DOG‘IY LIRIKASI: ASLIYAT VA TABDIL QIYOSI

185

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

DOG‘IY LIRIKASI: ASLIYAT VA TABDIL QIYOSI

Otanazarova Sayyora Otanazar qizi

Namangan davlat universiteti magistranti

Email:

sayyoramapiraliyeva@gmail.uz

https://doi.org/10.5281/zenodo.17021686

Annotatsiya.

Ushbu tezisda Dog‘iyning adabiy merosi tahlil qilingan. Shoir lirikasining

qo‘lyozma shakli bilan nashriy manbasi o‘rtasidagi farq va tafovutlar ko‘rib chiqilgan.

Kalit so‘zlar:

asliyat, tabdil, nashriy manba, avtograf qo‘lyozma, qiyosiy tadqiq,

munojot, masnaviy.

Abstarct.

This thesis analyzes the literary heritage of Dogii. The differences and

discrepancies between the manuscript form of the poet's lyrics and the published source are
examined.

Key words:

originality, translation, printed source, autograph manuscript, comparative

study, intercession, masnavi

Аннотация.

В диссертации анализируется литературное наследие Догии.

Рассматриваются различия и противоречия между рукописной версией лирики

поэта и опубликованным источником.

Ключевые слова:

оригинальность, перевод, печатный источник, автограф,

сравнительное исследование, заступничество, маснави

Dog‘iy ijodiy adabiy merosi hali ochilmagan xazina. Shoirning adabiy merosi

adabiyotshunoslar tomonidan ham, matnshunoslar tomonidan ham mufassal o‘rganib
chiqilmagan. Shuning uchun Dog‘iy hayoti va ijodiga aloqador ma’lumotlar oz miqdorni tashkil
etadi. Hozirda biz kitobxonlar qo‘lida uning lirik merosi aks etgan birgina nashriy manba bor.
Shoir qo‘lyozmalaring tabdili o‘g‘li Hoshimxo‘ja Yo‘ldoshxo‘ja o‘g‘li tomonidan amalga
oshirilgan. Dog‘iy she’rlarining avtograf qo‘lyozmasi va nashri qiyosiy tadqiq etilganda ular
o‘rtasida bir qator farqli holatlar ko‘zga tashlandi. Buning bir qator sabablarini keltirish mumkin.

Birinchidan, Hoshimxo‘ja tomonidan nihoyatda qisqa muddatda tabdil qilib tugatilgan.

Ikkinchidan, Hoshimxo‘ja shoir she’rlarini ilmiy jamoatchilikka tezroq tuhfa etishni

maqsad qilgan. Uchinchidan, shoir she’rlari nashridagi mavjud xato va kamchiliklarning katta
qismi nashriyot xodimlari tomonidan yo‘l qo‘yilgan bo‘lishi mumkin. Qo‘lyozmalarni eski
o‘zbek yozuvidan krill yozuviga o‘z o‘g‘li tomonidan ko‘chirilganligi tufayli ham asliyat va
tabdil o‘rtasidafi farq

-

tafovutlar u qadar ko‘p sonni tashkil etmaydi. Shoirning “Munojot”ining

asliyati va tabdili o‘rtasidagi farq va tafovutlani ko‘rib chiqamiz.

غار تاجانم

(Munojoti Dog‘iy)

هايس

ىور

ىنم

بار

اي

مرلايا

تاجاخ

ضرع

هابت لاخ ىبك نم هرحيا كنيخاكرد نيكمراب

(Arzi hojat ayladim, yo Rab, meni ro‘yi siyoh,

Bormukin dargohing ichra men kabi holi taboh.)

نوحوا

نس

تدابع

ظخل

رب

هرحيا

رمع

ميدامليق

هلا اي ءلبظغ كناسقاب ىنم ميلاح رولوا ان

(Qilmadim umr ichra bir lahza ibodat sen uchun,

186

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Na

bo‘lur

holim mani, boqsang g‘azab

-la yo Iloh.) [3; 81]

Shoirning quyidagi “Munojot”i qo‘lyozmada o‘zining husnixati bilan yozil

-

gan. Dog‘iy

munojotlarini masnaviy, ya’ni ikkilik

tarzida beradi. Munojotning asliyati va tabdilini solishtirib

ko‘rganimda, she’rning 2

-baytining 2-misrasidagi 2-

so‘z

رولوا

–

o‘lur so‘zi tabdilida “bo‘lur”

shaklida yanglish yozilganiga guvoh bo‘ldim. Bu so‘zni eski o‘zbek yozuvi qoidalariga muvofiq

tarzd

a o‘qisak, “bo‘lur” emas, “o‘lur” shaklida o‘qiladi, chunki bu yerda “be” harfi ifodalanmagan.

Demak, misrasini to‘g‘rilab o‘qisak, quyidagicha bo‘ladi:

Qilmadim umr ichra bir lahza ibodat sen uchun,
Na

o‘lur

holim mani, boqsang g‘azab

-la yo Iloh.

