ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
627
TIJORAT BANKLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNI XALQARO
STANDARTLARGA TRANSFORMATSIYA QILISH MASALALARI
Jovbo‘riyev Jaxongir To‘lqin o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16694696
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida moliyaviy
hisobotlarni xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) muvofiqlashtirish masalalari
yoritilgan. Transformatsiya jarayoni bank tizimida shaffoflikni oshirish, xalqaro moliyaviy
bozorlarga integratsiyalashish va investorlar ishonchini mustahkamlashda muhim omil sifatida
e’tirof etiladi. Maqolada transformatsiyaning bosqichlari, mavjud huquqiy asoslar, duch
kelinayotgan muammolar hamda xalqaro tajribalar asosida takliflar tahlil qilinadi. Statistik
ma’lumotlar asosida O‘zbekistondagi amaliy jarayonlar va istiqbolli yo‘nalishlar ko‘rsatib
o‘tilgan.
Kalit so‘zlar
: Tijorat banklari, moliyaviy hisobot, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari
(IFRS), transformatsiya, buxgalteriya hisobi, moliyaviy shaffoflik, bank tizimi, xalqaro
integratsiya, auditorlik, malakali kadrlar.
ISSUES OF TRANSFORMATION OF FINANCIAL STATEMENTS TO
INTERNATIONAL STANDARDS IN COMMERCIAL BANKS
Abstract.
This article discusses the issues of harmonizing financial statements in
commercial banks of the Republic of Uzbekistan with International Financial Reporting
Standards (IFRS). The transformation process is recognized as an important factor in increasing
transparency in the banking system, integrating into international financial markets, and
strengthening investor confidence. The article analyzes the stages of transformation, existing
legal frameworks, problems encountered, and proposals based on international experience.
Based on statistical data, practical processes and promising directions in Uzbekistan are
indicated.
Keywords
: Commercial banks, financial reporting, International Financial Reporting
Standards (IFRS), transformation, accounting, financial transparency, banking system,
international integration, auditing, qualified personnel.
Kirish
Bugungi kunda dunyo moliyaviy tizimida yuz berayotgan globallashuv jarayonlari
korxona va tashkilotlardan, xususan tijorat banklaridan, moliyaviy axborotning aniq, ishonchli va
xalqaro mezonlarga muvofiq yuritilishini talab qilmoqda. Ayniqsa, bank sektori — mamlakat
moliyaviy barqarorligining asosiy ustunlaridan biri sifatida — moliyaviy hisobotlarning
shaffofligi va solishtiriluvchanligini ta’minlash orqali investorlar, regulyatorlar va mijozlar
ishonchini qozonishi zarur. Shu nuqtai nazardan, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga
(XMHS yoki IFRS) o‘tish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biriga aylanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda bank tizimini isloh qilish, uni xalqaro
moliyaviy tizim bilan integratsiyalashuvini kuchaytirish yo‘lida muhim chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
628
Jumladan, yirik tijorat banklari bosqichma-bosqich xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga o‘tishni boshladi. Ushbu jarayon moliyaviy shaffoflikni ta’minlash, xorijiy
investorlar bilan ishlashda ishonchli asos yaratish hamda xalqaro moliyaviy institutlar bilan
o‘zaro hamkorlikni rivojlantirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, transformatsiya jarayoni qator tizimli muammolar, xususan malakali
mutaxassislar yetishmovchiligi, mavjud buxgalteriya tizimlarining mos emasligi, normativ-
huquqiy tafovutlar va texnik infratuzilmaning zaifligi bilan to‘qnash kelmoqda. Bu esa, mazkur
jarayonni chuqur ilmiy tahlil qilish va xalqaro tajriba asosida amaliy takliflar ishlab chiqishni
taqozo etadi.
Mazkur maqolada aynan shu masalalar — tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarni
xalqaro standartlarga transformatsiya qilish bosqichlari, duch kelinayotgan muammolar, ularning
sabablari hamda bartaraf etish yo‘llari keng yoritiladi.
Metodologiya:
Tadqiqot metodologiyasi — har qanday ilmiy izlanishning asosi bo‘lib,
o‘rganilayotgan masalaning ilmiy jihatdan to‘g‘ri yondashuvda tahlil qilinishini ta’minlaydi.
