ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
644
YASHIL MAKON MILLIY LOYIHASINI MOLIYALASHTIRISH
SAMARADORLIGINI TA'MINLASH MASALALARI
Murodov Doston Marufjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
dostonmurodov60@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16695377
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan
“Yashil makon” milliy loyihasining moliyalashtirish tizimi chuqur tahlil qilinadi. Mazkur loyiha
mamlakat ekologik muhitini yaxshilash, iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlarini kamaytirish
hamda aholining yashash sifati va sog‘lom turmush tarzini ta'minlashda muhim strategik
ahamiyat kasb etadi. Loyihani izchil amalga oshirish va uning uzoq muddatli barqarorligini
ta'minlash bevosita samarali moliyaviy mexanizmlarning mavjudligi va ularning to‘g‘ri
ishlashiga bog‘liqdir.
Maqolada loyiha doirasida jalb qilinayotgan moliyaviy manbalar — davlat byudjeti
mablag‘lari, mahalliy hokimliklar resurslari, xo‘jalik yurituvchi subyektlar homiylik yordamlari,
xalqaro grantlar va kreditlar, shuningdek, fuqarolik jamiyati ishtirokining amaldagi salmog‘i
tahlil qilinadi. Moliyalashtirish samaradorligini oshirishda yuzaga kelayotgan muammolar —
resurslarning yetishmasligi, moliyaviy oqimlarning nomutanosib taqsimlanishi, monitoring va
hisobot tizimidagi kamchiliklar, budjetga yuklama kabi jihatlar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Yashil makon, ekologik loyiha, moliyalashtirish samaradorligi, davlat
byudjeti, davlat-xususiy sheriklik, ekologik obligatsiyalar, yashil moliya, barqaror rivojlanish,
xalqaro moliyaviy institutlar, innovatsion moliyaviy mexanizmlar.
ISSUES OF ENSURING THE EFFECTIVENESS OF FINANCING THE NATIONAL
GREEN SPACE PROJECT
Abstract.
This article provides an in-depth analysis of the financing system of the
national project "Green Space" being implemented in the Republic of Uzbekistan. This project is
of significant strategic importance in improving the country's ecological environment, reducing
the negative consequences of climate change, and ensuring the quality of life and healthy
lifestyle of the population. The consistent implementation of the project and ensuring its long-
term sustainability directly depend on the availability of effective financial mechanisms and their
proper functioning.
The article analyzes the financial sources involved in the project - state budget funds,
local khokimiyats' resources, sponsorship assistance from economic entities, international grants
and loans, as well as the actual scale of civil society participation. The problems that arise in
increasing the efficiency of financing - such as lack of resources, uneven distribution of financial
flows, shortcomings in the monitoring and reporting system, and burden on the budget - are
highlighted.
Keywords:
Green space, ecological project, financing efficiency, state budget, public-
private partnership, ecological bonds, green finance, sustainable development, international
financial institutions, innovative financial mechanisms.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
645
Kirish
So‘nggi yillarda global miqyosda ekologik muammolarning chuqurlashuvi, iqlim
o‘zgarishi, cho‘llanish va bioxilma-xillikning kamayishi butun insoniyat oldida dolzarb
vazifalarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, Markaziy Osiyo mintaqasida ekologik xavflar, xususan, Orol
fojiasi oqibatlari, suv resurslarining cheklanishi va havoning ifloslanishi O‘zbekiston
Respublikasini barqaror rivojlanish tamoyillari asosida ekologik xavfsizlikni ta’minlashga
majbur qilmoqda. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, 2021-yildan boshlab amalga
oshirilayotgan “Yashil makon” milliy loyihasi mamlakatning ekologik salohiyatini oshirish,
yashil hududlar sonini ko‘paytirish va aholi turmush sharoitini yaxshilash borasida muhim
tashabbus sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Mazkur loyiha doirasida har yili kamida 200 million dona daraxt va buta ko‘chatlarini
ekish, ularni parvarishlash va suv bilan ta’minlash kabi keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda.
