2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
64
BOSH MIYA O‘SMALARI
Ortiqova Barchinoy Sirojiddin qizi
Central Asian Medical University talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16899696
Annotatsiya. Bosh miya o‘smalari markaziy asab tizimining murakkab va klinik jihatdan
ahamiyatli kasalliklari sirasiga kiradi. Ular neyroglial hujayralar, miya pardalari, gipofiz bezi
yoki boshqa tuzilmalar asosida rivojlanadi. Birlamchi va ikkilamchi (metastatik) shakllarga
bo‘linib, har bir tur klinik kechish, tashxis va davolashda o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Zamonaviy yondashuvlarda faqat morfologik tasnif emas, balki molekulyar markerlar ham
muhim ahamiyatga ega. O‘smalar klinik jihatdan intrakranial bosim ortishi, fokal nevrologik
belgilar, epileptik tutqanoqlar va kognitiv o‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Diagnostika
usullaridan magnit-rezonans tomografiya, kompyuter tomografiya va gistologik tekshiruvlar
asosiy o‘rinda turadi.
Kalit so’zlar: Bosh miya o‘smalari, Neyroglial hujayralar, Meningioma, Glioblastoma,
Ependimoma, Medulloblastoma, Kraniopharyngioma.
ОПУХОЛИ ГОЛОВНОГО МОЗГА
Аннотация. Опухоли головного мозга относятся к числу наиболее сложных и
клинически значимых заболеваний центральной нервной системы. Они развиваются из
нейроглиальных клеток, мозговых оболочек, гипофиза или других структур. Их
подразделяют на первичные и вторичные (метастатические), каждый из которых имеет
свои особенности клинического течения, диагностики и лечения. В современных подходах
важны не только морфологическая классификация, но и молекулярные маркеры.
Клинически опухоли проявляются повышением внутричерепного давления, очаговой
неврологической симптоматикой, эпилептическими припадками и когнитивными
изменениями. Основными методами диагностики являются магнитно-резонансная
томография, компьютерная томография и гистологическое исследование.
Ключевые слова: Опухоли головного мозга, нейроглиальные клетки, менингиома,
глиобластома, эпендимома, медуллобластома, краниофарингиома.
Bosh miya o‘smalari markaziy asab tizimining to‘qimalaridan kelib chiqadigan birlamchi
o‘smalar yoki boshqa organlardan tarqalgan metastatik o‘smalar ko‘rinishida uchraydi. Birlamchi
o‘smalar neyroglial hujayralardan, miya pardalaridan, gipofiz bezidan, epifizdan, kranial
nervlarning qinlaridan va embrional qoldiqlardan rivojlanishi mumkin. Bosh miya o‘smalari
biologik xulq-atvoriga ko‘ra sekin o‘suvchi va nisbatan xavfsiz benign o‘smalar hamda tez
o‘suvchi va hayot uchun xavfli bo‘lgan malign o‘smalarga bo‘linadi. Ularning klinik ahamiyati
faqat histologik turiga emas, balki joylashgan o‘rni, o‘sish tezligi va atrofdagi miya to‘qimalariga
ko‘rsatgan bosimi bilan belgilanadi. Hozirgi kunda diagnostika va davolashda nafaqat morfologik
belgilar, balki molekulyar xususiyatlar ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli tashxis va
davolash jarayoni neyroxirurg, radiolog, onkolog, radioterapevt va reabilitolog kabi
mutaxassislarning hamkorligida amalga oshiriladi. Ushbu mavzu dolzarb bo‘lib, u yuqori o‘lim va
nogironlik darajasi bilan ajralib turadi.
2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
65
Bosh miya o‘smalari barcha saraton kasalliklarining kichik qismini tashkil etsa-da, u
nevrologik kasalliklar orasida jiddiy nogironlik va o‘lim sababi hisoblanadi. Birlamchi glial
o‘smalar ko‘pincha kattalarda aniqlanadi, meningiomalar esa ko‘proq ayollarda va o‘rta yoshdan
keyingi davrda uchraydi. Bolalarda esa medulloblastoma, ependimoma va past darajali gliomalar
tez-tez uchraydi. Xavf omillari qatoriga bolalik davrida ionlashtiruvchi nurlanish ta’siri, ayrim
irsiy sindromlar, immun tizimi yetishmovchiligi kiradi. Ba’zi kasbiy zararli ta’sirlar, pestitsidlar va
og‘ir metallar bo‘yicha ilmiy dalillar mavjud bo‘lsa-da, ular turlicha va qarama-qarshi natijalar
ko‘rsatadi. Shuning uchun asosiy e’tibor erta klinik belgilarga shubha qilish va vaqtida nevrologik
tekshiruv o‘tkazishga qaratilishi kerak.
