430
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
JÁMIYETTIŃ SOCIALLIQ DÚZILISINDE INTELLIGENCIYANIŃ ROLI
Кутымова Гулнара Татлымуратовна
Qaraqalpaqstan Respublikasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16494499
Annotaciya.
Bul maqalada jámiyettiń sociallıq dúzilisinde intelligenciyanıń tutqan ornı,
sociallıq rawajlanıwǵa qosqan úlesi hám házirgi zamanda júz berip atırǵan ózgerisler fonında
onıń wazıypaları tallaw etiledi. Intelligenciyanıń mádeniy, ilimiy, siyasiy hám ádepmenliktegi
jetekshilik ornı tariyxıy hám teoriyalıq derekler tiykarında ashıp berilgen. Maqalada sonday
-aq,
Ózbekstan mısalında milliy intelligenciyanıń qáliplesiw basqıshları hám olardıń sociallıq
sistemadaǵı áhmiyeti jarıtılǵan.
Gilt sózler:
intelligenciya, sociallıq dúzilis, mánawiyat, mádeniyat, sociallıq sana,
ziyalılar, milliy oyanıw.
THE ROLE OF INTELLIGENTSIA IN THE SOCIAL STRUCTURE OF SOCIETY
Annotation.
This article analyzes the role of intelligentsia in the social structure of
society, its influence on cultural and social development, and its responsibilities in the context of
modern transformations. Based on historical and theoretical sources, the contribution of
intelligentsia to national identity and development in Uzbekistan is highlighted.
Keywords:
intelligentsia, social structure, spirituality, culture, social consciousness,
intellectuals, national revival.
РОЛЬ ИНТЕЛЛИГЕНЦИИ В СОЦИАЛЬНОЙ СТРУКТУРЕ ОБЩЕСТВА
Аннотация.
В данной статье анализируется роль интеллигенции в социальной
структуре общества, ее влияние на культурное и социальное развитие, а также ее
обязанности в контексте современных преобразований. На основе исторических и
теоретических источников освещается вклад интеллигенции в национальное
самосознание и развитие в Узбекистане.
Ключевые слова
: интеллигенция, общественный строй, духовность, культура,
общественное сознание, интеллигенция, национальное возрождение.
J
á
miyetti
ń
rawajlan
ı
w
ı
nda jetekshi qatlamlardan biri s
ı
pat
ı
nda intelligenciyan
ıń
tutqan
orn
ı
sheksiz. Intelligenciya - bul j
á
miyetti
ń
ruwxiy, ilimiy h
á
m m
á
deniy rawajlan
ı
w
ı
na sezilerli
ú
les qosatu
ģı
n, bilimli, sociall
ı
q belsendiligi joqar
ı
bolgan sociall
ı
q qatlam[1]. Zamanag
ó
y
sociall
ı
q strukturan
ıń
q
á
liplesiwinde intelligenciya k
ú
shli h
á
reketlendiriwshi k
ú
sh s
ı
pat
ı
nda
k
ó
rinedi.
Ziyal
ı
lar tek gana ilim menen shu
ģı
llan
ı
wsh
ı
adamlar emes, al j
á
miyetke ruwxiy
jetekshilik etiwshi, oni janalan
ı
wga baslawsh
ı
k
ú
sh esaplanad
ı[2].
Tariyx
ı
y k
ó
zqarastan al
ǵ
anda,
h
á
r bir iri sociall
ı
q
ó
zgeris art
ı
nda ziyal
ı
lar qatlam
ı
n
ıń
x
ı
zmeti jatad
ı.
M
á
selen, XIX
á
sir aq
ı
r
ı
h
á
m XX
á
sir baslar
ı
nda T
ú
rkstan ayma
ǵı
nda jadidshilik h
á
reketi -
á
yne intelligenciyan
ıń
oyan
ı
w
ı
n
á
tiyjesi sipat
ı
nda j
ú
zege kelgen [3]. Intelligenciya j
á
miyetlik sanan
ıń
joqar
ı
law
ı
na,
puqaral
ı
q j
á
miyeti institutlar
ı
n
ıń
q
á
liplesiwine, ruwxiy turm
ı
st
ıń
bay
ı
w
ı
na, m
á
deniyat h
á
m
á
dep-
ikraml
ı
l
ı
q q
á
diriyatlard
ıń
saqlan
ı
w
ı
na xizmet etedi. Sol sebepli de zamanag
ó
y m
á
mleketler,
son
ıń
ishinde
, Ó
zbekstan Respublikas
ı
nda da ziyal
ı
lar qatlam
ı
n qollap-quwatlaw h
á
m
rawajland
ı
r
ı
w m
á
mleketlik siyasatt
ıń
tiykar
ǵı
ba
ǵ
darlar
ı
nan biri esaplanad
ı [4]. Ó
zbekstan
Prezidenti Sh.M.Mirziyoevti
ń
t
ó
mendegi pikirleri bugan ayq
ı
n m
ı
sal bolip tab
ı
lad
ı: "
Eger
j
á
miyette ziyal
ı
lar k
ú
shli bolsa, demek, bul m
á
mleketti
ń
erte
ń
gi k
ú
ni jarq
ı
n bolad
ı.