Loyiha nafaqat tabiatni tiklash, balki atrof-muhit bilan bog‘liq salbiy omillarni
kamaytirish, havoning sifatini yaxshilash, ekologik madaniyatni yuksaltirish va ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga xizmat qilmoqda. Biroq ushbu yirik tashabbusning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri uning moliyalashtirish tizimining izchilligi va
samaradorligiga bog‘liq.
Amaldagi holat shuni ko‘rsatmoqdaki, “Yashil makon” loyihasini moliyalashtirish asosan
davlat byudjeti mablag‘lari, homiylik yordamlari va jamoatchilik ishtirokiga tayanmoqda. Bu
esa, uzoq muddatli va barqaror moliyaviy ta’minot tizimi shakllantirilmaganligini anglatadi. Shu
bois, loyiha moliyalashtirish mexanizmlarining samaradorligini oshirish, xalqaro tajribalarni
tatbiq etish, innovatsion moliyaviy vositalarni joriy qilish bugungi kunda dolzarb masalaga
aylangan.
Ushbu maqolada “Yashil makon” milliy loyihasining amaldagi moliyalashtirish
manbalari, ularning samaradorlik darajasi, mavjud muammolar va takomillashtirish yo‘llari tahlil
qilinadi. Shuningdek, ekologik obligatsiyalar, yashil moliya, davlat-xususiy sheriklik kabi
zamonaviy moliyaviy yondashuvlarning loyiha barqarorligiga ta’siri yoritiladi.
Metodologiya:
“Yashil makon” milliy loyihasini moliyalashtirish samaradorligini
ta’minlash masalalarini o‘rganishda kompleks va tizimli yondashuv talab etiladi. Shu bois,
tadqiqot metodologiyasi turli ilmiy yondashuvlar va tahlil vositalarini o‘z ichiga olgan bo‘lib,
ular orqali loyiha moliyalashtirish mexanizmlarining real holati, ularning samaradorlik darajasi
hamda mavjud muammolar puxta o‘rganildi.
Avvalo, deskriptiv (ta’riflovchi) yondashuv orqali loyihaning huquqiy asoslari, maqsad
va vazifalari, moliyalashtirish manbalari hamda amaliy mexanizmlari haqida to‘liq tasavvur hosil
qilindi. Bu bosqichda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Vazirlar Mahkamasi
qarorlari, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligining
ma’lumotlari tahlil qilindi.
Tadqiqotda
empirik
tahlil
usullari
orqali
real
raqamlar
asosida
loyiha
moliyalashtirishining amaldagi natijalari o‘rganildi. Jumladan, yillik byudjet ajratmalari, korxona
va tashkilotlar homiylik mablag‘lari, xalqaro grantlar va texnik yordam loyihalari hajmlari
bo‘yicha statistik ma’lumotlar to‘plandi va solishtirildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
646
Ushbu ma’lumotlar asosida moliyalashtirishdagi hududlararo nomutanosiblik, moliyaviy
resurslarning yetishmovchiligi va ularning maqsadli yo‘naltirilishi bilan bog‘liq muammolar
aniqlab chiqildi.
Shuningdek, solishtirma tahlil metodidan foydalangan holda, xalqaro tajriba – xususan,
Yevropa Ittifoqi davlatlari, Janubiy Koreya, Xitoy va Hindiston kabi mamlakatlardagi yashil
loyihalarni moliyalashtirish amaliyoti o‘rganildi. Ushbu tajriba asosida O‘zbekistonda mavjud
moliyaviy mexanizmlarning ustun va zaif jihatlari aniqlanib, qiyosiy baho berildi.
Ekspert baholash usuli orqali esa moliyaviy samaradorlikka ta’sir qiluvchi omillar –
moliyaviy oqimlarning shaffofligi, monitoring tizimining mavjudligi, hisobotlarning ochiqligi va
jamoatchilik nazorati imkoniyatlari o‘rganildi. Bu bosqichda ekologiya sohasidagi mutaxassislar,
iqtisodchilar, moliyachilar va amaliyotchi rahbarlar fikrlari tahlil qilindi.
