2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
18
TANLANGAN SOYA NAVLARINING DASTLABKI O’SISH KO’RSATKICHLARI
Hamroqulova Nargiza Komil qizi
b.f.f.d. (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.16758052
Annotatsiya. Har qanday tajribadagi dastlabki ko’rsatkichlarni bilish va o’zaro
solishtirish eng yaxshi o’rganilayotgan muhitga moslashgan navlarni ajratib olish uchun zamin
yaratadi.
Kalit so’zlar: Fabaceae, soya, nav, oyjamol, sloviya, nafis, ertapishar, kechpishar.
O‘zbekistonda oxirgi yillarda soya yetishtirishga ancha jiddiy qaralmoqda.
Mamlakatimizda soya ekin maydonini kengaytirish mahalliy iqlim-sharoitimizga mos
yuqori hosilli navlarni yaratish va yetishtirish texnologiyasini yanada takomillashtirish bo’yicha
maxsus qarorlar qabul qilingan. Soya bir yillik o’tsimon o’simliklar avlodi bo’lib, dukkaklilar
Fabaceae oilasiga mansubdir. Soya 90-150% vazniga nisbatan suv bo’lsa, unib chiqadi. Murtak
ildizi avval rivojlanadi. Ildizi ancha o’sganda yon ildizlar rivojlanadi. Ildizning o’sishi don
shakllanish davrigacha kuzatiladi. Ildizning rivojlanishi tuproqning fizik holati harorati, namligi
va oziqa elementlarining mavjudligiga bog’liq bo’ladi.
Maysa bosqichi. Soya o’simligining davstlabki rivojlanish bosqichi havo harorati, tuproq
namligi va harorati hamda nav xususiyatlariga bog’liq holda 15-25 kun va undan ham ko’proq
bo’lishi mumkin. Nihollar (maysalar) unib chiqqandan keyin 3-4 kun o’tgach qarama-qarshi
joylashgan urug’palla barglar shakllanadi.
Maysalar unib chiqqandan so’ng 10-12 kunbo’lganida birinchi barg hosil bo’ladi,
keyingi har 3-5 kunda bittadan barg hosil bo’ladi.
Bir barg to’la shakllanishi uchun 10-12 kun zarur bo’ladi.
O’simlikda 3-6 barg hosil bo’lguncha yoki gullaguncha urug’palla barglar saqlanib turadi,
keyinchalik ular to’kilib ketadi. Havo harorati yuqori bo’lganda barglar tez to’kiladi.
Namlik yuqori va harorat past bo’lgan davrda urug’ palla barglar uzoq saqlanadi.
Shuningdek, kechpishar soya navlarida urug’ palla barglari ertapishar navlariga qaraganda
uzoq muddat saqlanib turadi.
Soya o’simligida 3-5 ta barglar hosil bo’lganidan keyingina poyada jadal o’sish
boshlanadi, chunki bu davrgacha ildiz tizimi ancha rivojlangan bo’ladi. Yon shoxlar barg
qo’ltiqlarida, hatto urug’palla barg yonidan ham hosil bo’ladi. Poyalari ingichka soya navlarida
yon shoxlar juda pastdan, poyalari baquvvat, kechpishar navlarida esa 15-25 sm yuqoridan o’sib
chiqadi.
Yon shoxlar maysalar unib chiqqanidan 17-25 kundan keyin paydo bo’la boshlaydi. Yon
shoxlar iqlim sharoitlari va ekish muddatlari hamda nav xususiyatlariga qarab 30-50 kun davomida
hosil bo’ladi.
Laboratoriya sharoitida o’sish va rivojlanish xususiyatlarini o’rganish va bir-biriga
solishtirish uchun soya navlari tanlab olindi. Ular oyjamol, sloviya (Rossiya), viktoriya (Serbiya),
vestochka (Rossiya) va nafis navlari. Bu navlarning Buxoro vohasi sho’rlangan tuproqlar
sharoitida o’sish va rivojlanishini o’rganish dastlab xona haroratida laboratoriya sharoitida olib
borildi. Aprel oyining o’rtalarida ekilgan soya urug’lari 7-15 kun ichida unib chiqdi. (1-jadval)
2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
19
Bu jadvaldan ko’rinib turibdiki eng tez bo’rtib chiqqan nav oyjamol bo’lsa eng kech
ungani nafis navi. Ungan soya navlari bir xil namlikda va bir xil quyosh nuri tushadigan joyda
o’stirildi. Ungandan 1-2 kun o’tgandan so’ng urug’pallabarglari yozila boshladi va bo’y uzunligi
quyidagicha holatda bo’ldi.
