Avgust, 2025-Yil
63
REYNO KASALLIGI VA UNI DAVOLASH
Ortiqova Barchinoy Sirojiddin qizi
Central Asian Medical University talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16900141
Annotatsiya. Reyno kasalligi – bu qo‘l va oyoq barmoqlarida qon tomirlarining o‘tkir
spazmi bilan kechadigan surunkali kasallik bo‘lib, sovuqqa yoki hissiy stressga javoban yuzaga
keladi. Kasallik ko‘pincha yosh ayollarda uchraydi va barmoqlarda rang o‘zgarishi (oq, ko‘k va
qizil fazalari), og‘riq, uvishish va sovuq sezuvchanlik bilan namoyon bo‘ladi. Reyno kasalligi
birlamchi shaklda mustaqil kasallik sifatida, ikkilamchi shaklda esa boshqa tizimli kasalliklar
fonida rivojlanishi mumkin. Tashxis klinik belgilarga asoslanadi, lekin differensial tashxis uchun
laborator va instrumental tekshiruvlar zarur. Davolash jarayonida asosiy o‘rin turmush tarzini
o‘zgartirish, sovuqdan saqlanish, chekishni tashlash, dori vositalari (kalsiy kanal blokerlari,
vazodilatatorlar, antikoagulyantlar) va jiddiy hollarda jarrohlik muolajalar egallaydi. Erta tashxis
va kompleks davolash kasallikning asoratlarini kamaytirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar: Reyno kasalligi, Birlamchi Reyno sindromi, Ikkilamchi Reyno sindromi,
Vazospazm, Angiopatiya, Ishemiya.
RAYNUT'S DISEASE AND ITS TREATMENT
Annotation. Raynaud's disease is a chronic disease characterized by acute spasm of blood
vessels in the fingers and toes, which occurs in response to cold or emotional stress. The disease
most often occurs in young women and is manifested by discoloration of the fingers (white, blue and
red phases), pain, numbness and sensitivity to cold. Raynaud's disease can develop as an
independent disease in the primary form, and in the secondary form - against the background of
other systemic diseases. The diagnosis is based on clinical signs, but laboratory and instrumental
examinations are necessary for differential diagnosis. The main role in the treatment process is
played by lifestyle changes, avoidance of cold, smoking cessation, medications (calcium channel
blockers, vasodilators, anticoagulants) and, in severe cases, surgical procedures. Early diagnosis
and complex treatment are crucial in reducing the complications of the disease.
Keywords: Raynaud's disease, Primary Raynaud's syndrome, Secondary Raynaud's
syndrome, Vasospasm, Angiopathy, Ischemia.
Kirish
Reyno hodisasi qo‘l va oyoq barmoqlarida sovuq yoki ruhiy stress ta’sirida takrorlanuvchi,
o‘tkinchi tomir spazmi epizodlari bilan kechadigan holat bo‘lib, teri rangining uch fazali o‘zgarishi
(oq-ko‘k-qizil) bilan namoyon bo‘ladi. Bu holatning “birlamchi” ko‘rinishi mustaqil kasallik
sifatida uchraydi, “ikkilamchi” ko‘rinishi esa tizimli biriktiruvchi to‘qima kasalliklari, tomir
kasalliklari yoki dori ta’siri fonida yuzaga keladi. Patologiya mohiyatan kichik arteriyalar va
arteriolalarning keskin, ammo qaytuvchan torayishi natijasida paydo bo‘ladi. Klinik jihatdan
epizodlar soni, davomiyligi va og‘irligi o‘zgaruvchan bo‘lib, bemor hayot sifati va mehnat
qobiliyatiga sezilarli ta’sir qilishi mumkin. erta bosqichlarda teri oqarganidan so‘ng sianoz va
issiqlik paytida reaktiv eritema kuzatiladi. Uzoq muddatli va nazoratsiz kechishda to‘qimalarda
ishemiya kuchayib, og‘riq, paresteziya va hatto yara–nekrozga olib kelishi mumkin.
