127
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
ELIZAROV APPARATINING AFZALLIKLARI, KAMCHILIKLARI VA ASORATLARI
Ortiqova Barchinoy Sirojiddin qizi
Central Asian Medical University talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16900206
Annotatsiya. Ushbu maqolada Elizarov apparatining ortopediya va travmatologiya
sohasidagi qo‘llanilishiga oid masalalar yoritilgan. Apparatning tuzilishi va ishlash prinsipi,
suyak regeneratsiyasi jarayonidagi o‘rni hamda klinik amaliyotdagi samaradorligi tahlil
qilingan. Elizarov apparatining afzalliklari sifatida murakkab sinishlarda yuqori natija berishi,
deformatsiyalarni bosqichma-bosqich tuzatish imkoniyati va minimal invazivligi ko‘rsatib
o‘tilgan. Shu bilan birga, bemor uchun noqulaylik, uzoq muddatli davolanish, gigiyena
qiyinchiliklari kabi kamchiliklari ham alohida ta’kidlangan. Maqolada, shuningdek, apparat
bilan bog‘liq infeksiya, nerv va qon tomirlari shikastlanishi, suyak bitishdagi buzilishlar va
estetik nuqsonlar kabi asoratlar ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Elizarov apparati, ortopediya, travmatologiya, suyak sinishi, tashqi
fiksatsiya, osteogenez, rekonstruktiv jarrohlik, deformatsiya, infeksiya, reabilitatsiya.
ADVANTAGES, DISADVANTAGES AND COMPLICATIONS OF THE ELIZAROV
APPARATUS
Annotation. This article discusses the issues related to the use of the Elizarov apparatus
in orthopedics and traumatology. The structure and principle of operation of the apparatus, its
role in the process of bone regeneration, and its effectiveness in clinical practice are analyzed.
The advantages of the Elizarov apparatus include high results in complex fractures, the
possibility of gradual correction of deformities, and minimal invasiveness. At the same time,
disadvantages such as discomfort for the patient, long-term treatment, and hygiene difficulties
are also highlighted. The article also considers complications associated with the apparatus,
such as infection, nerve and blood vessel damage, bone fusion disorders, and aesthetic defects.
Keywords: Elizarov apparatus, orthopedics, traumatology, bone fracture, external
fixation, osteogenesis, reconstructive surgery, deformation, infection, rehabilitation.
Kirish
Elizarov apparati zamonaviy ortopediya va travmatologiyada keng qo‘llaniladigan tashqi
fiksatsiya vositalaridan biri bo‘lib, suyaklarning sinishi, noto‘g‘ri bitishi, uzunligi yoki shakli
buzilgan hollarda muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Bu apparat sovet olimi G.A. Elizarov tomonidan
ishlab chiqilgan bo‘lib, suyak regeneratsiyasini tabiiy jarayonlar asosida boshqarish imkoniyatini
yaratadi. Tizimning asosiy mohiyati - halqa va sterjenlardan tashkil topgan mexanizm yordamida
suyak bo‘laklarini to‘g‘ri joylashtirish, ularni mustahkam fiksatsiya qilish hamda zarur bo‘lsa,
asta-sekin cho‘zish orqali uzunligini tiklashdan iborat. Bugungi kunda Elizarov apparati nafaqat
suyak sinishlarini davolashda, balki tug‘ma yoki orttirilgan deformatsiyalarni bartaraf etishda,
ortopedik rekonstruktiv operatsiyalarda va hatto estetika sohasida ham qo‘llanilmoqda. Shunga
qaramay, apparatning qo‘llanilishi hamisha ham mukammal natija bermaydi. Uning afzalliklari
bilan bir qatorda bir qator kamchiliklari va klinik asoratlari ham mavjud bo‘lib, ular bemorning
umumiy ahvoli, davolash davomiyligi va reabilitatsiya jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Asosiy qism
Elizarov apparati tibbiyot tarixida muhim yangiliklardan biri bo‘lib, ortopediya va
travmatologiya sohasida tub burilish yasagan. Ushbu apparat sovet olimi Gavriil Abramovich
Elizarov tomonidan 1950-yillarda ishlab chiqilgan bo‘lib, dastlab murakkab suyak sinishlarini
128
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
davolash va suyak regeneratsiyasini boshqarish uchun qo‘llanilgan. Keyinchalik uning
imkoniyatlari kengayib, tug‘ma yoki orttirilgan deformatsiyalarni bartaraf etish, suyak uzunligini
tiklash va rekonstruktiv jarrohlik amaliyotlarida ham samarali vosita sifatida tan olindi.
