ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
609
O’ZBEKISTON KORPORATIV OBLIGATSIYALAR BOZORINI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI
Ahmedova Elnora Bahodirovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16693470
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida korporativ obligatsiyalar
bozorining shakllanishi, hozirgi holati va uni rivojlantirish istiqbollari o‘rganiladi. Korporativ
obligatsiyalar real sektorda faoliyat yurituvchi korxonalar uchun muqobil moliyalashtirish
manbai sifatida qaraladi. Mamlakatda ushbu bozor hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, uning
rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar, jumladan, huquqiy baza, investitsion muhit, emitent va
investorlar faoliyati tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek, rivojlangan davlatlar tajribasi
asosida O‘zbekiston sharoitida korporativ obligatsiyalar bozorini takomillashtirishga doir
takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Korporativ obligatsiyalar, kapital bozori, fond birjasi, moliyaviy vositalar,
investitsiya muhiti, korxona moliyalashtirish, emitent, investor, qonunchilik, iqtisodiy islohotlar,
risk boshqaruvi, obligatsiyalar bozori, moliyaviy barqarorlik, qimmatli qog‘ozlar.
Kirish
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida korxonalarning moliyaviy mustaqilligini
ta’minlash, ularni investitsiyalar orqali rivojlantirish va kapital bozorini kengaytirish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, iqtisodiyotda uzoq muddatli moliyalashtirish vositalarining
mavjudligi kompaniyalar uchun samarali va barqaror faoliyat yuritishning muhim shartlaridan
biridir. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, korporativ obligatsiyalar – bu korxonalarning muqobil
mablag‘ jalb qilish mexanizmi bo‘lib, rivojlangan mamlakatlar tajribasida keng qo‘llanilmoqda.
O‘zbekistonda esa korporativ obligatsiyalar bozori hali yangi shakllanayotgan tizim
sanaladi. Ushbu bozor infratuzilmasi, regulyativ muhit va investorlarning ishonch darajasi
hanuzgacha to‘laqonli darajada rivojlanmagan. Natijada, real sektor subyektlari
moliyalashtirishda asosan bank kreditlariga tayanib kelmoqda. Bu esa moliyaviy risklarning
konsentratsiyalanishiga va iqtisodiy o‘sishning cheklanishiga olib keladi.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda korporativ obligatsiyalar bozorining hozirgi holati,
mavjud muammolari va uni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
rivojlangan mamlakatlar tajribasi asosida bozor mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha
takliflar ilgari suriladi.
Metodologiya:
Korporativ obligatsiyalar bozorining rivojlanish istiqbollarini tadqiq etish
jarayonida kompleks yondashuv metodologik asos sifatida tanlab olindi. Mazkur yondashuv
orqali muammo har tomonlama tahlil qilinib, mavjud tendensiyalar, to‘siqlar va imkoniyatlar
chuqur o‘rganiladi. Tadqiqotda nazariy va empirik metodlarning uyg‘unligi asosida ilmiy
asoslangan xulosalarga erishish ko‘zda tutilgan.
Avvalo, deskriptiv (tasviriy) metod orqali O‘zbekiston obligatsiyalar bozorining hozirgi
holati tahlil qilindi. Bu uslub orqali fond bozoridagi emitentlar soni, chiqarilgan obligatsiyalar
hajmi, investorlar faolligi kabi ko‘rsatkichlar statistik ma’lumotlar asosida aniqlashtirildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
610
O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi, O‘zbekiston fond
birjasi va Davlat statistika qo‘mitasining rasmiy hisobotlari tahlil manbasi bo‘lib xizmat qildi.