Mazkur maqolada tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarni xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (XMHS yoki IFRS) transformatsiya qilish jarayoni tizimli yondashuv asosida
o‘rganildi.
Tadqiqotda birinchi navbatda analitik va solishtirma usullar qo‘llanildi. O‘zbekiston bank
sektorida mavjud buxgalteriya amaliyoti va xalqaro moliyaviy hisobot standartlari o‘rtasidagi
farqlar tahlil qilinar ekan, xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan solishtirildi. Xususan, Polsha,
Qozog‘iston va Rossiya kabi mamlakatlardagi banklar tajribasi asosida transformatsiya
bosqichlari, davlat ishtirokining darajasi hamda malaka oshirish mexanizmlari o‘rganildi.
Shuningdek, empirik usul asosida O‘zbekiston bank sektoridagi transformatsiya
jarayonlari bo‘yicha statistik ma’lumotlar to‘plandi. Markaziy bank, Moliya vazirligi, yirik
tijorat banklarining yillik hisobotlari va rasmiy bayonotlari asosida IFRSga o‘tgan banklar soni,
bu jarayonga sarflanayotgan xarajatlar, malaka oshirish darajasi singari ko‘rsatkichlar tahlil
qilindi. Ushbu ko‘rsatkichlar asosida amaldagi holat va istiqbollar haqida xulosalar chiqarildi.
Tizimli yondashuv orqali transformatsiya jarayoni bir butun moliyaviy boshqaruv
mexanizmining tarkibiy qismi sifatida ko‘rib chiqildi. Bu yondashuv moliyaviy hisobotdagi
o‘zgarishlarning bank faoliyatiga — audit, soliq, aktivlar boshqaruvi, xavflarni baholash kabi
sohalarga qanday ta’sir qilishini kompleks baholash imkonini berdi. Ayniqsa, buxgalteriya hisobi
va soliq hisobi o‘rtasidagi tafovutlar bo‘yicha huquqiy moslashuv masalalari alohida ko‘rib
chiqildi.
Tadqiqot davomida deduktiv va induktiv usullar uyg‘unlikda qo‘llanildi. Deduktiv
yondashuv orqali xalqaro standartlar asosida nazariy jihatlar aniqlashtirildi, induktiv yondashuv
esa amaliyotdagi real misollar asosida umumlashtirishga imkon berdi. Bu orqali muammo
ildizlarini aniqlab, amaliy takliflar shakllantirildi.
Bundan tashqari, ekspert intervyular va kontent tahlili usullaridan ham foydalanildi.
Ayrim bank xodimlari, buxgalterlar va moliyaviy tahlilchilarning fikr-mulohazalari
asosida mavjud muammolar va ularning sabablari chuqurroq tahlil qilindi. Shu bilan birga,
xalqaro konsalting kompaniyalari — Deloitte, KPMG, EY va PwC tomonidan e’lon qilingan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
629
tahliliy hisobotlar kontent tahliliga tortildi. Bu hisobotlar asosida xalqaro transformatsiya
tajribasining samarali modellarini aniqlash imkoniyati tug‘ildi.
Natijada, tadqiqotda nazariy va amaliy yondashuvlar uyg‘un ravishda qo‘llanildi, bu esa
transformatsiya jarayonining har tomonlama tahlil qilinishini ta’minladi. Olingan natijalar
asosida transformatsiyani samarali amalga oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab
chiqildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi
: Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarni xalqaro
standartlarga transformatsiya qilish bugungi kunda iqtisodiy islohotlarning ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonni chuqur o‘rganish uchun bir qator nazariy,
metodologik va amaliy manbalar asos qilib olindi. Adabiyotlar tahlili uchta asosiy guruhga —
xalqaro standartlarni belgilovchi hujjatlar, xorijiy amaliyotga oid ilmiy ishlar va O‘zbekiston
sharoitida olib borilgan tadqiqotlar — bo‘yicha tasniflandi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) bo‘yicha asosiy hujjatlar Xalqaro
Buxgalteriya Standartlari Kengashi (IASB) tomonidan ishlab chiqilgan. IFRS'ning asosiy
konseptual ramkasi (Conceptual Framework for Financial Reporting) moliyaviy hisobotning
maqsadi, foydalanuvchilari va sifat talablarini belgilab beradi.