Elizarov
apparatining asosiy afzalligi - suyak bo‘laklarini to‘g‘ri joylashtirib, ularga mexanik barqarorlik
berishi va shu orqali osteogenez jarayonini tabiiy biologik mexanizmlar yordamida
faollashtirishidir. Bugungi kunda u nafaqat ortopedik amaliyotlarda, balki travmatologiya,
pediatriya va hatto estetik jarrohlikda ham muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
Shu bilan birga,
apparatning keng tarqalishiga qaramay, uning qo‘llanishi bir qator muammolarni ham keltirib
chiqaradi. Bemor uchun noqulaylik, uzoq muddatli davolanish, infeksiya va boshqa asoratlarning
rivojlanishi apparatning klinik samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun Elizarov
apparatining afzalliklari, kamchiliklari va mumkin bo‘lgan asoratlarini ilmiy jihatdan o‘rganish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Elizarov apparati konstruktiv jihatdan bir nechta metall halqalardan, ularni bir-biriga
biriktiruvchi sterjenlar va maxsus vintli mexanizmlardan iborat. Halqalar bemorning oyoq yoki
qo‘l suyaklari atrofida joylashtiriladi va sterjenlar yordamida suyak bo‘laklariga o‘tkaziladi.
Ushbu mexanik tuzilma yuqori darajada mustahkamlik va barqarorlikni ta’minlaydi,
shuningdek, suyak bo‘laklarining kerakli yo‘nalishda harakatini boshqarishga imkon beradi.
Apparatning ishlash prinsipi “transosseoz osteosintez” usuliga asoslangan bo‘lib, bunda
suyak bo‘laklari tashqi fiksatsiya orqali bir-biriga mahkamlanadi. Bu usul suyak bo‘laklari
orasida mikroharakatlarni ta’minlab, osteogenez jarayonini rag‘batlantiradi. Bundan tashqari,
apparat yordamida suyakni asta-sekin cho‘zish yoki qisqartirish mumkin, bu esa uzunligi
yetishmaydigan suyaklarda rekonstruktiv imkoniyatlarni kengaytiradi.
Elizarov apparatining yana bir muhim jihati shundaki, u jarrohlik yo‘li bilan katta
kesmalar qilishni talab etmaydi, ya’ni minimal invaziv usulda qo‘llaniladi. Shu sababli yumshoq
to‘qimalarga zarar kamroq yetadi va suyak bitishi jarayoni nisbatan tabiiy ravishda amalga
oshadi. Hozirgi kunda ushbu apparat yordamida suyak regeneratsiyasi qonuniyatlari chuqur
o‘rganilgan va u turli xil patologik holatlarda qo‘llash uchun asosiy mexanizmlardan biri sifatida
qaraladi. Elizarov apparati ortopediya va travmatologiya sohasida o‘zining ko‘plab afzalliklari
bilan ajralib turadi. Avvalo, u murakkab sinishlarda yuqori samaradorlik ko‘rsatadi. Oddiy
osteosintez usullari yetarli bo‘lmagan hollarda Elizarov apparati suyak bo‘laklarini aniq
joylashtirib, ularni barqaror fiksatsiya qiladi va shifo jarayonini tabiiy mexanizmlar orqali
tezlashtiradi. Bu ayniqsa ochiq va ko‘p bo‘lakli sinishlarda katta klinik ahamiyat kasb etadi.
Apparatning ikkinchi muhim afzalligi – jarrohlik kesmalarining minimal bo‘lishidir.