Keyinchalik, taqqoslama (komparativ) tahlil usuli qo‘llanildi. Bu orqali rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlarning – xususan, Polsha, Hindiston, Malayziya va Turkiya kabi
davlatlarning – korporativ obligatsiyalar bozoridagi amaliy tajribasi o‘rganildi. Har bir
mamlakatda joriy etilgan qonunchilik yondashuvlari, rag‘batlantiruvchi choralar, investorlarni
himoya qilish mexanizmlari va obligatsiyalar bozorining dinamikasi O‘zbekiston tajribasi bilan
solishtirildi. Bu esa lokal muammolarni aniqlash va ular uchun realistik yechimlar ishlab
chiqishga imkon berdi.
Tahliliy metod orqali mavjud muammolarning sabab-oqibat munosabatlari o‘rganildi.
Masalan, obligatsiyalar chiqarilishi hajmining pastligi sabablari – yuqori regulyator talablari,
axborot shaffofligining yetishmasligi va likvidlik kamligi kabi omillar bilan bog‘lanib tahlil
qilindi. Shuningdek, emitentlarning iqtisodiy rag‘batlantirilmagani ham investitsiyaviy
jarayonlarga ta’sir ko‘rsatayotgani asoslantirildi.
Ekspert baholash usuli tadqiqotning muhim qismidir. Moliyaviy bozorlar bilan bevosita
shug‘ullanuvchi mutaxassislarning qarashlari asosida potensial rivojlanish yo‘nalishlari bo‘yicha
fikrlar tahlil qilindi. Bu jarayonda tijorat banklari, sug‘urta kompaniyalari va investitsiya fondlari
vakillarining fikrlari yig‘ildi.
Tadqiqot davomida shuningdek, sistemali tahlil yondashuvi qo‘llanildi. Bozorni tarkibiy
elementlarga ajratgan holda (emitentlar, investorlar, regulyatorlar, vositachilar va bozor
infratuzilmasi) ularning o‘zaro aloqasi o‘rganildi. Bu yondashuv orqali korporativ obligatsiyalar
bozorini yagona iqtisodiy tizim sifatida baholashga imkon yaratildi.
Metodologik
yondashuvni
chuqurlashtirish
maqsadida,
trendlarga
asoslangan
prognozlash usuli ham qo‘llanildi. Statistik ma’lumotlar asosida 2025–2030-yillar davomida
obligatsiyalar bozori hajmining o‘sish tendensiyasi chizildi. Bu orqali istiqboldagi iqtisodiy
samaradorlik darajasi baholandi.
Umuman olganda, tanlangan metodologiya bozor holatini to‘liq aks ettirish, aniq va
asosli tavsiyalar ishlab chiqish uchun xizmat qildi. Mazkur tadqiqotda qo‘llanilgan usullar sintez
asosida uyg‘unlashtirilib, ilmiy asoslangan tahlil va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Korporativ obligatsiyalar bozorining rivojlanishi
so‘nggi yillarda iqtisodiy tadqiqotlar va moliyaviy tahlil doirasida muhim mavzuga aylangan.
Mazkur bozor korxonalar uchun muqobil moliyalashtirish manbai sifatida tan olinib,
global miqyosda ham, O‘zbekiston sharoitida ham tadqiqotchilar diqqat markazida bo‘lib
kelmoqda. Adabiyotlarni o‘rganish bu bozorning nazariy asoslarini anglash, xalqaro tajribani
tahlil qilish va mahalliy muammolarga yechim topishga zamin yaratadi.
Korporativ obligatsiyalar bozorining nazariy asoslari bo‘yicha eng nufuzli ishlar orasida
Frank Fabozzining “Bond Markets, Analysis and Strategies” asari alohida e’tiborga loyiq. U
obligatsiyalar strukturasini, risk darajasini, foiz stavkalari ta’sirini keng qamrovda tahlil qiladi.
Unga ko‘ra, obligatsiyalar bozoridagi ishonch va likvidlik — bu bozorda muvaffaqiyatli
ishtirok etishning asosiy omillaridir.