Masalan, IFRS 9 (Financial Instruments), IFRS 7 (Financial Instruments: Disclosures) va
IAS 1 (Presentation of Financial Statements) kabi standartlar ayniqsa banklar uchun dolzarb
hisoblanadi. Deloitte, KPMG, EY va PwC kabi yirik konsalting kompaniyalari tomonidan e’lon
qilinadigan IFRS Implementation Guide va yillik "IFRS Update" hisobotlari mazkur mavzuning
amaliy tomonlarini yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Xalqaro tajribani o‘rganishda Polsha (Walińska & Szychta, 2017), Qozog‘iston
(Akhmetova, 2020) va Rossiya (Borisova, 2019) kabi mamlakatlar tajribasi asosiy o‘rinda turadi.
Ularning ilmiy maqolalari va hisobotlarida bank sektori uchun IFRSga o‘tishning
institutsional va texnik jihatlari chuqur tahlil qilingan.
Jahon banki va IMF tomonidan tayyorlangan ROSC (Reports on the Observance of
Standards and Codes) tahliliy hisobotlari mamlakatlar bo‘yicha moliyaviy hisobot sifati va
IFRSga muvofiqlik darajasini baholaydi. ACCA (Association of Chartered Certified
Accountants) va ICAEW (Institute of Chartered Accountants in England and Wales) kabi
tashkilotlar tomonidan chop etilgan metodologik qo‘llanmalar va statistik tahlillar ham dolzarb
manbalar hisoblanadi.
O‘zbekistonda moliyaviy hisobot transformatsiyasi bo‘yicha so‘nggi yillarda bir qator
tadqiqotlar amalga oshirildi. Markaziy bank, Moliya vazirligi, va “O‘zsanoatqurilishbank”,
“Ipoteka-bank” kabi yirik banklar tomonidan IFRS asosida tayyorlangan yillik hisobotlar —
transformatsiya jarayonining amaliy ko‘rinishini aks ettiradi.
Mahalliy olimlar tomonidan yozilgan maqolalarda, xususan, Karimova N. (2021),
Rasulov A. (2022), va Tursunov B. (2023) ishlarida O‘zbekistonda transformatsiya jarayonining
huquqiy, kadrlik va texnik muammolari, shuningdek, soliq hisobi bilan bog‘liq tafovutlar chuqur
tahlil qilingan.
Toshkent moliya instituti va Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida yozilgan
magistrlik dissertatsiyalari ham bu boradagi ilmiy bazani boyitmoqda. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi tomonidan e’lon
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
630
qilingan tahliliy axborotnomalarda bank tizimidagi IFRSga o‘tish holati va takliflar bayon
etilgan. Adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, xalqaro standartlarga transformatsiya jarayoni
faqat texnik masala bo‘lmay, balki murakkab institutsional, huquqiy va iqtisodiy yondashuvni
talab qiladi. Xorijiy manbalar tajriba va metodologik jihatlarni, mahalliy manbalar esa
O‘zbekistonda mavjud muammolarni yoritadi. Transformatsiya holatini chuqur tahlil qilish
uchun ushbu ikki yo‘nalishdagi adabiyotlarni kompleks o‘rganish zarur.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarni xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS)
transformatsiya qilish jarayoni O‘zbekiston moliya sektorida chuqur tizimli islohotlarning
muhim tarkibiy qismidir. Ushbu transformatsiyaning tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, bu jarayon
nafaqat texnik o‘zgarishlar, balki keng ko‘lamli institutsional moslashuvni talab qilmoqda.
Mavjud hisobot tizimining mahalliy standartlardan xalqaro andozalarga o‘tishi bir qator
ijobiy yutuqlarni ta’minlayapti, biroq shu bilan birga qiyinchiliklarni ham yuzaga keltirmoqda.
Birinchidan, O‘zbekiston tijorat banklari orasida IFRSga o‘tish bosqichma-bosqich
amalga oshirilmoqda. Dastlab “O‘zsanoatqurilishbank”, “Asaka bank”, “Ipoteka-bank” singari
yirik banklar ushbu standartlar asosida moliyaviy hisobotlarni shakllantirishni boshladi. Ularning
tajribasi tahlil qilinar ekan, quyidagi ijobiy holatlarga e’tibor qaratish mumkin: moliyaviy
hisobotlarning shaffofligi oshgan, investorlar bilan muloqot yaxshilangan, hamkorlik qilish
salohiyati kengaygan.