Vaqt o’tgan sayin o’sishda davom etayotgan tanlangan soya navlarining uzunliklari uch
kun o’tgandan keyin quyidagicha holatni egalladi.
Bundan ko’rinib turibdiki eng tez o’sib rivojlanayotgan nav bu sloviya (Rossiya) bo’lib,
sekin o’sayotgan nav nafis hisoblanadi. Tanlangan soya navlarining laboratoriya sharoitida
dastlabki o’sish ko’rsatkichlaridan umumiy xulosa qiladigan bo’lsak Buxoro vohasi tuprog’ida
laboratoriya sharoitida o’sishga nisbatan moslashgan tanlangan navlarimizdan bu sloviya va
oyjamol navlaridir. Nisbatan kam moslashgani esa nafis navidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kholliyev, A., Nazarova, F., & Norboyeva, N. (2021). Cotton resistance indicators in the
conditions of water deficiency. Збірник наукових праць SCIENTIA.
T/n
Tanlangan soya navlari
Unib chiqish muddati (kun hisobida)
1
Oyjamol
8
2
Sloviya (Rossiya)
9
3
Viktoriya (Serbiya)
12
4
Vestochka (Rossiya)
13
5
Nafis
15
T/n
Tanlangan soya navlari
Ungandan keying dastlabki
uzunlik (sm hisobida)
1
Oyjamol
4
2
Sloviya (Rossiya)
5
3
Viktoriya (Serbiya)
2
4
Vestochka (Rossiya)
2
5
Nafis
1
T/n
Tanlangan soya navlari
Bir haftalik soya navlari uzunlik
ko’rsatkichlari (sm hisobida)
1
Oyjamol
14
2
Sloviya (Rossiya)
16
3
Viktoriya (Serbiya)
3
4
Vestochka (Rossiya)
4
5
Nafis
3
2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
20
2.
Ergashovich, K. A., Toshtemirovna, N. U., Iskandarovich, J. B., & Toshtemirovna, N. N.
(2021). Soil Salinity And Sustainability Of Cotton Plant. The American Journal of
Agriculture and Biomedical Engineering, 3(04), 12-19.
3.
Norboeva U., Xamrokulova N. SOYBEAN-A NATURAL SOURCE OF PROTEIN //E
Conference Zone. – 2022. – С. 79-81.
4.
Tojiev, R. R., & Mirzakulov, K. C. (2020). Treatment of dried and mixed salts of
Karaumbet in magnesium hydroxide following sodium sulfate and chloride production.
Test Engineering and Management, 83(5-6), 7101-7108.
5.
Ergashovich, K. A., Toshtemirovna, N. U., Rakhimovna, A. K., & Abdullayevna, F. F.
(2020). Effects of microelements on drought resistance of cotton plant. International
Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24(2), 643-648.
6.
Kholliyev, A. E., Norboyeva, U. T., Kholov, Y. D., & Boltayeva, Z. A. (2020).
Productivity of cotton varieties in soil salinity and water deficiency. The American Journal
of Applied sciences, 2(10), 7-13.
7.
Хамрокулова
Н.
К.
К.
ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ
СВОЙСТВА
ИНТРОДУЦИРОВАННЫХ
КОРНЕВЫХ
ЛЕКАРСТВЕННЫХ
РАСТЕНИЙ
БУХАРСКОГО ОАЗИСА //Academy. – 2021. – №. 1 (64). – С. 26-28.
8.
Kholliye, A., Norboyeva, U., & Adizova, K. (2020). About the negative impact of
salination on cotton. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ, 50-52.
9.
Kholliyev, A., Boltayeva, Z., & Norboyeva, U. (2020). Cotton water exchange in water
deficiency. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ, 54-56.
10.
Mirzakulov, X. R. C., & Tojiev, R. R. (2019). Processing brine of salt lakes of
karakalpakstan in products of economic purpose. Theoretical & Applied Science, (12),
235-243.