Ross S. Westerfield va Stephen A. Ross kabi iqtisodchilar korporativ moliyalashtirish
modellarida obligatsiyalar orqali kapital jalb qilish mexanizmlarini “Corporate Finance” asarida
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
611
yoritganlar. Ular, ayniqsa, obligatsiyalar chiqarish va aktsiyalarning nisbiy ustunliklarini empirik
ma’lumotlar bilan solishtirgan.
Post-sovet mamlakatlari kontekstida, **Kovalev V.V.**ning ishlarida korporativ qarz
bozorining rivojlanish bosqichlari va institutsional asoslari bo‘yicha izlanishlar mavjud. U
korporativ obligatsiyalarni kichik va o‘rta bizneslar uchun uzviy moliyaviy vosita deb ataydi.
O‘zbekistonda esa, ushbu mavzu bo‘yicha nisbatan yangi tadqiqotlar olib borilmoqda.
Jumladan, Qodirov A. (2022) tomonidan yozilgan “O‘zbekiston moliyaviy bozorini
rivojlantirishda qimmatli qog‘ozlar vositasining o‘rni” nomli maqolasida korporativ
obligatsiyalarning moliyaviy tizimdagi funksiyasi va ularning huquqiy asoslari tahlil qilinadi.
Muallif regulyatorlar faoliyatining sustligi, investorlar savodxonligining pastligi kabi
muammolarga urg‘u beradi.
Jahon Banki (World Bank, 2021) va Osiyo Taraqqiyot Banki (ADB, 2023) tomonidan
tayyorlangan hisobotlarda rivojlanayotgan davlatlarda obligatsiyalar bozorining o‘sish sur’atlari,
struktura bo‘yicha farqlari va institutsional cheklovlar tahlil qilingan. Unga ko‘ra, kapital
bozorlarini chuqurlashtirish korxonalar uchun uzoq muddatli resurslarni jalb etishda muhim
vositadir.
UNCTAD (2022) o‘z tadqiqotlarida korporativ obligatsiyalar orqali jalb qilingan
mablag‘larning real sektor ishlab chiqarishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rgangan. Ular,
ayniqsa, obligatsiyalar bozorini rivojlantirish orqali MMT (moliyaviy muqobil tizimlar)
barqarorligini kuchaytirish mumkinligini asoslab berishgan.
OECD (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda kichik va o‘rta bizneslar uchun
maxsus obligatsiya dasturlari muvaffaqiyatli amaliyot sifatida taqdim etilgan. Xususan, Polsha
va Koreyada startaplar va texnologik kompaniyalar uchun qisqa muddatli obligatsiyalar
chiqarish mexanizmi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan.
Mahalliy adabiyotlarda korporativ obligatsiyalar masalasi ko‘pincha kapital bozorining
tarkibiy qismi sifatida ko‘rib chiqiladi. Abdurahmonov Q.H.ning “Moliya va kredit” darsligida
qimmatli qog‘ozlar bozori, jumladan obligatsiyalar bozorining umumiy nazariy asoslari
yoritilgan. Biroq korporativ obligatsiyalarni alohida, chuqur tahlil qiluvchi maxsus ilmiy ishlarga
ehtiyoj yuqori.
“Iqtisodiyot va moliya” hamda “Bank ishi” ilmiy jurnallarida 2020–2024 yillar davomida
qimmatli qog‘ozlar va fond bozori bilan bog‘liq maqolalar chop etilgan bo‘lsa-da, korporativ
obligatsiyalarning amaliy rivoji, investorlar faolligi, qonunchilikdagi muammolar va tavsiyalar
bo‘yicha maqolalar soni cheklangan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi va Fond
birjasi tomonidan chiqarilgan statistik byulletenlar, holat tahlillari va regulyator qarorlari
tadqiqot uchun asosiy empirik manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda korporativ obligatsiyalar bozorining
nazariy va empirik jihatdan to‘liq o‘rganilishi hali shakllanish bosqichida. Biroq, xalqaro tajriba
va nazariy izlanishlardan foydalanish orqali mazkur moliyaviy vositani samarali joriy etish,
kapital bozorini chuqurlashtirish va korxonalar uchun yangi moliyaviy imkoniyatlar yaratish
mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
612
Shu bois, ilmiy adabiyotlar tahlili orqali yondashuvlarni mahalliy sharoitlarga
moslashtirish va aniq tavsiyalar ishlab chiqish asosiy metodologik yo‘nalishlardan biri bo‘lib
qoladi.
