ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
133
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHI
Turganova Nesibeli Dosbergenovna
Qoraqalpoq davlat universiteti o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16789788
Annotaciya.
Jamiyatimizda yangi ijtimoiy munosabatlarning shakllanishi, ta’limning
dunyo ta’lim tizimiga integratsiyalashuvi, demokratiyalash va taraqqiy ettirish jarayonlarining
rivojlanishi ta’lim jarayonida zamonaviy o’qitish (pedagogik) texnologiyalarga yangicha
yondashuv zarurligi bayon etilgan. Ta’lim
-tarbiya tizimini tubdan isloh qilish, uni zamon
talablari darajasi
ga ko’tarish, kelajak uchun barkamol avlodni tarbiyalash ishlari davlat
siyosatining ustivor yo’nalishiga aylandi.
Kalt so’zlar:
Texnologiya, ta’lim, tarbiya, pedagogik texnologiya, zamonaviy o’qitish,
interaktiv texnologiya, audiovizual vositalar.
РАЗВИТИЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ
Аннотация.
Констатируется формирование новых общественных отношений в
нашем обществе, интеграция образования в мировую систему образования, развитие
процессов демократизации и развития, необходимость нового подхода к современным
обучающим (педагогическим) технологиям в образовательном процессе. Коренное
реформирование системы образования, поднятие ее на уровень современных требований,
воспитание компетентного поколения будущего стало приоритетным направлением
государственной политики.
Ключевые слова:
Технологии, образование, воспитание, педагогические
технологии, современное обучение, интерактивные технологии, аудиовизуальные
средства.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES
Resume.
The formation of new social relations in our society, the integration of
education into the world education system, the development of democratization and development
processes, the need for a new approach to modern teaching (pedagogical) technologies in the
educational process is stated. Fundamentally reforming the education system, raising it to the
level of modern requirements, and educating a competent generation for the future has become a
priority direction of state policy.
Key words:
Technology, education, upbringing, pedagogical technology, modern
teaching, interactive technology, audiovisual tools.
«Texnologiya»ning fan sifatida vujudga kelishiga –
XVII asrda, sanoat ishlab chiqarishini
paydo bo‘lishi metallurgiya, mashinasozlik, jumladan sanoat jihozlari, paroxod, parovoz, o‘q
otuvchi qurollarni ishlab chiqarish jadal rivojlana boshlanishi, sabab bo‘ldi. Bunday murakkab
va mehnattalab mashina va jihozlarni ishlab chiqarishni, faqat texnologik jarayoni aniq ishlab
chiqilgan texnologik hujjatlar asosida tashkil etish mumkin edi. Ushbu hujjatlarda
–
xom ashyo,
materiallar, yarim fabrikat va mahsulotlarni olish, ishlov berish, qayta ishlash yo‘llari va
usullarining murakkab jarayonlarini o‘zaro bog‘liq, ketma
-ket va aniq bajariladigan harakat,
operatsiyalarga bo‘lib, rejalashtirilgan natijaga erishish tasvir etiladi. Bu kengaytirilgan va
ommaviy ishlab chiqarishga asos bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
134
Bizning davrda, texnologiya deb, ma’lum ishni bajarish san’ati tushuniladi.
Uni egallash
uchun u aks ettirilgan texnologik hujjatlarni chuqur o‘rganish taqozo etiladi. «Texnologiya»ning
fan sifatida shakllanishi, texnologiyani ko‘paytirish va shu asosda mutaxassislarni ommaviy
tayyorlash, hamda ommaviy ishlab chiqarishni tashkil etish imkoniyatini keltirib chiqardi. [1]
«Texnologiya» va «Pedagogika»ning fan sifatida bir tarixiy davrda shakllanganligi, bu
qonuniy hodisadir. Chunki kengaytirilgan va ommaviy ishlab chiqarishni tashkil etish, ommaviy
o‘qitishni taqozo etdi. Yuqorida zikr etilganlar ta’lim asoschisi Ya.A.Komenskiyning ilmiy
merosini tashkil etadi. XX asrning ikkinchi yarmidagi ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashuvining
beqiyos va yuqori talablariga javob beradigan pedagogik texnologiyaning paydo bo‘lishi ham
shu qonuniyatga bo‘ysunadi. Pedagogik texnologiya, ta’lim tizimidagi mustaqil fan sifatida
o‘quv jarayonning barcha elementlarini –
o‘quv grafigini va o‘quv rejasini tuzish, 44 o‘qitish va
uning natijalarini baholashni -
o‘z ichiga oladi Oliy ta’lim muassasining o‘quv jarayoni o‘quv
materialini to‘la o‘zlashtirish tamoyillariga tayanishi lozim. Ya’ni fanning, o‘quv dasturiga
muvofiq, o‘quv materiali barcha talabalar tomonidan o‘zlashtirilishi shartdir.[2]
