Avgust, 2025-Yil
7
SHO’RLANGAN TUPROQQA MOSLASHGAN SOYA NAVLARI DUKKAGINING
MIQDOR VA SIFAT KO’RSATKICHLARI
Hamroqulova Nargiza Komil qizi
Biologiya fanlari falsafa doktori PhD.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16758681
Annotatsiya. Ushbu maqolada soyaning ajratib olingan navlaridagi hosildorlik
ko’rsatkichlari alohida qisqacha bayon qilindi va quyidagi ko’rsatkichlar o’rganilib aniqlandi.
Dukkak uzunligi, dukkak eni va og’irligi, har bir tupdagi o’rtacha dukkak soni.
Kalit so’zlar: Sloviya, Viktoriya, oyjamol, nafis, vestochka, dukkak, miqdor ko’rsatkich, sifat
ko’rsatkich, sho’rlanish.
Soya glycena maxim dukkakdoshlar (fabaceae) oilasiga mansub o’simlik bo’lib, dukkak
hosil qiladigan o’simliklar qatoriga kiradi. Dukkagining shakli, uzunligi, eni va og’irligi har bir
o’simlikning naviga va yashash sharoitiga bog’liq.
Tajriba uchun olingan navlardagi hosildorlik bir -biridan tubdan farq qiladi. Umuman
olganda soya navlari yetilishiga ko’ra 3 ga bo’linadi va pishib yetilishi uchun ham ketadigan kun
farq qiladi. Quyidagi jadvalda ko’rish mumkin.
1-jadval
Turi
Erta
O’rta
Kech
O’rtacha kun
90-100
110-120
130-140
Harorat
1800-2000
2600-2800
3000-3200
Soya doni tarkibidagi oqsil bilan boshqa o’simlik turlaridan farq qiladi va ajralib turadi.
Bundan tashqari tugunak bakteriyalar ham simbioz holatda ildiz bilan yashaydi va o’rtacha
har gektarda 150-250 kg gacha azot to’playdi. Tugunak bakteriya hosil qilishi va azot
samaradorligini oshirish uchun bitta yerdan takror va takror foydalanish tavsiya etiladi. Shunda soya
o’simligi shu yerga moslashadi va tugunaklarni hosil qiladi. Soya donidan tashqari hatto poxolida
ham oqsilni ko’rish mumkin. Quyidagi jadvalda ko’rish mumkin.
2-jadval
Oqsil
Yog’
Karbon suv
Soya doni
38-52%
22-25%
20%
Soya poxoli
4-5%
5%
---
Soya navlari asosan sho’rlanmagan hududlarda o’sishga moslashgan o’simliklardir.
Bizning Buxoro sharoitimizda esa sho’rlangan tuproqlar asosiy qismni egallaydi.
Sho’rlangan tuproqlarda o’sadigan soya navlari tarkibida ham oqsil moddalari ko’p
miqdorda uchraydi. Oqsil moddalarining ko’p yoki kamligi dukkakka bog’liq. Tajriba uchun
olingan navlarning dukkaklari xususiyatlarini ko’rib.
Tajriba uchun sloviya (Rossiya), oyjamol, vestochka (Rossiya), viktoriya (Serbiya), nafis
navlari olingan.
Avgust, 2025-Yil
8
3-jadval
Navlar
1ta
jo’yakdagi
o’simlik soni
1 ta tupdagi
dukkaklar soni
1-terimdagi bitta
tupdagi dukkaklar
umumiy
og’irligi(o’rtacha)
2-terimdagi bitta
tupdagi dukkaklar
umumiy
og’irligi(o’rtacha)
Sloviya
25
120
65gr
60 gr
Oyjamol
24
90
42 gr
46 gr
Vestochka
24
108
53 gr
50 gr
Viktoriya
20
98
46 gr
25 gr
Nafis
14
40
18 gr
----
Yuqoridagi jadvaldan ko’rinib turibdiki tajriba uchun olingan soya navlaridagi dukkak
xususiyatlari bir-biridan farq qiladi.Eng past ko’rsatkich mahalliy navlarimizdan bo’lgan Nafisda
kuzatildi.Nafis navida dukkakning hosil bo’lish miqdori juda kam va og’irligi past.Bundan
ma’lumki bu nav sho’r tuproqda o’sishga kam moslashgan.Bu navdan faqat birinchi terimda hosil
olindi. O’simlik o’sishda davom etsa ham dukkak hosil qilmadi hosil bo’lgan dukkaklari ham
pishmay to’kilib ketdi.Ekilgan urug’lardan ham o’rtacha 40-50 foizi unib chiqdi xolos.