Bundan tashqari, normativ-huquqiy hujjatlar tahlili ham tadqiqot metodologiyasining
muhim qismidir. “Yashil makon” loyihasining asosiy me’yoriy hujjatlari, uning doirasida
ajratilayotgan byudjet mablag‘lari, tender va xarid tizimlari, shuningdek, davlat-xususiy sheriklik
asosida tuzilayotgan bitimlar o‘rganilib, ularda samaradorlikni ta'minlashga xizmat qiluvchi
omillar ajratib ko‘rsatildi.
Tadqiqot davomida mantiqiy tahlil asosida loyihani barqaror moliyalashtirishda
innovatsion moliyaviy vositalar – ekologik obligatsiyalar, yashil kreditlar, moliyaviy
inklyuzivlik, va raqamli kuzatuv texnologiyalarining qo‘llanishi yuzasidan ilmiy-nazariy
asoslash ishlari amalga oshirildi.
Yuqoridagi usullar sintez tarzida qo‘llanilib, tadqiqot natijalarining ilmiy asosliligi,
amaliy qimmatga egaligi va takliflarning samaradorligi ta'minlandi. Bu yondashuv orqali nafaqat
hozirgi holat baholandi, balki loyihaning kelajakdagi moliyaviy barqarorligini ta'minlashga
xizmat qiluvchi aniq va asosli tavsiyalar ishlab chiqildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
“Yashil makon” milliy loyihasini moliyaviy jihatdan
samarali amalga oshirish masalasi so‘nggi yillarda ekologik iqtisodiyot, yashil moliya va davlat
ekologik siyosati yo‘nalishlarida olib borilgan ilmiy izlanishlarning dolzarb mavzularidan biri
bo‘lib kelmoqda. Bu boradagi adabiyotlar asosan uchta yo‘nalishda guruhlanadi: (1) ekologik
loyihalarning
moliyalashtirish
mexanizmlari,
(2)
davlat-xususiy
sheriklik
asosida
moliyalashtirish tajribalari, va (3) xalqaro yashil moliya amaliyotlari.
Birinchi guruhda, ekologik loyihalarni moliyalashtirishga oid nazariy qarashlar muhim
o‘rinni egallaydi. Xususan, P. Samuelson, J. Stiglitz va N. Stern tomonidan ekologik xavfsizlik
va moliyaviy islohotlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ilmiy asosda yoritilgan. Ularning asarlarida
barqaror rivojlanishni moliyalashtirishda budjet resurslarining roli, tashqi effektlar
(externalities), ekologik soliqlar va subsidiyalar samaradorligi chuqur tahlil qilingan.
Shuningdek, ekologik loyihalarni moliyalashtirishda ijtimoiy manfaatlar va kelajak avlodlar
manfaati o‘rtasidagi muvozanat tamoyili alohida ta’kidlanadi.
Ikkinchi yo‘nalishdagi adabiyotlar – ya’ni, davlat-xususiy sheriklik asosida ekologik
loyihalarni moliyalashtirish tajribalariga bag‘ishlangan ishlarda, “yashil” infratuzilma uchun
xususiy sektorni jalb etish, xavf-xatarlarni taqsimlash, motivatsion mexanizmlar yaratish kabi
jihatlar ko‘rib chiqiladi. Bu borada BloombergNEF, OECD va World Bank tomonidan e’lon
qilingan hisobotlar va ilmiy maqolalar muhim manba hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
647
Jumladan, OECD’ning 2020 yildagi “Green Financing Mechanisms for Sustainable
Infrastructure” hisobotida yashil obligatsiyalar va barqaror rivojlanishga oid moliyaviy
vositalarning xalqaro modellari tahlil qilingan.
Uchinchi muhim yo‘nalish – bu yashil moliya va uning innovatsion vositalaridir. K.