Intelligenciya
milletti
ń
ruwxiy tayanish taw
ı" [5].
431
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Intelligensiyan
ıń
tiykar
ģı
waz
ı
ypalar
ı
t
ó
mendegilerden ibarat: j
á
miyette ilim,
bilimlendiriw h
á
m a
ǵ
art
ı
wsh
ı
l
ı
qt
ı
rawajland
ı
r
ı
w;
ruwx
ı
y q
á
diriyatlard
ı ú
git-n
á
siyatlaw;
jas
á
wladt
ı
b
á
rkamal etip t
á
rbiyalaw;
sociallıq ádillik, ádep
-
ikramlılıq principlerin bekkemlew;
Sın kózqarastan pikirlewdi, demokratiyalıq qádiriyatlardı qollap
-
quwatlaw. Sonıń menen
birge, global málimleme aǵımı hám texnologiyalıq rawajlanıw fonında zıyalılar aldında jańa
wazıypalar da júzege kelmekte. Olar arasında sanlı sawatlılıq, media mádeniyat, ekologiyalıq
sana, insan huqıqların qorǵaw sıyaqlı tarawlar da úlken áhmiyetke iye bolmaqta [6]. Búgingi
kúnde ózbek intelligenciyası tek ǵana milliy qádiriyatlardı saqlaw emes, al olardı zamanagóy
global processler menen úylestiriw baǵdarında da belsene qatnaspaqta. Bul bolsa olardıń
sociallıq strukturadaǵı áhmiyetin jáne de arttırmaqta. Zamanagóy jámiyette intelligenciyanıń ornı
barǵan sayın úlken áhmiyetke iye bolmaqta. Intelligenciya
-
bul tek joqarı maǵlıwmatqa iye
adamlar emes, al bilim, ádep
-
ikramlılıq, wazıypa, hújdan hám sociallıq juwapkershilikti úylestire
alatuģın jetik shaxslar qatlamı. Olar jámiyettegi ózgerislerge biypárwa bolmaydı, kerisinshe, óz
iskerligi menen bul ózgerislerdiń orayında turadı. Áyne intelligenciya jámiyette ruwxıy
-
ádep
-
ikramlılıq principlerin bekkemlewshi, milliy ózlikti saqlawshı hám xalıqtı rawajlanıwǵa
jeteklewshi kúsh esaplanadı. Sociallıq struktura degende, jámiyettegi qatlamlanıw, sociallıq
qatlamlar, toparlar, roller hám statuslardıń óz ara baylanısı túsiniledi. Intelligenciya bolsa bwl
sociallıq strukturanıń tiykarǵı tayanıshlarınan biri sıpatında kóriledi. Ol jámiette turaqlılıqtı
támiyinlew, puqaralıq sananı joqarılatıw hám reformalardı sociallıq sanaǵa sińdiriwde tikkeley
qatnasadı. Búgingi globallasıw dáwirinde milliylik hám universallıq arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı
saqlaw intelligenciyanıń eń áhmietli wazıypalarınan birine aylanbaqta. Olar bir tárepten, milliy
qádiriyatlardı, tildi, tariyxtı saqlawǵa xızmet ece, ekinshi tárepten, zamanagóy texnologiyalar,
ilim jetiskenlikleri hám málimleme aǵımı menen jámietti úylestiriwde dáldalshılıq etedi. Jáne bir
itibarǵa ılayıq tárepi
-
intelligenciyanıń jaslar tárbiyasındaǵı roli. Jas áwlad
-
hár qanday
mámlekettiń keleshegi. Intelligenciya bolsa jaslardıń oy
-
pikirin qáliplestiriw, olardı aǵartıwshı,
watansúyiwshi hám hadal insan etip kamalǵa keltiriwde tiykarǵı figura bolıp esaplanadı. Olar
mektep, joqarı oqıw orınları, ǵalaba xabar quralları hám mádeniy mákemeler arqalı jas sanasına
tikkeley tásir kórsetedi. Sonıń menen birge, intelligenciya tek tárbiyashı emes, al sınshı,
jámiettegi illetler hám mashqalalarǵa biyparıq bolmaǵan sociallıq belsendi qatlam bolıp
esaplanadı.