Tahlil va natijalar
O‘zbekiston kapital bozorining tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan korporativ obligatsiyalar
bozori bugungi kunda rivojlanish bosqichida turibdi. Ushbu bozor mamlakatdagi yirik va o‘rta
korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynashi mumkin bo‘lsa-da,
amaldagi holat bozorning cheklanganligini ko‘rsatadi. Bozor tahlili shuni anglatadiki, mavjud
moliyalashtirish tizimi asosan tijorat banklari krediti asosida shakllangani uchun kompaniyalar
uchun muqobil moliyaviy manbalar yetarli darajada mavjud emas.
So‘nggi yillarda korporativ obligatsiyalar chiqarish holati biroz faollashgan. Masalan,
2020-yilda atigi 8 ta kompaniya korporativ obligatsiyalar chiqargan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu
ko‘rsatkich 27 taga yetdi. Jami chiqarilgan obligatsiyalar hajmi 1,37 trillion so‘mga yaqinlashdi.
Bu ijobiy o‘zgarish bo‘lishiga qaramay, mamlakat yalpi ichki mahsulotiga (YAIM)
nisbatan bu ko‘rsatkich atigi 0,6% ni tashkil etadi. Rivojlangan davlatlar misolida esa bu raqam
30–50% atrofida bo‘lib, bu obligatsiyalar bozorining mamlakat iqtisodiyotidagi real rolini
belgilaydi.
Yana bir muhim tahliliy jihat – likvidlik va ikkilamchi bozorning zaifligidir. Aksariyat
obligatsiyalar chiqarilgandan so‘ng, ularning fond birjasida erkin savdosi amalga oshirilmaydi.
Bu esa investorlar uchun likvidlik xavfini kuchaytiradi va obligatsiyalarni likvid aktiv
sifatida baholash imkonini cheklaydi. Bundan tashqari, obligatsiyalar bo‘yicha shartlar, foiz
stavkalari, muddati va risk darajasi to‘g‘risida yetarli darajada ochiq axborot mavjud emas. Bu
holat investorlar uchun aniqlik va ishonch muhitini pasaytiradi.
Bozordagi ishtirokchilar – ya’ni, emitentlar (korxonalar) va investorlar – o‘rtasida ham
axborot va moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi tahlillarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Ko‘plab kompaniyalar obligatsiyalar orqali moliyalashtirishning afzalliklarini to‘liq
anglab yetmaydi, biroq aksariyat investorlar esa risklarni to‘liq baholay olmaydi. Bu esa
bozorning uzluksiz ishlashiga to‘sqinlik qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, davlat tomonidan qimmatli qog‘ozlar bozorini
rag‘batlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar sust olib borilmoqda. Soliq imtiyozlari, kafolat
mexanizmlari, reyting tizimining yo‘qligi va fond bozori ishtirokchilarini qo‘llab-quvvatlash
tizimi hozircha yetarli emas. Bunday sharoitda xususiy sektorning bu bozorda faol ishtirok etishi
juda sust ko‘rinishda kechmoqda.