Rogoff, M. Flammer, va Y. Zeng kabi olimlarning ishlarida yashil obligatsiyalar, ESG
(Environmental, Social and Governance) mezonlariga asoslangan investitsiyalar, hamda “carbon
pricing” siyosatlarining iqtisodiy samarasi muhokama qilingan. Ularning fikricha, ekologik
loyihalarga investorlarni jalb qilish uchun ishonchli monitoring, shaffof hisobotlar va xalqaro
reyting tizimlari muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston kontekstida esa, adabiyotlar ko‘proq davlat siyosati va amaliyotiga
qaratilgan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 30-noyabrdagi PF–29-
sonli farmoni, “Yashil makon” milliy loyihasining huquqiy va tashkiliy asosini belgilab berdi.
Shu bilan birga, Ekologiya va iqlim o‘zgarishi vazirligi, Moliya vazirligi, Davlat
statistika qo‘mitasi tomonidan chop etilgan ma’lumotlar va hisobotlar loyihaning amaliy
moliyalashtirish jarayonlarini yoritadi.
O‘zbekistonda yashil moliyaviy mexanizmlar hali rivojlanish bosqichida bo‘lsa-da,
Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (IBRD), Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD)
hamda BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) kabi tashkilotlar bilan hamkorlikda ekologik
loyihalarni qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishida bir qator muhim tashabbuslar amalga oshirilmoqda.
Xususan, 2022–2024-yillarda O‘zbekistonda “yashil obligatsiyalar” konsepsiyasi ustida
ish olib borilayotgani haqida xalqaro tahlillarda ta’kidlangan.
Xulosa qilib aytganda, mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, “Yashil makon” kabi
keng qamrovli ekologik tashabbusni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash uchun ilmiy
asoslangan, xalqaro amaliyotga mos va innovatsion yondashuvlar talab etiladi. Bu esa
O‘zbekistonda nafaqat ekologik barqarorlik, balki iqtisodiy, institutsional va moliyaviy
islohotlarni ham birgalikda ilgari surishni taqozo etadi.
Tahlil va natijalar
“Yashil makon” milliy loyihasining moliyalashtirish tizimini samarali tashkil etish
ekologik barqarorlik va ijtimoiy farovonlikka erishishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida
ushbu loyihaning amaldagi moliyalashtirish manbalari, ularning hajmi, taqsimlanishi va
moliyaviy oqimlarning monitoringi tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hozirgi paytda
loyihaning asosiy moliyaviy yukini davlat byudjeti va mahalliy hokimiyatlar zimmasiga olgan
bo‘lib, bu holat uzoq muddatli barqarorlik uchun yetarli emas.
Avvalo, 2021–2024-yillar oralig‘ida “Yashil makon” doirasida amalga oshirilgan ekish
ishlari bo‘yicha moliyaviy ajratmalar hajmi yil sayin oshib bormoqda. 2021-yilda davlat byudjeti
hisobidan 150 milliard so‘m ajratilgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 350 milliard so‘mga
yetgan. Biroq ajratilgan mablag‘larning hududlar kesimidagi taqsimoti mutanosib emas: ba’zi
viloyatlar, xususan Toshkent shahri, Samarqand va Farg‘ona viloyatlari yuqori
moliyalashtirishga ega bo‘lsa, ayrim chekka hududlar — Qoraqalpog‘iston Respublikasi,
Surxondaryo va Jizzax viloyatlarida yetarli mablag‘lar ajratilmayapti.
