398
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
MUSHAK TO‘QIMASI HAQIDA
Xatambekova Nozimaxon Lochinbek qizi
Qo‘qon universiteti Andijon filiali Tibbiyot fakulteti Davolash ishi ta’lim yo’nalishi
24/30-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16261735
Annotatsiya. Ushbu maqolada mushak to‘qimasi va uning funksiyalari haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Maqola tibbiyot xodimlari, asosan talaba va umumiy o‘quvchilar uchun
mo‘ljallangan.
Kirish
Mushak to‘qimasi inson organizmining harakatini ta’minlovchi muhim tuzilmalardan
biridir. Ular nafaqat tana harakatlari, balki yurak urishi, ichki a’zolar harakati va nafas olish kabi
muhim fiziologik jarayonlarda ham ishtirok etadi. Mushak to‘qimalari maxsus tuzilgan tolalar
(miyofibrillalar)dan tashkil topgan bo‘lib, ular qisqarish va bo‘shashish xususiyatiga ega. Bu esa
ularning asosiy funksiyasini – harakatni – amalga oshirishga imkon beradi.
Mushak to‘qimalarining turlari:
Inson organizmida uch xil mushak to‘qimasi mavjud:
- Silliq mushak to‘qimasi
- Qalqonsimon (skelet) mushak to‘qimasi
- Yurak mushak to‘qimasi
Silliq mushak to‘qimasi:
Silliq mushak to‘qimasi ichki a’zolarning (masalan, ichaklar, qon tomirlari, siydik pufagi)
devorlarida joylashgan. Ular avtomatik tarzda, ya’ni ongli nazoratsiz qisqaradi. Bu to‘qimalar
sekin qisqaradi, lekin uzoq vaqt davomida charchamasdan ishlay oladi. Har bir hujayra
cho‘zilgan, yadro markazda joylashgan va chiziqlanish belgisi yo‘q.
Skelet mushak to‘qimasi:
Skelet mushak to‘qimasi insonning ongli ravishda boshqaradigan mushaklaridir. Bu
mushaklar skeletga birikkan bo‘lib, harakat, tik turish, yurgan vaqtdagi muvozanatni saqlash
kabi funksiyalarni bajaradi. Ular tez qisqaradi, lekin charchashi mumkin. Hujayralari ko‘p
yadroli bo‘lib, chiziqlanish (bo‘ylama va ko‘ndalang) aniq ko‘rinadi.
Yurak mushak to‘qimasi:
Yurak mushak to‘qimasi faqat yurakda uchraydi va uning ritmik qisqarishini ta’minlaydi.
Bu to‘qima silliq va skelet mushaklarining o‘ziga xos xususiyatlarini birlashtiradi: u
avtomatik tarzda ishlaydi va chiziqlangan tuzilishga ega. Yurak mushak tolalari bir-biri bilan
maxsus tutashuvlar orqali bog‘langan bo‘lib, yurakning sinxron qisqarishini ta’minlaydi.
Mushak to‘qimalarining funksiyalari:
Mushak to‘qimalari quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
- Harakatni ta’minlash (ichki va tashqi)
- Qon aylanishini ta’minlash
- Nafas olishda qatnashish
- Ovqatni hazm qilish tizimida ishtirok etish
- Tana haroratini saqlashga yordam berish
- Tana holatini saqlab turish
399
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Mushak to‘qimalarining tuzilishi:
Mushak to‘qimasi tolalardan tashkil topgan bo‘lib, har bir tolada aktin va miozin nomli
oqsillar mavjud. Aynan ushbu oqsillar qisqarish mexanizmini ta’minlaydi. Skelet mushaklarida
tolalar epimisiya, perimisiya va endomisiya qatlamlari bilan o‘ralgan bo‘lib, ular mushakning
mustahkamligi va elastikligini oshiradi.
Xulosa
Mushak to‘qimalari inson tanasining harakatga kelishini ta’minlaydigan, juda muhim va
murakkab tuzilmalardan biridir. Ular ichki a’zolar faoliyatidan tortib, yurak urishi va
harakatgacha bo‘lgan jarayonlarda ishtirok etadi. Sog‘lom mushak tizimi faqat jismoniy holat
uchun emas, balki umumiy salomatlik uchun ham muhim hisoblanadi. Shuning uchun mushak
to‘qimalarining tuzilishi, turlari va funksiyalarini yaxshi bilish sog‘liqni saqlash va tibbiyot
sohasida muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oripov F.S., Boykuziyev X.X. – Gistologiya (2023)
Manba: e-library.sammu.uz
2.
Oripov F.S., Boykuziyev X.X. – Gistologiya asoslari (2023)
Manba: e-library.sammu.uz
3.
E. Qodirov – Gistologiya (2023)
Manba: kutubxona.samduuf.uz
4.
Sh.M. Ibatova – Bolalarda mushak, suyak-bo‘g‘im… tizimlarining – Mushak
to‘qimalarining mikrotuzilishi, regeneratsiyasi, hujayra va tolalarning morfologiyasi
haqida ma’lumotlar berilgan.
Manba: e-library.sammu.uz
5.
S. To‘ychiyev, N. Toshmatov – Sitologiya, embriologiya, gistologiya (2022)
Manba: elibrary.tdpu.uz