Korporativ obligatsiyalar bozori — bu nafaqat kompaniyalar uchun kapital jalb qilish
manbai, balki investitsion muhit va moliyaviy infratuzilmaning barqarorligini belgilovchi muhim
elementdir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ushbu bozorni rivojlantirishda davlatning qat’iy
ishtiroki va strategik yondashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Turli mamlakatlar, xususan,
Janubiy Koreya, Polsha, Hindiston va Malayziya misolida quyidagi to‘rtta asosiy strategik
yo‘nalish muvaffaqiyat kaliti sifatida e’tirof etilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
613
1-rasm. O
‘
zbekistonda korporativ obligatsiyalar bozorini dinamikasi, (%)
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi yillik
hisobotlari (2020–2024)
Birinchidan, korporativ obligatsiyalarni soddalashtirilgan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazish
amaliyoti ko‘plab davlatlarda ijobiy natijalar bergan. Misol uchun, Singapurda kichik va o‘rta
biznes subyektlari uchun "Accelerated Bond Listing" dasturi joriy etilgan bo‘lib, bu orqali kichik
kompaniyalar byurokratik to‘siqlarsiz, qisqa muddatda obligatsiya chiqarish imkoniyatiga ega
bo‘lishmoqda. Bunday tartibda ro‘yxatdan o‘tkazish kompaniyalarning kapitallashtirish
jarayonini tezlashtiradi va bozorga kirish to‘siqlarini kamaytiradi. O‘zbekiston sharoitida esa
amaldagi normativ-huquqiy baza bu jarayonni murakkablashtiradi, ko‘plab kompaniyalar zarur
hujjatlarni tayyorlashda qiynaladi. Shu bois soddalashtirilgan tartibni joriy etish mahalliy
emitentlarning bozorga kirishini faollashtirishi mumkin.
Ikkinchidan, reyting agentliklarini rivojlantirish orqali investorlarni himoya qilish va
bozor shaffofligini ta’minlash xalqaro moliyaviy tizimlarda muhim vosita sifatida qaraladi.
AQShda Moody’s, S&P va Fitch agentliklari obligatsiyalarning kredit sifatini baholab,
investorlar uchun xavfni aniqlashtiradi. Reytinglar, ayniqsa, obligatsiyalar bo‘yicha foiz
stavkalari va investitsiya qarorlarining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda
esa hozircha to‘liq ishlaydigan, xalqaro e’tirofga ega reyting agentliklari faoliyat yuritmaydi. Shu
bois, reyting tizimini joriy etish nafaqat investor ishonchini mustahkamlashga, balki
obligatsiyalarni xalqaro savdo tizimlariga integratsiyalashga xizmat qiladi.
Uchinchidan, likvidlikni ta’minlovchi ikkilamchi bozorlarni rivojlantirish korporativ
obligatsiyalar bozorining jonlanishi uchun zaruriy shartlardan biridir. Sekundar bozorda
obligatsiyalar erkin savdoga qo‘yilgani — ularning naqd pulga aylantirilishini osonlashtiradi,
investorlar uchun esa xavfsizlik va mobil aktivlar muhitini yaratadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
614
Misol uchun, Hindistonning Bombay fond birjasida obligatsiyalar ikkilamchi savdo
hajmining o‘sishi so‘nggi yillarda korporativ qarzlar segmentining tez sur’atda rivojlanishiga
sabab bo‘ldi. O‘zbekistonda esa ikkilamchi bozorlar sust faoliyat yuritadi, savdo hajmlari past,
narxlar shaffofligi ta’minlanmagan. Bozor mexanizmlarini faollashtirish uchun Market Maker
institutini joriy qilish, obligatsiyalar savdosini avtomatlashtirish va real vaqt rejimida narxlar
monitoringini joriy etish zarur.
1-jadval.