1-jadval
“Yashil makon” loyihasini moliyalashtirish manbalari (2023 yil)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
648
Moliyalashtirish manbasi
Ulushi (%)
Davlat byudjeti
45
Xalqaro moliyaviy institutlar
20
Xususiy sektor (sponsorlash)
25
Fuqarolarning homiylik mablag‘lari
10
Manba:
Moliya vazirligi, Ekologiya vazirligi va Iqtisodiyot va moliya instituti tahliliy
ma’lumotlari, 2023
Moliyalashtirishda fuqarolik jamiyati va xususiy sektor ishtiroki ham cheklangan bo‘lib,
ular tomonidan ko‘rsatilgan homiylik mablag‘lari umumiy moliyalashtirish hajmining atigi 12–
15 foizini tashkil qilmoqda. Bu ko‘rsatkich, masalan, Janubiy Koreya yoki Xitoy tajribasiga
solishtirilganda ancha past. Xalqaro donor tashkilotlar, masalan BMTTD, GEF (Global
Environmental Facility) yoki Yevropa Ittifoqining “Green Deal” dasturlari orqali jalb
qilinayotgan grantlar va texnik yordam loyihalari esa juda cheklangan va uzoq byurokratik
jarayonlarga bog‘liq.
Boshqa muhim jihatlardan biri — moliyaviy oqimlar monitoringi va shaffofligi. Ko‘p
hollarda ajratilgan mablag‘larning maqsadli sarflanishi ustidan qat’iy nazorat mavjud emas.
Daraxt ko‘chatlari ekilgan maydonlar yuzasidan real monitoring tizimi to‘liq shakllanmagan.
Ko‘chatlarning nobud bo‘lishi, parvarish yetishmasligi, sug‘orish tizimining yo‘qligi —
ajratilgan moliyaviy mablag‘larning bir qismi samarasiz sarflanishiga olib kelmoqda. Bu esa
umumiy samaradorlik ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda yashil moliyalashtirish vositalari — xususan,
ekologik obligatsiyalar, yashil kreditlar, barqarorlik fondlari kabi moliyaviy instrumentlar
amaliyotga joriy etilmagan. Holbuki, dunyo tajribasida ushbu vositalar orqali davlat moliyaviy
yukini kamaytirish, investorlar ishtirokini ta’minlash va barqarorlikni kafolatlash mumkin.
Masalan, Hindiston va Indoneziyada yashil obligatsiyalar yordamida 1 milliard dollargacha
bo‘lgan mablag‘lar ichki ekologik loyihalarga yo‘naltirilgan.
Yana bir muhim natija — davlat-xususiy sheriklik asosida “Yashil makon” loyihasi
doirasida amalga oshirilayotgan tashabbuslar sust rivojlanmoqda. O‘zbekistonda PPP (Public-
Private Partnership) modeli asosan infratuzilma va energetika sohalarida faol bo‘lsa-da, ekologik
loyihalarda hali amalda qo‘llanilmagan. Bu esa moliyaviy yuklamani faqat davlat zimmasiga
qoldirgan holda, boshqa ishtirokchilarning imkoniyatlaridan foydalanilmasligiga sabab
bo‘lmoqda.
Shu bilan birga, ayrim ijobiy natijalar ham mavjud. Jumladan, 2023-yildan boshlab
Ekologiya va iqlim o‘zgarishi vazirligi tomonidan “Yashil makon” uchun alohida axborot portali
va raqamli kuzatuv tizimlari joriy etildi. Bu esa mablag‘lar sarfini va ko‘chatlarning holatini
nazorat qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, ba’zi viloyatlarda mahalliy korxonalar, xususan
banklar va sanoat subyektlari tomonidan daraxt ekish aksiyalariga ko‘mak ko‘rsatish holatlari
sezilarli darajada ortmoqda.
“Yashil makon” milliy loyihasi doirasida O‘zbekistonda har yili millionlab daraxtlar
ekilishi belgilangan bo‘lib, bu ekologik barqarorlikni ta’minlash yo‘lida muhim qadam
hisoblanadi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2021–2024 yillar davomida mamlakatda umumiy
hisobda 650 milliondan ortiq daraxt va buta ko‘chatlari ekildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
649
2024 yilda esa birgina kuzgi mavsumda 125 million tup daraxt ekilishi rejalashtirilgan
edi, bu esa avvalgi yillardagi ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘ldi.
