta’lim
jarayonining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, o‘quvchilarda analitik va ijodiy yondashuvni
shakllantirishga katta hissa qo‘shadi. Kreativ fikrlash o‘quvchilarga dunyoqarashni kengaytirish,
turli nuqtai nazardan muammolarga yondashish va yangi g‘oyalarni ishlab chiqish imkoniyatini
beradi. Geografiya darslarida “Oltita fikrlash qalpoqlari” usulining qo‘llanishi, o‘quvchilarga
mavzuni har tomonlama tahlil qilish, mulohaza qilish va innovatsion yechimlar ishlab chiqishda
yordam beradi. Ushbu usul, o‘quvchilarning fikrlash jarayonini turli yo‘nalishlarda boshqarish,
muammolarni ko‘p jihatdan ko‘rib chiqish va o‘zaro fikr almashish imkoniyatini taqdim etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Drapeau Patti. Sparking student creativity (practical ways to promote innovative thinking
and problem soving). – Alexandria – Virginia, USA: ASCD, 2014
2.
Tojiyeva, Z., Omanova, K., Pardayev, N., Jaloliddinov, N., Musayev, B., & Khursanov,
S. (2024). Regional Characteristics in the Dynamics and Location of the Rural Population of the
Republic of Uzbekistan. In E3S Web of Conferences (Vol. 491, p. 04004). EDP Sciences.
3.
Oripova M.Q. PISA – o‘quvchilarni ta’limiy yutuqlarini baholash xalqaro dasturining
ahamiyati // Konferentsiya materiallari. – Toshkent, 2022. 166-169 B.
4.
Xotamov I.S., Olimov M.K., Madrahimova G.R., I.S.Foziljonov. Kreativ fikrlash. O‘quv
qo‘llanma – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti. - T.: “Iqtisodiyot”, 2021 y
5.
Edward de Bono, Edward (1985). Six Thinking Hats: An Essential Approach to Business
Management. Little, Brown, & Company. ISBN 0-316-17791-1 (hardback) and 0316178314
(paperback).