An’anaviy usullarda suyakni qayta tiklash uchun katta kesmalar qilinishi zarur bo‘lsa, Elizarov
apparatida faqatgina sterjenlar kiritish uchun kichik teshiklar ochiladi. Natijada yumshoq
to‘qimalar va qon tomirlariga zarar yetishi minimal darajaga tushadi, bu esa infeksiya xavfini
kamaytiradi va bemorning tiklanish jarayonini tezlashtiradi.
Yana bir katta afzalligi – deformatsiyalarni to‘g‘rilash imkoniyatidir. Apparat yordamida
suyakning burchakli yoki chiziqli og‘ishlari asta-sekinlik bilan tuzatiladi. Bu jarayon bosqichma-
bosqich amalga oshirilgani sababli yumshoq to‘qimalar, mushaklar va nervlar yangi holatga
moslashib boradi. Shu tufayli Elizarov apparati pediatriyada tug‘ma deformatsiyalarni
davolashda keng qo‘llanadi. Apparat uzoq muddatli fiksatsiyada ham yuqori barqarorlikni
ta’minlaydi. Bemor apparat bilan harakatlanishi mumkin bo‘ladi, bu esa immobilizatsiyadan
kelib chiqadigan mushak atrofiyasi va bo‘g‘im qotishining oldini oladi. Bu jihat apparatning
reabilitatsiya jarayonini tezlashtiruvchi omil sifatida katta ahamiyatga ega.
129
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Shuningdek, apparat yordamida suyak uzunligini tiklash yoki cho‘zish ham mumkin. Bu
esa tug‘ma qisqa oyoq sindromi yoki suyak o‘sishining to‘xtashi kabi holatlarda muhim afzallik
bo‘lib xizmat qiladi. Oddiy jarrohlik usullari bunday imkoniyatni bermasligi sababli, Elizarov
apparati rekonstruktiv jarrohlikda o‘ta muhim vosita hisoblanadi.
Umuman olganda, Elizarov apparatining asosiy afzalliklari - yuqori samaradorlik,
minimal invazivlik, deformatsiyalarni tuzatish imkoniyati, uzoq muddatli barqarorlik va
reabilitatsiya jarayonini tezlashtirishdir. Shu sababli u hozirgi kunda ham travmatologiya va
ortopediyada o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Elizarov apparati ko‘plab afzalliklariga
qaramay, uning qo‘llanilishida bir qator kamchiliklar ham mavjud. Eng asosiy kamchiliklardan
biri - bemor uchun noqulaylik tug‘dirishidir. Apparatning konstruksiyasi murakkab bo‘lib, metall
halqa va sterjenlarning tashqi ko‘rinishi bemorda psixologik noqulaylik keltirib chiqaradi. Uzoq
muddat davomida apparat bilan yurish, uxlash va kundalik faoliyatni bajarish qiyinlashadi.
Ikkinchi katta kamchilik apparatning og‘riq chaqirishi bilan bog‘liq. Sterjenlar suyakdan
o‘tkazilgani sababli bemor ko‘pincha og‘riqdan shikoyat qiladi. Ayniqsa, dastlabki kunlarda va
apparat sozlanayotgan davrlarda og‘riq kuchayishi mumkin. Bu holat bemorlarning ruhiy
holatiga ham salbiy ta’sir etadi va ba’zan davolash jarayonini to‘xtatishga majbur qiladi. Yana bir
muhim kamchilik kundalik hayotdagi qiyinchiliklardir.
Bemor apparat bilan harakatlanishi mumkin bo‘lsa-da, kiyinish, gigiyena, uyqu va
boshqa oddiy faoliyatlarda sezilarli qiyinchiliklarga duch keladi. Masalan, apparatni toza
saqlash, uni himoya qilish va tashqi muhitdan ehtiyot qilish ko‘p vaqt va e’tibor talab qiladi.
Davolash muddatining uzoqligi ham sezilarli muammo hisoblanadi. Elizarov apparati
odatda bir necha oy, ba’zan esa bir yildan ortiq muddat davomida taqib yurilishi kerak bo‘ladi.