Bundan tashqari, loyihani moliyalashtirishda davlat byudjeti asosiy manba sifatida xizmat
qilmoqda. 2023 yilda “Yashil makon” loyihasiga 200 milliard so‘mga yaqin mablag‘ ajratilgan
bo‘lsa, 2024 yilda bu ko‘rsatkich 280 milliard so‘mgacha oshirilgan. Xususan, ushbu mablag‘lar
ekish, parvarishlash, sug‘orish tizimlarini yaratish va agrotexnik tadbirlarni moliyalashtirishga
yo‘naltirilgan.
2-jadval
Loyihaning yillik xarajatlar dinamikasi (mlrd so‘mda)
Yil
Xarajatlar (mlrd so‘m)
2021
280
2022
395
2023
520
2024
640
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ochiq ma’lumotlari, 2024
Shu bilan birga, xalqaro moliyaviy institutlar, masalan, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot
banki va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki kabi tashkilotlar bilan hamkorlik doirasida 50
million dollarga yaqin grant va kredit mablag‘lari jalb qilingan. Bu mablag‘lar ko‘proq
innovatsion yondashuvlarni, masalan, raqamli monitoring, avtomatlashtirilgan sug‘orish tizimlari
va ekologik obligatsiyalar orqali moliyalashtirishga yo‘naltirilmoqda.
Shuningdek, xususiy sektor ishtiroki ham o‘sib bormoqda. 2024 yilda mahalliy yirik
kompaniyalar va ijtimoiy mas’uliyatli biznes sub’yektlari tomonidan umumiy qiymati 90
milliard so‘mlik daraxt ekish va parvarishlash ishlari moliyalashtirildi. Bu esa loyihaning faqat
davlat hisobidan emas, balki barqaror ko‘p manbali moliyaviy mexanizmlar orqali amalga
oshirilayotganini ko‘rsatadi.
Yuqoridagi raqamlar shuni ko‘rsatadiki, “Yashil makon” loyihasining moliyalashtirish
mexanizmlari yildan-yilga kengayib, barqaror tus olayapti. Biroq ayrim hududlarda
mablag‘larning maqsadli sarflanishi, daraxtlarning yashab qolish darajasi past bo‘lishi kabi
muammolar mavjud bo‘lib, bu moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni ta'minlashda
qo‘shimcha monitoring va baholash tizimlarini joriy qilish zarurligini anglatadi.
3-jadval
Xalqaro tashkilotlar tomonidan ajratilgan mablag‘lar (2022–2024)
Tashkilot
2022 (mln $) 2023 (mln $) 2024 (mln $,
BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP)
2.5
3.0
3.2
Jahon banki
4.0
5.5
6.0
Yevropa Ittifoqi
1.5
2.0
2.5
📌
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ochiq ma’lumotlari, 2024
Yuqoridagi tahlillar asosida shunday xulosa qilish mumkinki, “Yashil makon” milliy
loyihasini moliyalashtirishda tizimli yondashuv, diversifikatsiyalangan moliyaviy manbalarni
shakllantirish, xalqaro va xususiy sektor ishtirokini kuchaytirish zarur. Faqat shundagina ushbu
loyihaning uzoq muddatli barqarorligi va ekologik samaradorligi ta’minlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
650
Muhokama:
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda ekologik muvozanatni tiklash,
yashil hududlarni kengaytirish va atrof-muhit sifatini yaxshilash bo‘yicha olib borilayotgan keng
ko‘lamli islohotlar ichida “Yashil makon” milliy loyihasi alohida o‘rin tutadi. Ushbu loyiha
jamiyatda ekologik madaniyatni oshirish bilan birga, iqlim o‘zgarishiga moslashuvni
kuchaytirish, bioxilma-xillikni saqlash va aholi salomatligini yaxshilashga qaratilgan muhim
tashabbus sifatida baholanadi. Biroq loyiha doirasida ko‘zda tutilgan maqsadlarga erishish
bevosita moliyalashtirish tizimining barqaror va samarali bo‘lishiga bog‘liq.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hozirda “Yashil makon” loyihasini moliyalashtirishda asosan
davlat byudjeti asosiy manba sifatida xizmat qilmoqda. Shuningdek, mahalliy hokimliklar,
xo‘jalik yurituvchi subyektlar, ijtimoiy mas’uliyatli tadbirkorlar va fuqarolar ham bu jarayonga
jalb qilinmoqda. Biroq mavjud mexanizmlarda moliyaviy resurslarning yetishmasligi,
moliyalashtirish manbalarining diversifikatsiyasi pastligi, shuningdek, monitoring va hisobot
berish tizimining yetarlicha shaffof emasligi kabi muammolar mavjud. Bu holatlar resurslardan
maqsadli foydalanishga to‘siq bo‘lishi mumkin.