Tajriba uchun ekilgan nafis navidan unib chiqqan shu bir jo’yakdagi ma’lum sondagi
o’simlik ham oxirigacha o’sib meva bermadi.Boshqa turlarimizga nisbatan sho’rga va
qurg’oqchilikka juda chidamsiz xususiyatlarga ega.Dukkaklarining hosil bo’lishida juda ko’p suv
talab qildi.Shunga qaramasdan dukkaklari juda kichkina va yengil.Hatto rangi ham boshqa tajriba
uchun olingan turlardan farq qildi ya’ni boshqa navlarniki och rangda bo’lsa,nafis navida to’qroq
rangga ega bo’ldi.Bu nav orasida zamburug’ga chalingan dukkaklarni ham uchratish mumkin
edi.Bu dukkaklarning zamburug’i dukkakning ko’proq ustki tarafini zararlagan lekin shunday
holatda ham butunlay zararlanib chirib ketmagan.Soya donlari kichrayib vazni kamaygan. Lekin
genetic nuqtai nazardan qaraydigan bo’lsak zamburug’ning gifalari juda mayda holatda don
ichkarisigacha kirib borib, keyingi avlodlarida o’zini namoyon qilishi mumkin. Shuning uchun ham
nafis navining o’suvchanligi va chidamliligi kam bo’lish ehtimoli yanada oshadi.
Eng yuqori ko’rsatkich esa xorijiy navlarimizdan bo’lgan sloviya va vestochkada kuzatildi.
Bu navlardagi dukkakning hosil bo’lishi va og’irligi boshqa navlarga nisbatan yuqori bo’lib
bu nav sho’rlikka moslashgan navlar qatoriga kiradi. Tajriba uchun olingan navlar ichidagi oyjamol
navi o’zgacha xususiyatga egaligi bilan ajralib turadi. Mahalliy navlarga mansub bu nav sekinlik
bilan rivojlanishi dukkaklarining ham kechroq hosil bo’lishi va kechroq yetilishi bilan farq qiladi.
Birinchi terimda yig’ib olingan oyjamol navlari dukkagining og’irligi ikkinchi terimda yig’ib
olingan dukkak og’irligidan kam.
Bu xususiyatidan oyjamol navi dukkagining miqdor va sifat ko’rsatkichlari sekin
rivojlanishini ko’rishimiz mumkin.
Endi bitta dukkak bo’yicha navlar kesimidagi ko’rsatkichlarni ko’rib chiqamiz.
4-jadval
Navlar
Dukkak uzunligi
Dukkak eni
Dukkak og’irligi
1000 ta don
og’irligi
Sloviya
4.5-5 sm
0.8 sm
0.5 gr
175 gr
Avgust, 2025-Yil
9
Oyjamol
4 sm
0.9-1 sm
0.5 gr
147 gr
Vestochka
3.5-4 sm
0.6 sm
0.4 gr
120 gr
Viktoriya
3-4sm
0.5 sm
0.4 gr
115 gr
Nafis
3 sm
0.7 sm
0.3 gr
98 gr
Bu jadvalda ham eng yuqori ko’rsatkich Sloviya (Rossiya) ga tegishli bo’lib, dukkakning
miqdor va sifat ko’rsatkichlari Buxoro viloyatining sho’rlangan tuproq sharoitida o’stirilganda
kuzatilgan. Sloviya, Vestochka navlarini xorijning moslashuvchan navlari deb olishimiz mumkin.
Chunki ular o’rtacha sho’rlangan sharoitda ham o’sib hosil bergan.
Past ko’rsatkich nafis navida kuzatilgan bo’lib, uning dukkagi xususiyatlari tajriba uchun
olingan soya navlariga nisbatan minimal ko’rsatkichga ega. Soya navlari dukkagining miqdor va
sifat ko’rsatkichlari yuqori bo’lishi faqat tuproqning tuzlari miqdoriga emas, balki
zararkunandalarga qarshi himoyalanishiga ham bog’liq bo’ladi. Boshqa o’simliklar singari soyada
ham zararkunandalardan qirilish, o’smay qolish, hosildorlikning pasayishi kabi fiziologik jarayonlar
kuzatiladi.
Soya o’simligida quyidagi kasalliklar uchraydi. Fuzarioz, fitoftoroz, cherish, qora cherish,
rizoktonioz, poya chirishi dukkakning dog’lanishi, askoxitoz, septorioz. Bu kasalliklar ham ma’lum
darajada dukkakning shakllanishi va o’sib rivojlanishiga ta’sir qiladi. Soyaning yana bir muhim
xususiyati shundaki sho’rlangan tuproqlarda o’sishga moslashgan soya navlarining bu kasalliklarga
chidamliligi ham sho’rga moslashmagan navlarga nisbatan yuqori bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Norboeva U., Xamrokulova N. SOYBEAN-A NATURAL SOURCE OF PROTEIN //E
Conference Zone. – 2022. – С. 79-81.
2.
X.N. Atabayeva, J.B. Xudayqulov O'simlikshunoslik. -Т .: «Fan va texnologiya», 2018, 408
bet.