Shoir munojotining keying misralarini tahlil qilishni davom ettiramiz:

هديدلا

كنيلوس

نمساملوتوق

ءلرب

ميغامنات

هاوك ميمصجرورهغرلانايصع ومرج واطخ مك

(Tonmog‘im birla qutulmasman savoling oldida,

Kim xato-u jurm-

u isyonlarg‘adur jismim guvoh)

هرييوك

ىناوه

وسفن

اجب

كينرما

ميرامتا

هاك حه ىنتنس كنبيبح يايحا ءكاي

(Etmadim amring b

ajo nafsu havoni ko‘yida,

Yoki ihyoyi habibing sunnatini hech goh.)

تعفنم

نمبيليب

نيطاشن

وشن

تيصعم

هاج وذع نمبوروك نيتاعرم رب نيثنمه

(Ma’siyat nash’u nishotin

i

bilibman manfaat,

Hamnishin

i

bad murootin ko‘rubman

izzu

joh.) [3;15]

Dog‘iy qo‘lyozmalari o‘z

farzandi, avlodi tomonidan ko‘chirilganligi tufayli asliyat va

tabdillar o‘rtasida farqlar ko‘p sonni tashkil qilmaydi. Quyidagi munojotning 5

-baytidagi 1-

misrasining 3-

so‘zi

نيطاشن

–

nishotin va 2- misraning 1-

so‘zi

نيثنمه

–

hamnishin so‘zlaridagi

i

tovu

shi tovushi qo‘lyozmada ifodalanmagan. Eski o‘zbek yozuvidan krill yozuviga

ko‘chirilayotganda vazn talabi bilan i tovushi orttirilgan bo‘lishi ham mumkin.

بوشوق

اكيرامش

ميبابحا

ىنم

مه

رث

لها

هاوخريخ ءسلوا مك نمبلاكنا هاوخرب ونمشر

(Ahli shar hamdamni ah

bobim shumoriga qo‘shub,

Dushmanu badxoh anglabman kim o‘lsa xayrxoh. )

هريلاوحا

كيل

هراتفا

نيعم

ماسلوب

ميك

ءغميك

هاح اكميتسا غايا ىرذاق تبقع ءسثات

(

Kimgakim

bo‘lsam mu’in aftodalik ahvolida,

Topsa imkon oqibat qozdi oyog‘ ostimga choh.)

نيدراتفرجك

خرح

لوب

ءمشاب

اهلا

اي

ها ىرلوت اكميلير تفلك مغ عاونا ىدغاي

(Yo Iloho, boshima bul charxi kajraftordin,

Yozdi

anvoi g‘am

u

kulfat, dilimga to‘ldi oh.) [3; 82]

187

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Qo‘lyozma variant bilan krill yozuviga ko‘chirilgan variantni bir

-biriga solishtirishda

davom etsak,7-baytning 1-misrasidagi

ميك ءغميك

–

kimg‘akim

so‘zi tabdilda

kimgakim

shaklida

berilgan. Bilamizki, ayn va g‘oyn harfi birgina nuqta bilan farq qilganligi uchun ushbu misrada u
qadar jiddiy bo‘lmagan xatolikka yo‘l qo‘yilgan. Munojot tahlilini davom ettirsak, 8

- baytning 2-

misrasidagi 1-

so‘z

ىدغاي

–

yog‘di

so‘zi nashriy variantda

yozdi

deb noto‘g‘ri tarjima qilingan.

Haqiqatan ham, ushbu misraga “yog‘di” so‘zi qo‘yilsa quyidagicha ma’no chiqadi: “Ey Ollohim,
bu teskari aylanuvchi falak boshimga anvoyi g‘am

-

u kulfatlarni yog‘dirdi, dilimga ohni

to‘ldirdi”.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1.

Болтабаева О. ХХ аср бошлари Наманган адабий ҳаракатчилиги намояндалари //
Нутқ маданияти ва тилшуносликнинг долзарб муаммолари Республика илмий

-

амалий анжуман материаллари. –

Фарғона, 2016 йил. –

Б. 174

-176.

2.

Болтабаева О. Мулла Йўлдошхўжа Отахўжа ўғли Доғий ҳаёти ва ижодий фаолияти //
Содружество языков. Содружество культур. Материалы 4

-

Респуб

-

ликанской

научной конференции. –

Наманган, 2017 года. –

Б. 50

-53.

3.

Мулла Йўлдошхўжа Отахўжа ўғли Доғий. Дилим изҳор айланайин дерман / Ношир:
Ҳошимхўжа ҳожи Йўлдошхўжа ўғли. Нашрга тайёрловчи ва изоҳлар муаллифи:
Ҳайдархон Йўлдошхўжаев, Ирoдахон Қаюмова. –

Тошкент: Мовароуннаҳр, 2006

.

–

B. 214.

4.

http://natlib.uz

–

Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi sayti.

5.

http://qr.natlib.uz

—

QR-

kodli darslik, o‘quv qo‘llanma va badiiy adabiyotlar.

6.

http://media.natlib.uz

—

audio va video materiallar.

7.

http://diss.natlib.uz

—

dissertatsiyalar va avtoreferatlar.

8.

http://nodir.natlib.uz

—

qo‘lyozma va nodir nashrlar.