Sonıń menen birge, intelligenciya tek tárbiyashı emes, al sınshı, jámiettegi illetler hám
mashqalalarǵa biyparıq bolmaǵan sociallıq belsendi qatlam bolıp esaplanadı. Olar óz pikirleri,
tallawları, dóretiwshilik jumısları arqalı húkimet, jámiechilik hám xalıq arasında áhmietli kópir
wazıypasın atqaradı. Olardıń sózinde salmaqlılıq, pikirinde juwapkershilik, háreketinde úlgili
bolıwı jámiettiń rawajlanıwı ushın zárúr. Házirgi waqıtta jańa dáwir intelligenciyası zamanagóy
texnologiyalardı puqta ielegen, kreativ pikirleytuǵın, mashqalalardı sheshiwde jańasha qatnasqa
ie bolǵan shaxslardan ibarat bolmaqta. Bul bolsa olardıń sanlı transformaciya processlerinde,
innovaciyalıq ekonomikanı rawajlandırıwda hám ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriwde de
belsene qatnasıwın talap etedi. Ózbekstanda da intelligenciyanın jámiyetlik dúzilistegi orni
bargan sayın bekkemlenip barmaqta. Mámleketlik siyasatta "Jańa Ózbekstan zıyalıları" degen
túsinik barǵan sayın keńeyip, olardıń belsendiligi túrli tarawlarda
- bilimlendiriw, medicina, ilim,
ádebiyat, jurnalistika, arxitektura, kórkem óner hám basqalarda kózge taslanbaqta.
432
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Olar tek ǵana óz tarawınıń qánigesi emes, al jámietlik pikirdi qáliplestiriwshi hám
sociallıq juwapkershilikti óz moynına alıwshı shaxs bolıp esaplanadı. Bunnan tısqarı, zamanagóy
intelligenciya xalıq penen turaqlı pikirlesiwde bolıwı, jámiettegi áhmietli mashqalalarǵa sheshim
usınıs etiwi, sociallıq keshigiwlerge sın kózqarastan múnásibet bildiriwi, biraq konstruktivlik
hám xalıqaralıq tájiriybege tiykarlanǵan pikirler menen shıǵıwı zárúr. Sebebi zıyalınıń
úndemewi kóbinese jámiette unamsız aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. Áne sol sebepli,
zamanagóy zıyalıdan tek ǵana bilimli bolıw emes, al márt, belsendi hám watan táǵdirine
biypárwa bolmaw talabı qoyılmaqta. Usı tiykarda aytıw múmkin, hár qanday rawajlanıw,
modernizaciyalaw yamasa reformalardıń tabısı kóp jaǵınan jámiette intelligenciya qatlamınıń
belsendiligi, juwapkershiligi hám jetekshilik potencialına baylanıslı. Juwmaqlap aytqanda,
intelligenciya hár qanday jámiyette sociallıq rawajlanıw, mádeniy joqarılaw hám ruwxıy
oyanıwdıń tayanıshı esaplanadı. Jámiette ziyalılar qatlamı belsendi bolsa, ol jerde sociallıq
turaqlılıq, aǵartıwshılıq hám rawajlanıw boladı. Sol sebepli, hár bir mámleket óziniń sociallıq
dúzilisinde intelligenciyanıń rolin bekkemlewi, olardı qollap
-
quwatlawı zárúr.
Paydalanilgan ádebiyatlar
1.
G‘afurov, B. “Ziyolilar ijtimoiy hayotda”, Toshkent, 2016.
2.
Karimov, I.A. “Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch”, T.: Ma’naviyat, 2008.
3.
Islomov, X. “Jadidchilik harakati va ziyolilar”, T.: Akademnashr, 2021.
4.
O‘zbekiston Respublikasi “Ma’naviyat va ma’rifat” markazi nashrlari, 2019.
5.
Mirziyoyev, Sh.M. “Yangi O‘zbekiston –
yangi hayot”, T.: O‘zbekiston, 2021.
6.
Raufxonova, M. “Raqamli jamiyatda ziyolilarning o‘rni”, Ilm
-fan, 2022.