Bu esa bemorda sabr-toqat, ruhiy tayyorgarlik va kuchli intizom talab qiladi. Ko‘p hollarda
bemorlar uzoq muddat davomida apparat bilan yashashdan charchab, davolashni oxirigacha
yetkazmasliklari mumkin. Apparatning mexanik bosimi tufayli teri va yumshoq to‘qimalarda
shikastlanishlar paydo bo‘lishi ham ehtimoldan xoli emas. Metall sterjenlar o‘tkazilgan joylarda
yallig‘lanish, shish va og‘riq kuzatiladi. Bu holat nafaqat bemorning noqulayligini oshiradi, balki
asoratlar rivojlanishi xavfini ham kuchaytiradi. Umuman olganda, Elizarov apparatining
kamchiliklari bemorning hayot sifatiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Noqulaylik, og‘riq,
gigiyenik qiyinchiliklar, uzoq davom etadigan davolash jarayoni va yumshoq to‘qimalarga
mexanik bosim apparatning klinik amaliyotdagi cheklovlari sifatida qaraladi. Shu bois,
apparatdan foydalanishda bemorning jismoniy va psixologik tayyorgarligi alohida ahamiyat kasb
etadi. Elizarov apparati murakkab ortopedik va travmatologik muammolarni hal etishda samarali
vosita bo‘lsa-da, uni qo‘llash jarayonida turli xil asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Eng ko‘p
uchraydigan asoratlardan biri infeksiyadir. Sterjenlar teri orqali suyak ichiga o‘tkazilgani sababli
ularning atrofida yallig‘lanish va yiringli jarayonlar rivojlanishi ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bu holat
og‘riqni kuchaytiradi, suyak bitish jarayonini sekinlashtiradi va ba’zan antibiotik terapiyasini
ham talab etadi.
Ikkinchi muhim asorat nerv va qon tomirlarining shikastlanishidir. Sterjenlar noto‘g‘ri
joylashtirilgan hollarda yoki apparat bosimi tufayli nerv tolalari hamda qon tomirlari zararlanishi
mumkin. Natijada, bemorda sezuvchanlikning pasayishi, oyoq-qo‘llarda uvishish, qon
aylanishining buzilishi kuzatiladi. Bu esa reabilitatsiya jarayonini murakkablashtiradi. Suyak
bitish jarayonidagi buzilishlar ham keng tarqalgan asoratlardan biridir. Ba’zan suyak bo‘laklari
noto‘g‘ri bitib qolishi yoki suyak regeneratsiyasi umuman kechmasligi mumkin.
130
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Bu holat noto‘g‘ri apparat sozlash, infeksiya yoki bemorning umumiy sog‘lig‘i bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlarda qo‘shimcha jarrohlik aralashuvlari talab etiladi.
Shuningdek, teri va yumshoq to‘qimalardagi shikastlanishlar ham apparatning keng
tarqalgan salbiy oqibatlaridan biridir. Sterjenlar o‘tkazilgan joylarda doimiy mexanik bosim
natijasida yara, shish yoki chandiqlar paydo bo‘ladi. Uzoq muddatli davolanishdan keyin terida
estetik nuqsonlar saqlanib qolishi bemorda psixologik noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Ba’zan
bemorlarda psixologik asoratlar ham rivojlanadi. Uzoq muddat apparat bilan yurish, kundalik
hayotdagi cheklovlar va tashqi ko‘rinishdagi o‘zgarishlar depressiya, tashvish va asabiylikni
keltirib chiqarishi mumkin. Bu esa davolash jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va bemorlarning
motivatsiyasini pasaytiradi. Umuman olganda, Elizarov apparatidan keyingi asoratlar ikki turga
bo‘linadi: mahalliy (infeksiya, yumshoq to‘qimalar shikastlanishi, suyak bitish buzilishlari) va
umumiy (nerv shikastlanishi, psixologik muammolar). Ularni oldini olish uchun apparat bilan
ishlashda gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilish, muntazam shifokor nazoratida bo‘lish va