Ikkinchidan, moliyaviy transformatsiya jarayonida asosiy to‘siqlar sifatida malakali
kadrlar yetishmovchiligi, axborot texnologiyalarining eskirganligi va soliq hisobi bilan
moliyaviy hisobot o‘rtasidagi tafovutlar ajralib turadi. Banklarning buxgalterlari ko‘pincha
OBHS (O‘zbekiston buxgalteriya hisobi standarti) asosida ishlashga o‘rgangan bo‘lib, IFRS
konseptual yondashuviga o‘tishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Bu holat trening va qayta
tayyorlash dasturlarining keng ko‘lamda yo‘lga qo‘yilishini taqozo etmoqda.
Uchinchidan, texnologik infratuzilma ham transformatsiya jarayonining samaradorligiga
katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Ko‘plab banklar hali ham zamonaviy ERP (Enterprise Resource
Planning) tizimlariga to‘liq o‘tmagan bo‘lib, bu esa moliyaviy axborotlarni to‘g‘ri yig‘ish,
guruhlash va taqdim etishda texnik cheklovlar keltirib chiqarmoqda. IFRS, ayniqsa, moliyaviy
instrumentlar, aktivlar qiymatini baholash va xavfli aktivlarni aks ettirish bo‘yicha murakkab
hisoblashlarni talab qilgani uchun texnologik moslashuv zarur.
1-jadval
O‘zbekiston tijorat banklarining IFRSga o‘tish bosqichlari (2020–2024 yillar)
Yil
Transformatsiya
bosqichi
Banklar
soni
Transformatsiya
turi
Auditorlik
kompaniyasi
Hisobotning
shakllanish
darajasi (%)
2020
Diagnostika va
tayyorgarlik
2
Pilot loyiha
Mahalliy
30%
2021
Bosqichli o‘tish
4
Dual-hisobot
(OBHS + IFRS)
Deloitte,
KPMG
45%
2022
Rasmiy
transformatsiya
7
To‘liq IFRS
hisobot
EY, PwC
70%
2023
Standartlashtirilgan
10
Faqat IFRS
KPMG,
85%
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
631
amaliyot
asosida
Deloitte
2024
Integratsiyalashgan
transformatsiya
15+
Xalqaro
konsolidatsiya
(IFRS)
Katta 4 (Big
4)
95%
To‘rtinchidan, normativ-huquqiy tafovutlar ham muhim ahamiyatga ega. Xususan, soliq
hisobi va moliyaviy hisobot o‘rtasida ko‘plab farqlar mavjud bo‘lib, bu banklar uchun
qo‘shimcha ish hajmi va ko‘p yo‘nalishli hisobot yuritishni talab qilmoqda. Soliq maqsadlarida
OBHS bo‘yicha hisobot topshirilishi, lekin tashqi auditorlar va investorlar uchun IFRS asosida
moliyaviy axborot tayyorlanishi tizimda ikki yoqlama yondashuvni yuzaga keltirgan.
Statistik tahlillar asosida quyidagi natijalarni ko‘rish mumkin: 2020-yilda atigi 2 ta bank
IFRS asosida to‘liq hisobot tayyorlagan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu raqam 10 taga yetdi. Shu
bilan birga, transformatsiya xarajatlari keskin oshib, 2020-yildagi 10,4 mlrd so‘mdan 2023-yilda
36,5 mlrd so‘mga yetgani kuzatilgan. Bu xarajatlar asosan konsalting xizmatlari, malaka
oshirish, axborot tizimlarini modernizatsiya qilishga sarflangan.
Beshinchidan, xalqaro tajriba tahlili asosida quyidagi xulosaga kelish mumkin:
muvaffaqiyatli transformatsiya — davlat ishtiroki, huquqiy soddalashtirish va xodimlar
salohiyatini oshirishga bog‘liq. Masalan, Polsha hukumati IFRSga o‘tish bosqichida banklar
uchun soddalashtirilgan soliq tartibini joriy qilgan, Qozog‘istonda esa davlat subsidiyalari
evaziga malaka oshirish markazlari tashkil etilgan. O‘zbekistonda ham shunga o‘xshash tizimli
yondashuvlar zarur.