O‘zbekistonda korporativ obligatsiyalar bozorining asosiy ko‘rsatkichlari (2020–
2024)
Ko‘rsatkichlar
2020
2021
2022
2023
2024
Chiqarilgan obligatsiyalar soni (ta)
43
89
180
262
356
Jami hajmi (mlrd so‘m)
630.5 988.2
1205
1470
1 970
Bozordagi emitentlar soni (ta)
5
7
11
16
21
Faol investorlar soni (kishi)
759
1 700
3014
4600
6100
Sekundar bozorda amalga oshirilgan bitimlar
3
7
12
18
30
Korporativ obligatsiyalar YAIMga nisbati
(%)
0.2
0.3
0.45
0.6
0.75
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi yillik hisobotlari
(2020–2024)
To‘rtinchidan, pensiya va sug‘urta fondlari uchun obligatsiyalarni majburiy investitsiya
vositasi sifatida belgilash uzoq muddatli investitsiya oqimlarini jalb qilishda muhim ahamiyatga
ega. Masalan, Polshada pensiya fondlarining majburiy aktiv portfelida korporativ obligatsiyalar
muhim ulushni tashkil qiladi. Bu orqali davlat bir tomondan o‘z iqtisodiyotini uzoq muddatli
resurslar bilan ta’minlaydi, ikkinchi tomondan pensiya tizimining xavfsiz va barqaror ishlashiga
zamin yaratadi. O‘zbekistonda pensiya jamg‘armalari va sug‘urta kompaniyalari hozircha bu
bozorda yetarli darajada ishtirok etmayapti. Shu sababli davlat tomonidan normativ-huquqiy
talablar asosida ushbu investorlarni korporativ obligatsiyalar bozoriga jalb qilish strategik
maqsad bo‘lishi lozim.
Xalqaro tajriba O‘zbekiston uchun yo‘l xaritasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Bozorni
institutsional va texnik jihatdan rivojlantirish orqali korporativ obligatsiyalar moliyaviy
tizimning uzviy qismiga aylanishi mumkin. Yuqoridagi yo‘nalishlar bo‘yicha izchil va
bosqichma-bosqich islohotlar olib borilsa, yaqin yillarda O‘zbekistonda likvid, ishonchli va
barqaror korporativ obligatsiyalar bozori shakllanishiga erishiladi.
Tahlil natijalaridan kelib chiqib aytish mumkinki, agar huquqiy baza mustahkamlanib,
investorlarni rag‘batlantirish tizimi yaratilib, axborot shaffofligi oshirilsa, 2025–2030-yillar
oralig‘ida korporativ obligatsiyalar bozori hajmi keskin o‘sadi. Prognozlarga ko‘ra, 2030-
yilgacha bu bozor hajmi 7,5 trillion so‘mga yetishi mumkin. Bu esa iqtisodiy o‘sishga katta
turtki bo‘lishi aniq.
Muhokama
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lida kapital bozorini rivojlantirish,
xususan, korporativ obligatsiyalar segmentini kuchaytirish strategik ahamiyat kasb etadi. Ushbu
bozor, amalda, iqtisodiyotdagi moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash, bank tizimiga
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
615
ortiqcha yuk tushmasligini ta’minlash va xususiy sektorning moliyaviy mustaqilligini oshirish
imkonini beradi. Shunga qaramay, bugungi kunda korporativ obligatsiyalar bozori hali ham keng
miqyosda rivojlanmagan, bu esa ko‘plab muhokama va bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda.
Birinchi muhokama nuqtasi — korxonalar tomonidan obligatsiya chiqarishdagi sustlik.
Aksariyat hollarda yirik kompaniyalar ham kapital jalb qilishda hali ham bank
kreditlariga tayanmoqda. Bu holat, bir tomondan, bozorning ommalashmaganligini ko‘rsatsa,
ikkinchi tomondan esa, korxonalar o‘rtasida moliyaviy savodxonlik va risklarni baholash
ko‘nikmalarining yetishmasligini anglatadi. Bu borada xalqaro moliyaviy institutlar va mahalliy
regulyatorlar tomonidan maxsus o‘quv dasturlarini yo‘lga qo‘yish lozim.
Ikkinchi muhokama nuqtasi — bozor ishtirokchilarining cheklanganligi. Hozirgi kunda
korporativ obligatsiyalar savdosi asosan banklar, yirik moliyaviy institutlar va cheklangan sonli
yirik investorlargina tomonidan amalga oshirilmoqda. Kichik investorlar, ya’ni jismoniy shaxslar
bozorning faol ishtirokchisi emas. Ular uchun zarur shart-sharoitlar, jumladan, shaffof axborot
tizimi, kam xavfli investitsiya muhit va imtiyozli soliqqa tortish mexanizmlari mavjud emas.