Bosh miya o‘smalari histogeneziga ko‘ra glial o‘smalar, meningiomalar, nerv qinlaridan
chiqqan o‘smalar, gipofiz o‘smalari, kraniofaringioma va boshqa kam uchraydigan turlarga
bo‘linadi. Ularning ba’zilari klinik jihatdan xavfsiz ko‘rinsa-da, bosh suyagi bo‘shlig‘ining
cheklanganligi tufayli hatto benign o‘smalar ham miya to‘qimasiga bosim o‘tkazib, jiddiy klinik
belgilarni chaqirishi mumkin. Zamonaviy yondashuvlarda o‘smalarni faqat morfologiyasi emas,
balki molekulyar belgilariga ko‘ra ham baholash muhimdir. Masalan, IDH mutatsiyasi,
xromosoma qismlarining o‘chishi yoki genetik o‘zgarishlar tashxis va davolash prognozini
aniqlashda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, gipofiz o‘smalari gormonal faol yoki faol
bo‘lmagan turlarga ajratiladi. Metastatik o‘smalar esa ko‘pincha o‘pka, sut bezi, buyrak, teri
melanomasi va yo‘g‘on ichak saratonlaridan keladi.
Bosh miya o‘smalarining rivojlanish mexanizmlarida hujayra sikli, genetik va epigenetik
o‘zgarishlar muhim o‘rin tutadi. Masalan, ayrim gliomalarda metabolizmning buzilishi tufayli
hujayralarda patologik moddalar to‘planib, o‘smaning rivojlanishiga olib keladi. Genetik deletsiya
yoki mutatsiyalar o‘smaning qanday kechishini, davolashga qanday javob berishini belgilab
beradi. Bundan tashqari, o‘sma joylashgan muhit ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, qon-miya
to‘sig‘i ko‘plab dori vositalarining o‘smaga yetib borishini cheklaydi, gipoksiya esa o‘sma
hujayralarini yanada tajovuzkor qiladi. Shuningdek, immun tizimi va atrofdagi glial hujayralar
ham o‘sma rivojlanishida faol ishtirok etadi.
O‘smalarning klinik belgilari ularning joylashuvi, o‘lchami va o‘sish tezligiga bog‘liq.
Intrakranial bosim ortishi bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, qayt qilish, ko‘z nervlarida shish
bilan namoyon bo‘ladi. Fokal belgilar sifatida epileptik tutqanoq, qo‘l-oyoq falajliklari, nutq
buzilishi, ko‘rish maydonining torayishi va sezgi buzilishlari uchraydi. Frontal bo‘limdagi
o‘smalar shaxs xulq-atvorini o‘zgartirishi mumkin. Orqa chukur qismidagi o‘smalar muvozanat
buzilishi va ataksiyani chaqiradi. Gipofiz o‘smalari esa gormonal muvozanatning buzilishi
natijasida turli endokrin belgilarni keltirib chiqaradi. Metastatik o‘smalar odatda ko‘p o‘choqli
bo‘lib, turli belgilarni beradi.
Bosh miya o‘smalarini tashxislash klinik tekshiruv va zamonaviy neyro-vizualizatsiya
usullariga asoslanadi. Magnit-rezonans tomografiya eng asosiy usul bo‘lib, miya o‘smalarini
aniqlashda yuqori sezgirlikka ega. Kompyuter tomografiya suyak tuzilmalari va shoshilinch
holatlarda foydali hisoblanadi. Pozitron-emission tomografiya o‘smalarning metabolik faolligini
baholashda yordam beradi. O‘smaning turini aniq tasdiqlash uchun biopsiya o‘tkaziladi. Olingan
to‘qimalar gistologik va molekulyar darajada tekshiriladi. Endokrin faol o‘smalarda gormonal
tahlillar ham qo‘shimcha diagnostika ahamiyatiga ega.