apparatni to‘g‘ri sozlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Elizarov apparati ortopediya va travmatologiya amaliyotida katta klinik ahamiyat kasb
etuvchi muhim tashqi fiksatsiya vositasi hisoblanadi. U murakkab suyak sinishlari, tug‘ma va
orttirilgan deformatsiyalar, suyak uzunligi yetishmovchiligi kabi ko‘plab patologik holatlarda
samarali qo‘llaniladi. Apparatning afzalliklari qatoriga uning minimal invazivligi, yuqori
mexanik barqarorlik berishi, deformatsiyalarni bosqichma-bosqich tuzatish imkoniyati hamda
suyak regeneratsiyasini tabiiy mexanizmlar asosida qo‘llab-quvvatlashi kiradi. Shu bilan birga,
apparatning bir qator kamchiliklari ham mavjud. U bemor uchun sezilarli darajada noqulaylik
tug‘diradi, uzoq muddat taqib yurishni talab qiladi va kundalik hayotda ko‘plab qiyinchiliklarga
sabab bo‘ladi. Shuningdek, apparatdan foydalanish jarayonida infeksiya, yumshoq to‘qimalar
shikastlanishi, nerv va qon tomirlarning zararlanishi, suyak bitishdagi buzilishlar kabi asoratlar
rivojlanishi mumkin. Bu esa davolash natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Umuman olganda,
Elizarov apparati hozirgi kunda ham travmatologiya va ortopediyada o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan bo‘lib, ko‘plab murakkab klinik vaziyatlarda samarali yechim sifatida xizmat
qilmoqda. Biroq undan foydalanishda bemorning jismoniy va psixologik tayyorgarligi, gigiyena
qoidalariga qat’iy rioya qilish va shifokor nazorati muhim ahamiyatga ega. Shuningdek,
zamonaviy tibbiyotda Elizarov apparatiga alternativ bo‘la oladigan yangi texnologiyalar ishlab
chiqilayotgan bo‘lsa-da, uning o‘rni hali ham beqiyos bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Elizarov G.A.
Transosseous Osteosynthesis: Theoretical and Clinical Aspects of the
Regeneration and Growth of Tissue.
Springer-Verlag, Berlin, 1992.
2.
Catagni M.A., Guerreschi F., Lovisetti L. “Distraction osteogenesis: principles and
indications in orthopedics.”
Current Orthopaedics
, 2002; 16(6): 403–412.
3.
Paley D.
Principles of Deformity Correction.
Springer, 2003.
4.
Rozbruch S.R., Ilizarov S. “The Ilizarov method in orthopedics and trauma surgery.”
Bulletin of the Hospital for Joint Diseases
, 2006; 64(3–4): 23–29.
5.
Бекмуродова, У. Р., Жабборов, А. А., & Султонов, Н. Н. (2022). ОСОБЕННОСТИ
ТЕЧЕНИЯ ХРОНИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНИ ПОЧЕК У БОЛЬНЫХ, ПЕРЕНЕСШИХ
СОVID-19.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
,
2
(6), 270-281.
131
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
6.
Green S.A. “The Ilizarov method: past, present, and future.”
Clinical Orthopaedics and
Related Research
, 1992; 280: 41–47.
7.
Абдукадирова, Д. Т., Абдукадиров, У. Т., & Жабборов, А. А. (2022).
ДИАБЕТИЧЕСКАЯ ПОЛИНЕЙРОПАТИЯ: ПУТИ ПОЛНОЦЕННОЙ КОРРЕКЦИИ
НЕВРОЛОГИЧЕСКОГО ДЕФИЦИТА.
Новости образования: Исследование в XXI
веке
,
306
.
8.
Джабборов, А. А. О. (2025, February). ОСОБЕННОСТИ ПОРАЖЕНИЯ
ПЕРИФЕРИЧЕСКОЙ НЕРВНОЙ СИСТЕМЫ У БОЛЬНЫХ САХАРНЫМ
ДИАБЕТОМ II ТИПА И АЛГОРИТМ ПРОФИЛАКТИКИ. In
Scientific Conference
on Multidisciplinary Studies
(pp. 158-164).
9.
Aronson J. “Current concepts review: limb-lengthening, skeletal reconstruction, and bone
transport with the Ilizarov method.”
Journal of Bone and Joint Surgery (Am)
, 1997;
79(8): 1243–1258.
10.
Sen C., Kocaoglu M., Eralp L.
The Ilizarov Technique in the Treatment of Bone Defects
and Nonunions.
CRC Press, 2014.