Avgust, 2025-Yil
64
Reyno hodisasi ko‘pincha qo‘l barmoqlarida ko‘rilsa-da, oyoq barmoqlari, quloq suprasi va
burun uchida ham uchrashi mumkin. Klinik ahamiyati shundaki, u ba’zan tizimli skleroz, qizil
yuguruk, aralash biriktiruvchi to‘qima kasalligi kabi og‘ir kasalliklarning erta belgisi bo‘lib xizmat
qiladi. Aynan shu bois birlamchi va ikkilamchi shakllarni farqlash va asosiyni o‘z vaqtida aniqlash
muhimdir. Sovuqdan saqlanish, stressni boshqarish va tutqanoq epizodlarini kamaytirish asosiy
dastlabki choralardandir. Reynoning ta’rifi va amaliy ahamiyati bo‘yicha zamonaviy manbalar buni
epizodik, ortiqcha vazokonstriksiya sifatida belgilaydi.
Reyno hodisasi odatda yosh ayollarda ko‘proq kuzatiladi, ammo har ikkala jinsda ham
uchrashi mumkin. Iqlim omili muhim: sovuq mintaqalarda epizodlar soni va shikoyatlar kuchliroq
bo‘ladi. Oilaviy moyillik va genetik omillar birlamchi shaklda rol o‘ynashi mumkin. Ikkilamchi
shakl ko‘pincha tizimli skleroz, qizil yuguruk, dermatomiozit, aralash biriktiruvchi to‘qima
kasalligi, revmatoid artrit bilan bog‘liq bo‘ladi. Ish joyida sovuqqa yoki vibratsiyaga surunkali ta’sir
ham xavfni oshiradi. Chekish periferik tomirlarni toraytirgani uchun epizodlarni tezlashtiradi va
og‘irlashtiradi. Ayrim dori vositalari (masalan, ba’zi migren dorilari, simpatiomimetiklar, beta-
blokatorlar) epizodlarni qo‘zg‘atishi mumkin. Psixologik stress ham klinik ko‘rinishning muhim
tetiklagichidir. Endokrin va gormonal omillar (masalan, gipotireoz) bilan ham bog‘liqlik
ta’riflangan. Bolalarda kamroq uchragani bilan, uchraganida ko‘pincha birlamchi shakl ustun
bo‘ladi. Keksalarda ikkilamchi shaklga shubha kuchli bo‘lishi lozim. Jamiyat miqyosida sovuqdan
himoya va chekishni kamaytirish profilaktik samarani beradi.
Reyno hodisasining markazida kichik arteriyalar hamda arteriolalarning haddan tashqari
qisqarishi yotadi. Sovuq va stress ta’sirida simpatik nerv tizimi faollashib, vazokonstriktor
mediatorlar ko‘payadi. Endotelial disfunktsiya natijasida vazodilatator oksid azot ishlab chiqilishi
kamayadi, endotelin kabi vazokonstriktorlar esa ortadi. Mikrotsirkulyatsiyada eritrotsit reologiyasi
va kapillyar oqimi buzilib, to‘qimalarga kislorod yetkazilishi yomonlashadi. Ikkilamchi shaklda
kapillyar arxitekturasi o‘zgarib, “skleroderma naqshi” deb ataladigan tipik kapillyaroskopik
manzara paydo bo‘ladi. Uzoq davom etuvchi va takrorlanuvchi spazmlar reaktiv kislorod shakllari
ko‘payishi, endotel jarohati va neovaskulyarizatsiya buzilishi bilan murakkablashadi. Shuningdek,
neyropeptidlar va mahalliy mediatorlar muvozanati buzilib, sensomotor aloqalar ham o‘zgaradi.
Ba’zi bemorlarda termoregulyatsiya javobi haddan tashqari bo‘lib, periferik tomirlar
“haddan tashqari himoya” rejimiga o‘tadi. Klinik tarzda bu holat bir necha daqiqadan soatlarga
cho‘ziladigan epizodlar sifatida namoyon bo‘ladi. Patofiziologiyaning chuqur tushuntirilishi
zamonaviy davo nishonlarini (endotelin antagonizmi, fosfodiesteraza-5 ingibitsiyasi, prostatsiklin
agonizmi) izohlab beradi.