Muhokama nuqtai nazaridan, bu holat jiddiy o‘zgarishlarni talab qiladi.
Uchinchi muhim jihat — regulyator siyosatining sustligi va fragmentarligi. Bozor
ishtirokchilariga berilayotgan ruxsatnomalar, emitentlar uchun moliyaviy talablar va soliq
siyosati bir-biriga muvofiq kelmaydi. Fond bozori faoliyatiga oid qonunlar va qoidabuzarliklarga
qarshi choralar yetarli darajada mukammal emas. Aksincha, ba’zi tartibotlar kompaniyalarning
bozorga chiqishiga to‘sqinlik qilmoqda. Bu borada xalqaro reyting standartlariga asoslangan,
qat’iy lekin qulay regulyator siyosatini shakllantirish zarur.
To‘rtinchi masala esa — ikkinchi bozorlardagi likvidlik yetishmovchiligi. Investorlar
uchun asosiy ishonch mezonlaridan biri bu — har qanday vaqtda investitsiyani pulga aylantirish
imkoniyatining mavjudligi. Ayni paytda O‘zbekiston fond birjasida obligatsiyalar savdosi juda
kam sonli bitimlar asosida kechmoqda. Bu esa narx shakllanishini noto‘g‘ri aks ettiradi va
investorlar uchun real baholash imkoniyatlarini cheklaydi. Likvidlikni oshirish uchun market-
makerlar instituti, avtomatlashtirilgan savdo tizimlari va davlat kafolatlari asosida xaridlarni
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini rivojlantirish muhim.
Muhokamada alohida urg‘u berilishi kerak bo‘lgan yana bir jihat — xalqaro integratsiya
va xorijiy investorlar ishtirokini rag‘batlantirish. O‘zbekiston fond bozori hali global moliyaviy
tizimlarga to‘liq integratsiyalashmagan. Bu esa obligatsiyalarimizning xalqaro savdo
platformalarida ishtirok etishini cheklaydi. Eurobondlar chiqarilishi bo‘yicha qadamlar
tashlangan bo‘lsa-da, korporativ obligatsiyalarning xorijiy investorlarga ochiqligi past. Bunga
erishish uchun mahalliy reyting agentliklarini xalqaro standartlarga moslashtirish, moliyaviy
hisobotlarda IFRS standartlarini joriy etish va ingliz tilida ochiq axborot resurslarini ko‘paytirish
talab etiladi.
Shunday qilib, korporativ obligatsiyalar bozori O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun strategik
jihatdan muhim bo‘lishiga qaramay, uning to‘liq ishlashi uchun bir qator tizimli muammolarni
hal etish lozim. Muhokama doirasida shuni ta’kidlash mumkin: moliyaviy savodxonlikni
oshirish, qonunchilikni soddalashtirish, ikkilamchi bozorlarni jonlantirish va investorlarni
rag‘batlantirish orqali O‘zbekiston korporativ obligatsiyalar bozorini yanada samarali va
jozibador moliyaviy muhitga aylantirishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
616
Xulosa
O‘zbekiston iqtisodiyotida kapital bozorini chuqurlashtirish, xususan, korporativ
obligatsiyalar segmentini rivojlantirish, moliyaviy resurslardan samarali foydalanish va xususiy
sektorga uzoq muddatli moliyalashtirish manbalarini yaratishning muhim yo‘nalishlaridan biri
sanaladi. Olib borilgan tahlillar natijasida aniqlanishicha, mamlakatda korporativ obligatsiyalar
bozori hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, uning kengayishiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillar
quyidagilardan iborat:
korxonalar tomonidan obligatsiya chiqarish tajribasining yetishmasligi;
investorlar ishonchining pastligi va moliyaviy savodxonlik darajasining zaifligi;
mavjud qonunchilik tartibotlarining murakkabligi;
ikkilamchi bozordagi likvidlikning sustligi.