“Ta’lim texnologiyalar”ining rivojlanish bosqichlari Ta’lim texnologiyalarini mazmuni
o‘zgarishini shartli ravishda davrlarga ajratish. Ta’lim texnologiyalarini rivojlanish tarixining
ma’lum bosqichlariga uzviy bog‘liq. 1946
-yilda AQShning Indiana shtatidagi universitetga
audiovizual ta’lim kiritilgan (muallif L.K.Larson). 1954
-
yilda dasturli o‘qitish rejasi asoslab
berilgan (muallif
–
professor B.F. Skinner). 1961-
yil Janubiy Kaliforniya universitetida o‘qitish
texnologiyasi bo‘limi ochilgan (bo‘lim rahbari –
D.D.Finn). 1968-yil LOGO dasturlashtirish tili
ishlab chiqilgan va ta’lim muassasasida tatbiq etilgan (AQShdagi Massachusets texnologik
instituti, rahbar
–
S.Peypert). 1976-
yil birinchi shaxsiy kompyuter “Apple” yaratildi (mualliflar
S. Jobs, S.Uoznik). 1991-
yil. Displeyli sinflarda o‘quv maqsadlari uchun maxsus dasturiy
vositalardan foydalanilgan. 1990-
yil. Ta’limda interaktiv texnologiyalar qo‘llanilgan. Ta’lim
tizimini texnologiyalashtirish g‘oyasi o‘tgan asrning boshlarida G‘arbiy Yevropa va AQShda
ta’lim tizimini isloh qilish, ta’lim samaradorligini oshirish, shaxsning ijtimoiylashuvini
ta’minlash uchun muayyan shart
-sharoitni yaratish borasidagi ijtimoiy harakat yuzaga kelgan
davrda ilk bora o‘rtaga tashlandi. Mazkur g‘oya 30
-
yillarda ta’lim jarayoniga “pedagogik
texnika” (“ta’lim texnikasi”) tushunchasining olib kirilishi bilan asoslandi. Ushbu davrlarda
yaratilgan maxsus adabiyotlarda “pedagogik (ta’lim) texnika(si)” tushunchasi “o‘quv
mashg‘ulotlarini aniq 46 va samarali tashkil etishga ko‘maklashuvchi usul va vositalar
yig‘indisi” tarzida talqin etildi hamda o‘quv jarayoniga o‘quv va laboratoriya jihozlarining olib
kirilishi, ulardan samarali, unumli foydalanish, material mazmunini ko‘rsatmali qurollar
yordamida tushuntirish kabi holatlar ta’lim samaradorligini oshirishga yordam beruvchi е
takchi
omillardir deya baholandi.[3]
Boshqacha aytganda, “ta’limda texnologiya –
bu audiovizual vositalar” (Persival F.,
Ellihgton H. A handbook of Educational Technology, London: Kogon page Ltd, 1984, p. 12). Bu
ta’rifda “ta’limda texnologiya” dan ko‘proq “ta’lim texnologiyasi”ga urg‘u beriladi, chunki u
o‘zida o‘quv jarayonini ta’minlash uchun maxsus yaratilgan va 52 moslashtirilgan vositalar
(televideniye, til o‘rgatish laboratoriyasi)ni hamda ularni amalda qo‘llash metodikasini
birlashtiradi. Zamonaviy ta’lim texnologiyasi tarkibiga qattiq (hardware) va yumshoq (software)
vositalardan tashqari yana “sezilmagan” (intangible) aspektlar kiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
135
Ularga bilimlarning turli tarmoqlari, masalan, psixologiya, sotsiologiya, kasbiy
menejment va tizimli tahlilga oid g‘oya va tajribalarni misol qilib keltirishimiz mumkin. Bunda
bilimlar va o‘qitish tizimini optimal o‘zlashtirish metodikasini ishlab chiqish uchun texnikaning
optika, reprografiya, akustika va mikroelektronika tarmoqlaridan foydalaniladi. Yuqorida qayd
etilgan aspektlarda qattiq (proyektorlar, magnitofonlar, televizorlar, mikrokompyuterlar) va
yumshoq vositalar (slaydlar, depozitivlar, magnitofonlar, videoyozuvlar, kompyuter dasturlari)ga
qarama-
qarshi o‘laroq, boshqa “tegishli vositalar” (inderware) ham ta’riflanadi. Ushbu
yondashuvni asoslab (uni ko‘p aspektli yondashuv deb atash mumkin), D.Finn quyidagi fikrni
bayon etadi: “Faqat sodda odamlargina texnologiyani apparaturalar va o‘quv materiallarining
shunchaki majmuyidan iborat, deb tushunishi mumkin. Ammo texnologiya juda keng ma’noga
ega. Texnologiya bu
–
o‘quv jarayonini tashkil etish usullari, materiallar, odamlar, muassasalar,
“inson mashina” tipidagi modellar va tizimlar haqidagi fikrlar timsoli. [4]
Texnologiya
–
muammoning iqtisodiy imkoniyatlarini tekshirish. Bundan tashqari,
texnologiya fan, san’at va insoniy qadriyatlarning o‘zaro ta’siriga ham daxldor”. U yana
“Pedagogik vositalar, kommunikatsiya va texnologiyalar ensiklopediyasi”da (London, 1978)
shunday so‘zlarni yozadi: pedagogik texnologiya iborasi “o‘qitish vositalari” atamasiga sinonim
emas. Pedagogik texnologiya fanlararo birikish (konglomerat) hisoblanadi. U ta’limning deyarli
barcha aspektlari, ya’ni qisqa o‘qitish kursidan tortib, to milliy ta’lim tizimining keng qamrovli
vazifalari bilan uzviy bog‘liq”. Muallif pedagogik texnologiya haqida juda ko‘p fikr
-mulohazalar
bildirilgan bo‘lsada, lekin Pedagogik texnologiya atamasining ma’nosiga juda kam e’tibor
berilganini, uning chuqur tahlil etilmaganini alohida ta’kidlab o‘tadi.