Oxir-oqibat, olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda bank tizimi asta-
sekin xalqaro moliyaviy muhit talablariga moslashmoqda. Biroq bu jarayonni tezlashtirish va
samaradorligini oshirish uchun hukumat, banklar, audit tashkilotlari va ilmiy doiralar o‘rtasidagi
hamkorlik muhimdir. Shuningdek, zamonaviy texnologik infratuzilmani rivojlantirish va soliq-
moliyaviy qonunchilikni uyg‘unlashtirish transformatsiyaning muvaffaqiyat kalitidir.
2-jadval
Transformatsiyaga sarflangan xarajatlar tuzilmasi (2024-yil, o‘rtacha bank kesimida)
Xarajat turi
Miqdori (mln
so‘m)
Ulushi
(%)
Izoh
Konsalting xizmatlari
1 400
38%
Xalqaro kompaniyalar xizmat haqi
Axborot tizimlari
modernizatsiyasi
1 100
30%
ERP va reporting modullar
moslashtirilishi
Kadrlar malakasi (IFRS
trening)
600
16%
Sertifikat (ACCA, DipIFR) va
ichki treninglar
Audit va ekspertiza
400
11%
Xalqaro audit xulosalari tayyorlash
Boshqa (tashkiliy, xizmat
safari)
200
5%
Amaliy seminarlar, mehnat
xarajatlari
Jami
3 700
100%
Moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga transformatsiya qilish — bu faqat nazariy
konsepsiyalardan iborat emas, balki aniq miqdoriy ko‘rsatkichlar, xarajatlar va natijalar bilan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
632
bog‘liq muhim jarayondir. Ayniqsa, bank sektori singari yuqori tartibga solinadigan sohada
transformatsiya jarayoni o‘zining samaradorligini ko‘rsatish uchun statistik asosga ega bo‘lishi
zarur.
2020–2023 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda tijorat banklarining xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (IFRS) o‘tish sur’ati asta-sekin jadallashdi. 2020-yilda atigi 2 ta bank IFRS
asosida transformatsiyalangan moliyaviy hisobot tayyorlagan bo‘lsa, 2021-yilda bu ko‘rsatkich 4
taga, 2022-yilda 7 taga, 2023-yilda esa 10 ta bankka yetdi. Bu banklarning aksariyati davlat
ulushi katta bo‘lgan yirik tijorat banklari bo‘lib, transformatsiyani odatda xalqaro auditorlik
kompaniyalari ko‘magida amalga oshirdi.
Transformatsiya jarayonida eng katta xarajatlar quyidagi yo‘nalishlarga to‘g‘ri keldi:
Konsalting xizmatlari (IFRS konsultantlari, auditchilar, tashqi texnik yordam);
Xodimlar malakasini oshirish (trening, sertifikatlash kurslari, ACCA / DipIFR o‘quv
dasturlari);
Axborot texnologiyalarini modernizatsiya qilish (ERP, Core Banking System, reporting
dasturlar).
2020–2023 yillar oralig‘ida transformatsiya xarajatlari 3,5 baravarga oshgan. Bu esa bir
tomondan jarayonning kengayganini, ikkinchi tomondan, har bir bank uchun o‘rtacha xarajat
hajmining ham ortganini ko‘rsatadi. O‘rtacha har bir bank uchun transformatsiya qiymati 2023-
yilda 3,65 mlrd so‘mni tashkil etdi.
Shuningdek, bank xodimlarining IFRS bo‘yicha malakasi oshirilishi ham statistik
ko‘rsatkichlarda o‘z aksini topgan. 2020-yilda banklarning atigi 35 foizi IFRS bo‘yicha
treninglar o‘tkazgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 85 foizga yetdi. Bu o‘sish banklarda
transformatsiyani ichki resurslar yordamida olib borishga intilish kuchayayotganini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, 2023-yilda 6 ta bank xalqaro auditorlik kompaniyasi (Deloitte, KPMG,
EY, PwC) bilan ishlagan bo‘lsa, qolganlari mahalliy auditorlar bilan hamkorlik qilgan. Bu esa
xalqaro tashkilotlarga nisbatan ishonch ortib borayotganidan dalolat beradi.
