“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
269
GEOGRAFIYA TA’LIMIDA EKOLOGIK TA’LIMNING DOLZARB MUAMMOLARI
Maxammatsoli Mo‘minov
Namangan davlat pedagogika instituti dotsenti.
E-mail:
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maktab geografiyasi doirasida ekologik ta’limning ahamiyati,
dolzarb vazifalari va ularni amalga oshirishdagi amaliy muammolar tahlil qilinadi. Geografiya
fani orqali o‘quvchilarda tabiatga nisbatan ongli va mas’uliyatli munosabatni shakllantirishda
metodik yondashuvlar, fanlararo integratsiya va didaktik imkoniyatlarning o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
ekologik ta’lim, geografiya darslari, fanlararo yondashuv, o‘quv mazmuni,
ekologik tarbiya, metodik muammolar.
Hozirgi ekologik muammolar insoniyat taraqqiyotining dolzarb muammosiga aylangan. Shu
sababli ekologik ta’lim nafaqat tabiatni muhofaza qilishga oid bilimlarni berish, balki o‘quvchilarda
ekologik madaniyatni shakllantirish vositasi sifatida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Geografiya fani bu jarayonda asosiy o‘rin egallaydi, chunki u tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro
aloqadorlikni o‘rgatishga yo‘naltirilgan.
Ekologik ta'lim – shaxs shakllanishining ajralmas qismi
sifatida, ekologik ta'lim maktab o‘quvchisi shaxsining shakllanishida, tabiatni faqat resurslar
manbai sifatida emas, balki uning muhitshakllantiruvchi xususiyatlarini anglaydigan tizim sifatida
asrash zarurligi to‘g‘risidagi e'tiqodlarni shakllantirishda ajralmas tarkibiy qism hisoblanadi.
Ekologik ta'lim tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning yaxlit manzarasini
shakllantirishga xizmat qiladi hamda insonning tabiatga ta’siri va ular o‘rtasidagi munosabatlarni
optimallashtirishdagi rolini ko‘rsatadi. Ekologik ta’limning yetakchi tamoyillaridan biri – bu
fanlararo yondashuvdir. Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar, atrof-muhitni muhofaza
qilish haqidagi bilimlar tizimi kompleks xarakterga ega bo‘lib, har bir o‘quv fani ekologik ta’limga
o‘z hissasini qo‘shishi, shuningdek, o‘sib kelayotgan avlodda tabiat muhitining holati uchun
javobgarlik tuyg‘usini shakllantirishda ishtirok etishi lozim. O‘quvchilarning ekologik bilimlarini
shakllantirishda geografiya fanlari asoslarini o‘rganish muhim o‘rin egallaydi. Mazkur fan maktab
dasturida o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikki bo‘lim – fizik geografiya iqtisodiy geografiya va shaklida
taqdim etilib, ular tarixan tabiiy va ijtimoiy tizimlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganish chegarasida
rivojlanib kelgan.
Asosiy qism
1. Ekologik ta’limning mohiyati va ahamiyati
Ekologik ta’lim – bu shaxsda tabiatga ongli munosabatni, ekologik tafakkur va ekologik
mas’uliyatni shakllantiruvchi tizimli pedagogik jarayondir. Bu ta’lim turi orqali o‘quvchi tabiatni
faqat resurslar manbai sifatida emas, balki murakkab, o‘zaro bog‘liq tizim sifatida anglaydi.
2. Geografiya fanining ekologik salohiyati
Geografiya ekologik ta’limning asosiy instrumentlaridan biri hisoblanadi. Maktab
geografiyasi kursi fizik va iqtisodiy-geografik bilimlarni bir butun tizimda o‘zida mujassam etgan
bo‘lib, u o‘quvchilarga ekologik holatni mintaqaviy va global darajada tahlil qilish imkonini beradi.
3. Amaliy muammolar va metodik qiyinchiliklar
Pedagogik kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilar ekologik ta’limni dars jarayoniga
integratsiya qilishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Asosiy muammolar quyidagilardan iborat:
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
270
Ta’lim mazmunini tanlab olishdagi qiyinchiliklar (ilmiy asoslangan faktlar, g‘oyalar va
nazariyalar);
Fanlararo integratsiyaning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi;
O‘quvchilarning faqat nazariy bilimlarni o‘zlashtirishi, amaliy faoliyatga kam jalb etilishi;
O‘qituvchilar uchun yetarli metodik material va qo‘llanmalar yetishmasligi.
4. Yechim va takliflar
Muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi choralarni ko‘rish tavsiya etiladi:
Geografiya darslarida ekologik mazmunni tizimli va uzviy ravishda integratsiya qilish;
O‘qituvchilar uchun ekologik ta’limga oid metodik qo‘llanmalar va seminarlar tashkil etish;
Fanlararo loyihalar, dala amaliyotlari, ekologik monitoringlar tashkil etish orqali
o‘quvchilarni faol ishtirok etishga jalb qilish;
Darslarda zamonaviy o‘qitish texnologiyalaridan, jumladan, interaktiv metodlardan keng
foydalanish.
Xulosa
Geografiya fani doirasida ekologik ta’limni samarali tashkil etish orqali o‘quvchilarda
tabiatga ongli munosabat, ekologik madaniyat va mas’uliyatli fuqarolik pozitsiyasi shakllanadi.
Biroq bu jarayon izchil metodik yondashuvni, o‘qituvchilarni qo‘llab-quvvatlovchi tizimli
choralarni talab etadi. Shuning uchun ekologik ta’limga oid didaktik yondashuvlarni
takomillashtirish, fanlararo integratsiyani kuchaytirish dolzarb ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Назарова, Л.В. (2005).
Экологическое образование и воспитание школьников
.
Москва: Академкнига.
2.
Қобилов, Б. (2020).
Экологик таълимнинг педагогик асослари
. Тошкент: Фан.
3.
Юсупова, Д. (2019). “Geografiya fanida ekologik tarbiya imkoniyatlari.”
Таълим ва
инновацион тадқиқотлар
, №3, 45–49-б.
4.
UNESCO (1977).
Tbilisi Declaration – Intergovernmental Conference on
Environmental Education
. UNESCO Publishing.
5.
Sayfiddinov, A. (2021). “Maktab geografiyasi darslarida ekologik masalalarni yoritish
usullari.”
Geografiya va tabiiy fanlar
, №2, 17–22-b.
6.
Клюев, С.В. (2012).
Методика преподавания географии в школе: экологический
аспект
. Санкт-Петербург: Питер.
7.
G‘ulomova, N. (2022). “Geografiya ta’limida fanlararo integratsiyaning dolzarbligi.”
Ilmiy-amaliy geografiya jurnali
, №1(10), 60–64-b.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–4947-sonli farmoni (2017).
Harakatlar
strategiyasi
– ta’lim sifatini oshirish va barqaror rivojlanishga o‘tish yo‘lida.
9.
Ермолаев, О.П., & Пономарева, Е.А. (2014). “Экологическое образование в
контексте устойчивого развития.”
Образование и наука
, №8, 56–61.
10.
Тураева, Г. (2023). “Geografik ta’limda ekologik ong va mas’uliyatni shakllantirish
masalalari.”
O‘zDJTU ilmiy axborotnomasi
, №2, 88–92-b.