“Texnologiya” tushunchasining ikki jihati mavjud: nazariy va amaliy. Birinchisida
materiallarni qayta o‘zgartirish jarayonlarining ilmiy tavsifi, ikkinchisida muayyan amallarni
joriy etish usul va malakalari majmuyi qarab o‘tiladi. Nazariy texnologiyaning asosiy
muammosi, -
deb ta’kidlaydi A.D. Bondarenko,
-
“inson
-
tabiat” tizimini rivojlantirish bilan
bog‘liq. Uning mazmuni shundan iboratki, yaqin istiqbolda (50
-100 yillarda) insoniyat
sivilizatsiyasining eng maqbul tarzda rivojlanish strategiyasi va taktikasi ishlab chiqilishi lozim”.
[5]
AQSh 1971 yil
–
“Pedagogik kommunikatsiyalar va texnologiyalar bo‘yicha AQSh
Assotsiatsiyasi”. Hozirgi kunda mamlakat bo‘ylab va Kanadada bu kengashning 50 ta filiallari
ish olib bormoqda. AQShda 1961 yilda “Pedagogik texnologiya” jurnali (Educational
Technology), 1971 yilda esa
–
“Audiovizual o‘qitish” jurnali nashr etila boshlandi. Angliya 1967
yil -
Pedagogik texnologiya bo‘yicha Milliy kengash tuzilgan. 1964 yildan boshlab “Pedagogik
texnologiya va o‘qitishni dasturlashtirish” (Educational Technology progratted tearning)
jurnalini, 1971 yilda
–
“Pedagogik texnologiya” jurnalini nashr eta boshlandi. Yaponiya
-
Pedagogik texnologiyalar muammolari bilan 4 ta ilmiy tashkilotlar shug‘ullanadi. 1967 yilda
“Pedagogik texnologiyalar bo‘yicha Milliy kengash” tashkil etildi, uning filiallari 22 ta davlat
universitetlarida joylashtirilgan. 1965 yildan boshlab Yapon tilida har uch oyda “Pedagogik
texnologiya” jurnali va ingliz tilida yiliga ikki marta “Pedagogik texnologiyalar sohasida
tadqiqotlar” jurnali nashr etiladi. Yaqinda “Pedagogik texnologiyalar bo‘yicha umum yapon
Markaziy kengashi” tashkil etildi, u muammolar bo‘yicha xalqaro aloqalar o‘rnatish bilan ham
shug‘ullanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
136
Italiya
–
1971 yili pedagogik texnologiyalar bo‘yicha Milliy markaz tashkil etildi va
“Pedagogik texnologiyalar” jurnali nashr etiladi. Vengriya
-
1973 yili o‘qitish texnologiyasi
Davlat Markazi tashkil etildi. [6] Pedagogik texnologiya, o‘quv materialining to‘la o‘zlashtirish
kafolatini beradi, ya’ni har bir talaba o‘quv fani dasturini kamida 80% ni o‘zlashtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Og‘aev S. Yangi pedagogik texnologiya
-
hayotiy ehtiyoj. «Xalq ta’limi» jurnali, 2001,
№3, 69
-71 b. 37.
2.
Olimov Q.T. Pedagogik texnologiyalar.
–
T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2011. –
275 b.
3.
Saidaxmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar -T: Moliya nashr., 2003
4.
Zamirovna A. N., Bahodirovna Z. R. KIMYO FANIDAN “OQSILLAR” MAVZUSINI
O‘QITISHDA
ILG’OR
PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARNING
ROLI
//PEDAGOGS jurnali.
–
2022.
–
Т
. 22.
–
№. 2. –
С
. 49-51.
5.
Nargiza A. DEVELOPMENT OF AN IMPROVED TWO-STAGE TECHNOLOGY FOR
FIXING MOVING SOILS AND SANDS WITH THE USE OF A MECHANO-
CHEMICAL DISPERSER //Universum:
технические
науки
.
–
2022.
–
№. 11
-8 (104).
–
С
. 26-29.
6.
Tolipov O‘., Usmonboeva M. Pedagogik texnologiyalarning tadbiqiy asoslari –
T.: 2006.
–
260 b.