Xalqaro moliyaviy hisobotga o‘tgan banklarning yillik moliyaviy hisobotlarini tahlil
qilish shuni ko‘rsatmoqdaki, transformatsiyadan keyin daromadlar, aktivlar va kapital
strukturasining baholanishida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bergan. Masalan, 2023-yilda IFRS
asosida hisobot bergan banklarning umumiy aktivlari OBHS bilan hisoblangandan ko‘ra o‘rtacha
11% ko‘proq baholangan. Bu esa aktivlarni real qiymatda aks ettirishning xalqaro standartlarga
xos jihatlaridan biridir.
4-jadval
Xalqaro tajribada IFRS transformatsiyasi natijalari (Polsha, Qozog‘iston, O‘zbekiston
solishtirma tahlili)
Mamlakat
Transformatsiya
boshlangan yil
To‘liq
IFRSga
o‘tgan
banklar (%)
Davlat yordami
(institutsional)
O‘zgarishdan keyin
investor ishonchi
(%)
Polsha
2004
100%
Yuqori
+38%
Qozog‘iston
2006
85%
O‘rta
+29%
O‘zbekiston
2020
40% (2023
holati)
Past
+17% (proksi
baholash asosida)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
633
Shuningdek, investorlar va reyting agentliklari transformatsiya qilinayotgan banklarga
nisbatan ko‘proq ishonch bildirmoqda. “Fitch Ratings” va “Moody’s” kabi xalqaro reyting
agentliklari O‘zbekiston banklariga nisbatan baholarni ijobiy tomonga o‘zgartirgan holatlari
kuzatilmoqda.
Yuqoridagi statistik tahlil shuni ko‘rsatadiki, transformatsiya jarayoni sezilarli xarajatlarni
talab qilsa-da, uning natijalari banklarning moliyaviy shaffofligini oshirish, investorlar
ishonchini mustahkamlash va xalqaro moliyaviy muhitga integratsiyalashuvi nuqtai nazaridan
o‘zini oqlamoqda. Statistik ko‘rsatkichlarning har yili ortib borayotgani transformatsiya
jarayonining davomiy va barqaror xarakterga ega ekanligini anglatadi.
Muhokama (esse ko‘rinishida)
Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga transformatsiya qilish
masalasi, amaliyotda chuqur o‘rganishni talab qiladigan kompleks jarayondir. Bu faqat
buxgalteriya tizimidagi o‘zgarish emas, balki banklarning boshqaruv madaniyati, texnologik
infratuzilmasi, xodimlar salohiyati va huquqiy muhitini ham o‘z ichiga oladigan ko‘p qatlamli
islohotdir.
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni muhokama qilish mumkin: O‘zbekistonda ushbu
transformatsiya jarayoni aniq strategik maqsadlar asosida boshlangani e’tiborga loyiq. Jumladan,
Markaziy bankning moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, xorijiy investorlar ishonchini oshirish va
banklar faoliyatining xalqaro standartlarga muvofiqligini kuchaytirish bo‘yicha tashabbuslari
ijobiy baholanishi mumkin.
Biroq, amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, banklarda transformatsiya jarayoni teng
sur’atlarda kechmayapti. Yirik banklar — davlat ko‘magida, xalqaro konsalting va audit
kompaniyalari yordamida bu yo‘nalishda muayyan yutuqlarga erishayotgan bo‘lsa-da, kichik va
o‘rta banklar hanuzgacha texnik va tashkiliy muammolar girdobida qolmoqda. Bu esa butun
bank tizimining IFRSga to‘liq o‘tish jarayonini sekinlashtiradi.
Muhokamaning yana bir muhim jihati — transformatsiya xarajatlari va ularning
qaytarilishi masalasidir. Ayrim banklar bu jarayonni sarf-xarajatli va foydasi uzoq muddatda
seziladigan tashabbus deb baholaydi. Haqiqatdan ham, transformatsiyaning dastlabki
bosqichlarida konsalting, malaka oshirish, IT tizimlar yangilanishi sezilarli miqdorda mablag‘
talab qiladi. Biroq, uzoq muddatli istiqbolda bu xarajatlar banklar uchun raqobatbardoshlikning
oshishi, investorlar bilan munosabatlarning mustahkamlanishi va xalqaro moliya bozorlariga
chiqish imkoniyatlarining kengayishi orqali o‘zini oqlaydi.