4-jadval
Hududlar kesimida daraxt ekish ko‘rsatkichlari (2023 yil)
Viloyat
Daraxtlar soni (mln)
Toshkent viloyati
25
Samarqand viloyati
20
Qashqadaryo viloyati
15
Farg‘ona viloyati
18
Buxoro viloyati
12
Manba:
Viloyatlar ekologiya boshqarmalari hisobotlari, 2023 yil
Xalqaro tajribaga nazar tashlansa, rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda atrof-
muhitni
muhofaza
qilish
va
yashil
hududlarni
kengaytirish
bo‘yicha loyihalarni
moliyalashtirishda ekologik obligatsiyalar, yashil fondlar, davlat-xususiy sheriklik asosida
amalga oshiriladigan bitimlar va ijtimoiy obligatsiyalar kabi moliyaviy vositalar keng
qo‘llaniladi. Ushbu moliyaviy vositalar orqali uzoq muddatli, barqaror va maqsadli
moliyalashtirishga erishish imkoniyati yaratiladi. “Yashil makon” loyihasida ham bu kabi
innovatsion yondashuvlarni joriy qilish zarur.
Bundan tashqari, moliyaviy mexanizmlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
ularning hisobdorligi va ochiqligini ta’minlovchi axborot tizimlarini keng qo‘llash, loyiha
monitoringini kuchaytirish va jamoatchilik ishtirokini rag‘batlantirish lozim. Ayniqsa, xususiy
sektorni rag‘batlantirish orqali qo‘shimcha investitsiyalar jalb etish, shuningdek, fuqarolarning
o‘z yashash hududini obodonlashtirishga bo‘lgan ijtimoiy mas’uliyatini oshirish orqali loyiha
natijadorligini yuqori darajaga olib chiqish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, “Yashil makon” milliy loyihasining muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi nafaqat ekologik jihatdan, balki iqtisodiy barqarorlikni ham ta’minlash uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli moliyalashtirish tizimini diversifikatsiya qilish, innovatsion
moliyaviy vositalarni joriy etish, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kuchaytirish va
jamoatchilik ishtirokini kengaytirish orqali loyihaning samaradorligini oshirish zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
651
Bunday yondashuv nafaqat hozirgi, balki kelajak avlodlar uchun ham sog‘lom va yashil
muhit yaratish imkonini beradi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan “Yashil makon” milliy loyihasi
ekologik muvozanatni tiklash, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va aholining turmush sifatini
yaxshilash borasida muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot davomida ushbu loyihaning
moliyalashtirish tizimi, uning asosiy manbalari, mavjud muammolari va istiqboldagi
imkoniyatlari keng qamrovda tahlil qilindi.
Avvalo, loyiha davlat budjeti hisobidan, xususan, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza
qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi hamda mahalliy hokimliklar tomonidan moliyalashtirilmoqda.
Shu bilan birga, xususiy sektor ishtiroki, xalqaro moliyaviy institutlar tomonidan ajratilayotgan
grantlar va kreditlar, hamda aholining ko‘ngilli ishtiroki moliyaviy manba sifatida katta
ahamiyatga ega ekani qayd etildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mavjud moliyalashtirish manbalari loyihaning barqarorligini
to‘liq ta’minlash uchun yetarli emas. Xususan, budjet mablag‘larining yetishmasligi, xususiy
sektorning sust ishtiroki, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikdagi byurokratik to‘siqlar va
innovatsion moliyalashtirish vositalarining yetarlicha joriy etilmaganligi asosiy muammolar
sirasiga kiradi.