2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
66
Bosh miya o‘smalarini davolashda jarrohlik amaliyot, radioterapiya va dori vositalari
qo‘llaniladi. Jarrohlik yo‘li bilan o‘smani imkon qadar to‘liq olib tashlash bemorning uzoq
yashashini ta’minlaydi. Lekin miya funksional zonalarida joylashgan o‘smalarda faqat xavfsiz
rezeksiya amalga oshiriladi. Radioterapiya o‘sma hujayralarini nazorat ostida saqlash yoki
jarrohlikdan keyin qaytalanishini kamaytirish uchun qo‘llaniladi. Kimyoterapiya, xususan
temozolomid kabi dorilar ayrim gliomalarda samarali hisoblanadi. Bundan tashqari, simptomatik
davolash – kortikosteroidlar yordamida shishni kamaytirish, antikonvulsantlar yordamida
tutqanoqlarni nazorat qilish, reabilitatsiya choralarini o‘z ichiga oladi.
Davolashdan keyingi davrda muntazam ravishda magnit-rezonans tomografiya
tekshiruvlari o‘tkazilib, o‘smaning qaytalanishi yoki rivojlanishi nazorat qilinadi. Bosh miya
o‘smalari asoratlari qatoriga falajlik, nutq buzilishlari, epileptik tutqanoqlar, gormonal buzilishlar,
kognitiv pasayish kiradi. Radioterapiya va kimyoterapiya ba’zida asoratlarni ham yuzaga keltirishi
mumkin. Prognoz esa o‘smaning histologik turi, molekulyar xususiyatlari, bemorning yoshi va
sog‘liq holatiga bog‘liq. Ba’zi past darajali o‘smalar yillar davomida barqaror kechsa,
glioblastoma singari o‘smalar juda tajovuzkor bo‘ladi.
Xulosa
Bosh miya o‘smalari murakkab kasalliklar guruhiga kiradi va tashxis qo‘yish hamda
davolash jarayonida morfologik va molekulyar yondashuvlarni birgalikda qo‘llash zarur. Asosiy
tashxis usuli magnit-rezonans tomografiya, yakuniy tashxis esa gistologik va molekulyar tekshiruv
bilan tasdiqlanadi. Jarrohlik, radioterapiya va kimyoterapiya kombinatsiyasi bemorning umrini
uzaytirish va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Ko‘p tarmoqli hamkorlik, reabilitatsiya va
muntazam kuzatuv samarali natijaga erishishda muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Louis DN, Perry A, Reifenberger G, et al.
The 2021 WHO Classification of Tumors of the
Central Nervous System: a summary
. Acta Neuropathologica. 2021;142(4): 281–300.
2.
DeAngelis LM, Mellinghoff IK.
Virchow 2011 Lecture: Diagnosis and management of brain
tumors
. European Journal of Cancer. 2012;48(14): 2118–2126.
3.
Бекмуродова, У. Р., Жабборов, А. А., & Султонов, Н. Н. (2022). ОСОБЕННОСТИ
ТЕЧЕНИЯ ХРОНИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНИ ПОЧЕК У БОЛЬНЫХ, ПЕРЕНЕСШИХ
СОVID-19.
Oriental
renaissance:
Innovative,
educational,
natural
and
social
sciences
,
2
(6), 270-281.
4.
Weller M, van den Bent M, Hopkins K, et al.
EANO guideline for the diagnosis and
treatment of anaplastic gliomas and glioblastoma
. The Lancet Oncology. 2014;15(9): e395–
e403.
5.
Ostrom QT, Gittleman H, Truitt G, et al.
CBTRUS Statistical Report: Primary brain and
other central nervous system tumors diagnosed in the United States, 2014–2018
. Neuro-
Oncology. 2021;23(12 Suppl 2): iii1–iii105.
6.
Джабборов, А
. А. О. (2025, February). ОСОБЕННОСТИ ПОРАЖЕНИЯ ПЕРИФЕРИЧЕСКОЙ
НЕРВНОЙ СИСТЕМЫ У БОЛЬНЫХ САХАРНЫМ ДИАБЕТОМ II ТИПА И АЛГОРИТМ
ПРОФИЛАКТИКИ.
In
Scientific Conference on Multidisciplinary Studies
(pp. 158-164).
7.
Schiff D, Brown PD, Giannini C.
Primary and metastatic brain tumors
. Neurology in
Clinical Practice. 7th Edition. Elsevier; 2022.