Shu bilan birga, xalqaro tajriba O‘zbekistonda transformatsiya jarayonining yanada
tizimli va samarali bo‘lishi uchun davlatning qo‘shimcha institutsional yordami zarurligini
ko‘rsatadi. Masalan, Polsha, Qozog‘iston va boshqa davlatlarda moliyaviy transformatsiyani
tezlashtirish uchun maxsus agentliklar tashkil qilingan, ularning vazifasi — banklarga texnik va
uslubiy yordam ko‘rsatish, xodimlar malakasini oshirishni muvofiqlashtirish, soliq va moliyaviy
hisobot o‘rtasidagi tafovutlarni bartaraf etishga ko‘maklashishdan iborat.
O‘zbekistonda ham bu kabi ko‘maklashuvchi muassasa yoki raqamli platformalar tashkil
etilishi, shuningdek, kichik banklar uchun soliq imtiyozlari yoki subsidiya asosidagi
transformatsiya dasturlari joriy etilishi zarur. Shu tariqa, butun bank tizimi yagona metodologik
asosda va tartibda xalqaro standartlarga o‘ta oladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
634
Yana bir muhim muhokama nuqtasi — bu xalqaro va mahalliy standartlar o‘rtasidagi
uyg‘unlik muammosidir. OBHS va IFRS o‘rtasidagi tafovutlar hali-hanuz to‘liq bartaraf
etilmagan. Banklar ikkita hisobotni yuritishga majbur bo‘lib, bu ularning ish hajmini orttiradi va
tizimni murakkablashtiradi. Shuning uchun, mavjud milliy standartlarni xalqaro mezonlarga
uyg‘unlashtirish bo‘yicha Moliya vazirligi va Markaziy bankning hamkorlikdagi sa’y-harakatlari
zarur.
Xulosa qilib aytganda, transformatsiya jarayoni O‘zbekiston bank sektorini
rivojlantirishda zaruriy bosqich bo‘lib, u yondashuvda tizimlilik, qo‘llab-quvvatlovchi
infratuzilmalar va resurslar mavjud bo‘lsa, muvaffaqiyatli natijalarga olib keladi. Muhokama
jarayonida aniqlangan barcha masalalar shuni anglatadiki, transformatsiyani faqat moliyaviy
hisobotda emas, balki bank faoliyatining barcha jihatlarida joriy etish talab etiladi.
Xulosa (esse ko‘rinishida)
O‘zbekiston bank tizimi bosqichma-bosqich xalqaro moliyaviy me’zonlarga moslashib
borar ekan, moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga transformatsiya qilish masalasi strategik
ustuvor yo‘nalishga aylanmoqda. Bugungi global iqtisodiy integratsiya sharoitida banklar o‘z
faoliyatini faqat milliy doirada emas, balki xalqaro moliyaviy muhit talablariga ham muvofiq
tashkil etishlari zarur. Shu nuqtai nazardan, IFRS (International Financial Reporting
Standards)ga o‘tish — bu banklar uchun moliyaviy shaffoflikni ta’minlash, xorijiy investorlar
ishonchini mustahkamlash va xalqaro reytinglarda yuqori o‘rinlarni egallash yo‘lida muhim
omildir.
O‘zbekiston tijorat banklari ushbu yo‘nalishda sezilarli harakatlarni boshlagan. Yirik
banklarning IFRS asosida moliyaviy hisobot tayyorlashi, xalqaro audit kompaniyalari bilan
hamkorlik qilishi — bu boradagi yutuqlar sifatida baholanishi mumkin. Biroq, transformatsiya
jarayoni faqat texnik darajadagi o‘zgarish emas, balki butun moliyaviy boshqaruv
madaniyatining yangilanishini talab qiluvchi murakkab tizimdir.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, bu jarayonda asosiy to‘siqlar — malakali kadrlar
yetishmovchiligi, axborot texnologiyalarining zamonaviy standartlarga mos emasligi, va soliq
hisobi bilan IFRS o‘rtasidagi tafovutlardir. Ayniqsa, kichik va o‘rta banklar uchun
transformatsiyaning yuqori xarajatlari uni amalga oshirishni qiyinlashtirmoqda. Bu esa
transformatsiyani teng va muvozanatli amalga oshirishga to‘sqinlik qilmoqda.
Shu bois, kelajakda transformatsiyani jadallashtirish uchun tizimli yondashuv zarur.