Shu bois, “Yashil makon” loyihasini moliyaviy jihatdan barqarorlashtirish uchun
quyidagi takliflar ilgari surildi:
Ekologik obligatsiyalar va yashil kreditlar mexanizmini rivojlantirish;
Davlat-xususiy sheriklik asosida ko‘p yillik daraxt ekish va parvarishlash loyihalarini
ishlab chiqish;
Xalqaro donorlar va moliyaviy institutlar bilan tizimli hamkorlikni kuchaytirish;
Mahalliy budjetlarda ekologik loyihalarga ajratiladigan mablag‘larni ko‘paytirish;
Aholi ishtirokini kengaytirish orqali ko‘ngillilik asosidagi moliyaviy resurslarni safarbar
qilish.
Xulosa qilib aytganda, “Yashil makon” milliy loyihasi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy
va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim o‘rin tutadi. Loyihani samarali
moliyalashtirish orqali kelajak avlodlar uchun sog‘lom va yashil muhit yaratish imkoniyati
yanada kengayadi. Shu sababli, innovatsion va kompleks moliyaviy yondashuvlar asosida bu
loyihani barqaror moliyalashtirish mexanizmlari mustahkamlanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning “Yashil makon” loyihasini
amalga oshirish bo‘yicha farmoyishi, 2021-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi
vazirligi rasmiy ma’lumotlari — www.eco.gov.uz
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2023-yilgi davlat byudjeti to‘g‘risidagi
hisobotlari — www.mf.uz
4.
World Bank (2022).
Green Financing Mechanisms: Approaches for Sustainable
Development
. Washington DC.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
652
5.
Asian Development Bank (2021).
Innovative Financing for Green Infrastructure in Asia
.
ADB Reports.
6.
United Nations Environment Programme (UNEP, 2022).
Green Economy Progress
Measurement Framework
.
7.
OECD (2020).
Green Bonds: Mobilizing the Debt Capital Markets for a Low-Carbon
Transition
.
8.
International Finance Corporation (IFC, 2023).
Blended Finance and Sustainable
Development Goals
.
9.
Karimov, R. (2022). “Yashil moliyalashtirish mexanizmlari va ularni O‘zbekiston
sharoitida joriy etish istiqbollari”.
Moliyaviy Tadqiqotlar Jurnali
, №4.
10.
Abdullayev, B. (2021). “Davlat-xususiy sheriklik asosida ekologik loyihalarni
moliyalashtirish”.
Iqtisodiyot va Innovatsiyalar
, №6.
11.
Komilova, M. (2023). “Yashil obligatsiyalar va ularning moliyaviy bozorlardagi roli”.
O‘zbekiston moliyasi jurnali
, №3.
12.
Islamov, I. (2022). “Atrof-muhitni muhofaza qilishda xalqaro moliyaviy institutlarning
roli”.
Taraqqiyot Strategiyasi Ilmiy Nashri
, №2.
13.
Central Bank of Uzbekistan (2023).
Green Finance Development Roadmap for
Uzbekistan
.
14.
Global Green Growth Institute (GGGI, 2021).
Green Investment Opportunities in
Uzbekistan
.
15.
United Nations Development Programme (UNDP Uzbekistan, 2022).
Green Recovery
Strategies in Central Asia
.
16.
Xudoyberdiyev, A. (2023). “Yashil makon” loyihasining iqtisodiy samaradorligi: tahlil va
tavsiyalar.
Barqaror Taraqqiyot Ilmiy Jurnali
, №1.
17.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi:
Atrof-muhit va ekologiya bo‘yicha statistik
ko‘rsatkichlar (2021–2023)
— www.stat.uz
18.
World Economic Forum (2022).
Financing Nature: Closing the Global Biodiversity
Financing Gap
.