Birlamchi Reyno mustaqil ravishda kechadi, odatda yengilroq, simmetrik va nekrotik
asoratlarsiz bo‘ladi; tirnoq atrofidagi kapillyar tuzilma odatda normal. Ikkilamchi Reyno esa asosiy
kasallik fonida paydo bo‘lib, ko‘proq og‘ir, assimetrik, og‘riqli va yara–nekroz bilan kechishi
mumkin. Birlamchini ikkilamchidan farqlash uchun klinik belgilar bilan birga tirnoq atrofidagi
kapillyaroskopiya katta yordam beradi: tizimli sklerozda kattalashgan kapillyarlar, kapillyar
yo‘qolish orollari, mikrogemorragiyalar kabi patternga e’tibor qaratiladi. Differensial diagnostikada
periferik arteriya kasalligi, sovuq urishi, kriyoglobulinemiyalar, vibratsion shikastlanish, akrosianoz
va eritromelalgiya e’tiborga olinadi. Dori chaqirgan vazospazmlar ham chiqarib tashlanishi zarur.
Avgust, 2025-Yil
65
Birlamchi shaklda laborator tahlillar odatda normal bo‘ladi, ikkilamchida esa autoantitanalar
aniqlanishi mumkin. Yoshi katta bemorda birinchi bor paydo bo‘lgan og‘ir Reyno epizodlari ortida
ikkilamchi sababni faol qidirish kerak. Klassik yondashuv LeRoy mezonlari va zamonaviy
molekulyar–kapillyaroskopik baholashni uyg‘unlashtiradi. Bu farqlash keyingi davolash
intensivligi va kuzatuv rejasini belgilaydi.
Klinik ko‘rinish sovuq yoki stressdan keyin bir necha daqiqa ichida paydo bo‘ladigan oqish,
ko‘karish va isitilganda qizarishdan iborat bo‘ladi. Epizodlar davomida uyishish, karınish,
sanchuvchi og‘riq va hissiyot buzilishi kuzatiladi. Og‘irroq holatlarda tirnoq atrofi va barmoq
uchlarida og‘riqli yaralar paydo bo‘lishi, infektsiya qo‘shilishi mumkin. Uzoq davom etganda
to‘qima ishemiyasi kuchayib, nekroz va hatto barmoqning qisqa segmenti yo‘qolish xavfi yuzaga
keladi. Og‘irlikni amaliy baholashda epizodlar soni, davomiyligi, hayot sifatiga ta’siri va obyektiv
ishemik belgilar hisobga olinadi. Birlamchi shaklda ko‘pincha nekrotik asoratlar bo‘lmaydi,
ikkilamchida esa tizimli kasallikka xos teri va bo‘g‘im belgilariga ham e’tibor beriladi. Qorong‘i va
sovuq muhit, nam havo epizodlarni kuchaytiradi; issiq kiyim va qo‘lqop esa kamaytiradi. Ba’zi
bemorlar kompyuter klaviaturasida uzoq ishlaganda yoki vibratsiyali asboblar bilan ishlaganda ham
shikoyat qilishadi. Ruhiy stressni kamaytirish epizodlar sonini real pasaytirishi mumkin.
Rivojlangan nekroz, shifo qilmaydigan yara yoki tarqalgan sianoz shoshilinch baholashni
talab qiladi.
Boshlang‘ich baholashda batafsil anamnez (triggerlar, dori qabul qilish, kasbiy sovuq–
vibratsiya ta’siri), to‘liq fizik ko‘rik va pulslar tekshiruviga e’tibor qaratiladi. Birlamchi shakl
gumon qilinganda minimal laborator skrining yetarli bo‘lishi mumkin, ammo ikkilamchi shakl
ehtimoli bo‘lsa, kengaytirilgan tekshiruv zarur. Laborator tahlillardan yirik autoantitanalar
(antinuklear antitana, ekstraktabil yadro antitanalari), yallig‘lanish ko‘rsatkichlari va qalqonsimon
bez gormonlari baholanadi. Tirnoq atrofidagi kapillyaroskopiya asosiy vizual usul bo‘lib, birlamchi
holatda odatda normal, tizimli skleroz spektrida esa tipik patologik naqshlar ko‘rinadi.