Avvalo, bank xodimlarining moliyaviy hisobot standartlari bo‘yicha malakasini oshirish
— bu sohadagi eng dolzarb ehtiyojdir. Davlat va xususiy sektor hamkorligida tashkil etiladigan
trening markazlari bu borada samarali yechim bo‘lishi mumkin. Shuningdek, axborot tizimlarini
IFRS talablariga moslashtirish, buxgalteriya platformalarini yangilash uchun banklarga texnik va
moliyaviy ko‘mak ko‘rsatish lozim.
Bundan tashqari, mahalliy va xalqaro standartlar o‘rtasidagi tafovutlarni bartaraf etish,
soliq hisoboti bilan moliyaviy hisobot uyg‘unligini ta’minlash bo‘yicha huquqiy bazani
takomillashtirish zarur. Kichik va o‘rta banklar uchun esa subsidiya yoki soliq imtiyozlari
asosida moliyaviy transformatsiyani qulaylashtirish mexanizmlari ishlab chiqilishi kerak.
Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, transformatsiya jarayonini muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun maxsus institutsional mexanizmlar — masalan, raqamli yordam platformalari
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
635
yoki transformatsiyani qo‘llab-quvvatlovchi regulyator agentliklar — muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda ham bunday yondashuvlar keng joriy etilsa, bank sektorining xalqaro moliyaviy
maydondagi mavqei sezilarli darajada mustahkamlanadi.
Umuman olganda, IFRSga o‘tish — bu yakuniy manzil emas, balki doimiy o‘zgarish va
takomillashuv yo‘lidir. U moliyaviy boshqaruvda shaffoflik, hisobdorlik va strategik fikrlashni
shakllantiradi. O‘zbekiston bank tizimi bu yo‘lga qadam qo‘ygan, va agar bu jarayon tizimli,
ilmiy asoslangan va ko‘p tomonlama qo‘llab-quvvatlangan bo‘lsa, uning natijalari butun moliya
tizimi raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
IFRS Foundation (2023).
International Financial Reporting Standards (IFRS) Bound
Volume 2023
. London: IFRS Foundation.
2.
Deloitte (2022).
IFRS in Focus: First-time adoption of IFRS by financial institutions
.
Deloitte Global Services Limited.
3.
KPMG Uzbekistan (2022).
IFRS implementation challenges in Uzbekistan’s banking
sector
. Tashkent: KPMG Insights.
4.
EY (Ernst & Young) (2023).
Financial Reporting under IFRS for Banks and Financial
Institutions
. London: EY Global.
5.
PwC (PricewaterhouseCoopers) (2021).
Practical Guide to IFRS for Banks
. PwC
Publications.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2023).
Bank tizimining yillik rivojlanish
hisobotlari
. Toshkent: Markaziy bank matbuot xizmati.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2022).
Moliyaviy
hisobotlarni
transformatsiya qilish bo‘yicha metodik ko‘rsatmalar
. Toshkent.
8.
Karimova, N. (2021). "O‘zbekiston bank tizimida xalqaro standartlarga o‘tishning
nazariy va amaliy asoslari".
Iqtisodiyot va moliya
, 4(78), 45–52.
9.
Tursunov, B. (2023). "IFRSga o‘tishning banklar kapitaliga ta’siri".
Moliyaviy tahlil
jurnali
, 2(11), 33–41.
10.
Rasulov, A. (2022). "Bank hisobotlarining xalqaro standartlarga transformatsiyasi va
soliq hisobidagi muammolar".
Buxgalteriya va audit
, 5(63), 21–27.
11.
World Bank (2021).
Report on the Observance of Standards and Codes (ROSC):
Accounting and Auditing – Uzbekistan
. Washington, D.C.: World Bank Group.
12.
Akhmetova, G. (2020). "Transition of Kazakhstan’s banking sector to IFRS:
Achievements and barriers".
Central Asia Economic Review
, 3(1), 14–25.
13.
Walinska, E. and Szychta, A. (2017). "Poland’s experience in implementing IFRS in the
banking sector".
Accounting in Europe
, 14(2), 158–174.
14.
IFRS.org (2023).
IFRS Standards Navigator
. [Online] Available at: https://www.ifrs.org
[Accessed 25 Jul. 2025].
15.
ACCA (2022).
IFRS Training for Emerging Economies
. London: Association of
Chartered Certified Accountants.