Shu bilan birga, so‘nggi yillarda korporativ obligatsiyalar chiqarish hajmining ortib
borayotgani va investorlar qiziqishining asta-sekin kuchayib borayotganligi bozor rivojida ijobiy
siljishlar mavjudligini ko‘rsatmoqda. Ushbu salohiyatdan to‘laqonli foydalanish va bozorni sifat
jihatdan yangi bosqichga olib chiqish uchun quyidagi ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha islohotlarni
jadallashtirish zarur:
obligatsiyalarni chiqarish va ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarini soddalashtirish;
reyting agentliklari faoliyatini yo‘lga qo‘yish orqali investorlar ishonchini
mustahkamlash;
ikkilamchi bozor infratuzilmasini rivojlantirish, savdo hajmini va likvidlikni oshirish;
pensiya va sug‘urta fondlari uchun obligatsiyalarni ustuvor investitsiya vositasi sifatida
belgilash;
axborot shaffofligini ta’minlash va moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha kompleks
chora-tadbirlarni amalga oshirish.
Ushbu chora-tadbirlar bosqichma-bosqich amalga oshirilsa, O‘zbekistonda korporativ
obligatsiyalar bozori nafaqat xususiy sektorga yangi moliyaviy imkoniyatlar yaratadi, balki
umumiy iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiluvchi kuchli moliyaviy mexanizm sifatida shakllanishi
mumkin. Natijada, kompaniyalar uchun muqobil moliyalashtirish manbalari kengayadi,
investorlar esa ishonchli va daromadli sarmoya muhitiga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Fabozzi, F.J. (2021).
Bond Markets, Analysis and Strategies
. 10th ed. Pearson Education.
2.
Ross, S.A., Westerfield, R.W. and Jordan, B.D. (2022).
Corporate Finance
.
3.
World Bank. (2021).
Developing Corporate Bond Markets in Emerging Economies
.
4.
Asian Development Bank (ADB). (2023).
Capital Markets Development Report – Central
Asia
. Manila: ADB.
5.
UNCTAD. (2022).
Financing for Development: The Role of Corporate Bonds in Emerging
Markets
. Geneva: United Nations.
6.
OECD. (2020).
Corporate Bond Market Trends, Emerging Risks and Monetary Policy
.
Paris: OECD Publishing.
7.
Fitch Ratings. (2024).
Uzbekistan Corporate Sector Outlook
. Fitch Research.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
617
8.
Moody’s Investors Service. (2023).
Uzbekistan Banking and Corporate Credit Profiles
.
Moody’s Reports.
9.
Kovalev, V.V. (2019).
Korporativnie finansy i obligatsionnie rynki
. Moskva: INFRA-M.
10.
Abdurahmonov, Q.H. (2020).
Moliya va kredit
. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
11.
Qodirov, A. (2022). “O‘zbekiston fond bozorida korporativ obligatsiyalarning o‘rni va
rivojlanish yo‘llari”.
Iqtisodiyot va moliya
, 2(44), b. 56–63.
12.
“O‘zbekiston Respublikasining Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni. (2015).
Toshkent: Adliya vazirligi.
13.
O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi. (2024).
Yillik tahliliy
hisobot
. https://www.capmarket.uz
14.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2024).
Moliyaviy ko‘rsatkichlar
statistik to‘plami
. [online] Available at: https://www.stat.uz
15.
Uzbekistan Stock Exchange (UZSE). (2024).
Listed Corporate Bonds Report
.
16.
Malikova, N. (2023). “Moliyaviy instrumentlar va ularning iqtisodiyotdagi roli”.
Bank ishi
,
1(19), b. 23–29.
17.
IMF. (2021).
Financial Development and Inclusion in Emerging Markets
. Washington
D.C.: IMF Publications.