Shubhali periferik arteriya kasalligida doppler ultratovush va boshqa vaskulyar tekshiruvlar
o‘tkaziladi. Klinik rasmdan kelib chiqib, kriyoglobulinemiya va boshqa gematologik testlar ham
qo‘llanilishi mumkin. Foto yoki termal provokatsion testlar ilmiy maqsadlarda qo‘llansa-da,
amaliyotda kam talab etiladi. Tizimli kasallik belgilarida revmatolog ishtiroki muhim. To‘plangan
ma’lumot asosida birlamchi yoki ikkilamchi shaklga xulosa qilinadi va davo rejalashtiriladi.
Kapillyaroskopiya erta differensiasiya va prognozni belgilashda katta foyda beradi.
Dastlabki yondashuv barcha bemorlar uchun sovuqdan qat’iy himoya, issiq kiyim va
qo‘lqop, chekishni butkul to‘xtatish, stressni kamaytirish, tebranuvchi asboblardan ehtiyotkor
foydalanishni o‘z ichiga oladi. Bu choralar yetarli bo‘lmasa, farmakoterapiya qo‘shiladi. Birinchi
qator dori vositalari sifatida dihidropiridin guruhidagi kalsiy kanali blokatorlari (masalan, nifedipin,
amlodipin) tavsiya etiladi; ular tomirlarni kengaytirib, xurujlar sonini va og‘irligini kamaytiradi.
Mahalliy nitroglitserin surtmalari ayrim barmoqlardagi o‘choqli spazm va og‘riqni yengillashtirishi
mumkin. Yetarli nazorat bo‘lmasa, fosfodiesteraza-5 ingibitorlari (masalan, sildenafil) qo‘shilishi,
ikkilamchi va og‘ir ishemiyada esa tomir ichiga prostatsiklin analoglari (masalan, iloprost)
qo‘llanishi mumkin.
Avgust, 2025-Yil
66
Xulosa
Reyno kasalligi – periferik qon aylanish tizimining keng tarqalgan buzilishlaridan biri bo‘lib,
u sovuq yoki stress ta’sirida qo‘l va oyoq barmoqlarida vazospazm bilan namoyon bo‘ladi.
Bu kasallik ko‘pincha ayollarda uchrab, hayot sifatini sezilarli darajada pasaytiradi.
Birlamchi shaklida u nisbatan yengil kechishi mumkin, biroq ikkilamchi Reyno sindromi ko‘pincha
tizimli kasalliklarning erta belgisi bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli erta tashxis va differensial
diagnostika katta ahamiyatga ega. Davolash jarayonida turmush tarzini o‘zgartirish, sovuqdan
saqlanish, chekishni tashlash, dori vositalaridan foydalanish va og‘ir hollarda jarrohlik muolajalari
qo‘llanadi.
Zamonaviy yondashuvlar bemorlarda asoratlarni kamaytirish, qon aylanishini yaxshilash va
uzoq muddatli prognozni yaxshilashga qaratilgan. Shunday qilib, Reyno kasalligini o‘z vaqtida
aniqlash va kompleks davolash uni nazorat qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Wigley FM, Flavahan NA.
Raynaud’s Phenomenon
. New England Journal of Medicine.
2016;375: 556–565.
2.
Herrick AL.
The pathogenesis, diagnosis and treatment of Raynaud phenomenon
. Nature
Reviews Rheumatology. 2012;8(8): 469–479.
3.
Maverakis E, Patel F, Kronenberg DG, et al.
International consensus criteria for the
diagnosis of Raynaud’s phenomenon
. Journal of Autoimmunity. 2014;48–49: 60–65.
4.
Hughes M, Herrick AL.
Raynaud’s phenomenon
. Best Practice & Research Clinical
Rheumatology. 2016;30(1): 112–132.
5.
Flavahan NA.
Pathophysiological mechanisms in Raynaud’s phenomenon
. Circulation.
1999;100(11): 1194–1200.
