Sentabr, 2025-Yil
33
SPORT TERMINLARINING TEMATIK GURUHLAR TASNIFI
Jo’raqulova Mushtariy Abdumalik qizi
Toshkent viloyati tadqiqotchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17083218
Annotatsiya. Ushbu maqola sport terminologiyasining shakllanishi, tarjimasi hamda
ularning madaniy va ijtimoiy kontekstlari haqida so‘z yuritadi. Sport terminlari sportchilar,
murabbiylar va boshqa soha vakillari o‘rtasida aniq va samarali muloqotni ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, sport terminlarining tilshunoslik va madaniyat bilan bog‘liqligi,
ularning lingvistik jihatdan tahlili hamda xalqaro terminlarning o‘zbek tiliga moslashuvi ko‘rib
chiqiladi. Terminologiyaning tarjimasi jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar va milliy sport
atamalarining ahamiyati ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar: sport terminologiyasi, terminlarning tarjimasi, lingvistik tahlil, madaniy
kontekst, milliy sport atamalari, standardlashtirish.
Sport tilida xalqaro termin elementlariga aylangan yunoncha va lotincha morfemalar kelib
chiqishi jihatidan standart termin birliklari sifatida ishtirok etadi. Bunday atamalar Yevropaning
ko‘plab hududlarida, jumladan, o‘zbek tilida ham keng qo‘llaniladi. Shuni alohida ta’kidlash
joizki, sport terminologiyasida ingliz tilidan kirib kelgan so‘zlar katta ulushni tashkil etadi.
Ayniqsa, so‘nggi yillarda qo‘shma so‘zlar tarkibida bu kabi so‘zlarga o‘zbek tilida tobora
ko‘proq duch kelinmoqda: masalan, “darvozabon” yoki “gandbol”. Bu kabi o‘zlashmalarga
qo‘shimcha tarzda, o‘zbek tilida ularning milliy ekvivalentlari ham mavjud: “qo‘l to‘pi” (sintaktik
birikma) yoki “darvozabon” (yagona leksema) kabi. Terminlarning vazifasi faqat semantik izoh
bilan cheklanmaydi. Ayniqsa, sport atamalarini har tomonlama — xususan, genetik jihatdan (ya’ni
termin nutq qismlaridagi o‘rni), leksik-semantik va lingvodidaktik nuqtai nazardan ham o‘rganish
lozim.
Maxsus nomlarni shakllantirish jarayonida atamalar yaratish masalasiga e’tibor
qaratilganda, ularni tayyor standart elementlardan foydalangan holda ajratib ko‘rsatish zarur. Bu
elementlar avvaldan mavjud bo‘lib, morfologik yo‘l bilan — xususan, affiksatsiya (ya’ni
qo‘shimchalar orqali) orqali hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilining izohli
lug‘atida sport sohasi bilan bog‘liq bo‘lgan bir qancha terminlar mavjud. Shulardan biri — kurash
atamasi. Bu so‘zga berilgan ta’rifga ko‘ra: "Kurash — bu ikki shaxs o‘rtasida belgilangan
qoidalarga muvofiq, yiqitish yoki g‘alabaga erishish maqsadida olib boriladigan bahsli jismoniy
bellashuvdir." Masalan, A. Qahhorning
Ko‘shchinor chiroqlari
asarida quyidagi jumla uchraydi:
“U kurashda raqibini yonboshga olib otgan, lekin raqibi tik turgan holatda tushib, o‘zi esa yonbosh
holatiga tushib qoldi.”
Yana bir misol — P. Tursunning
O‘qituvchi
asarida: “Elmurod sahn o‘rtasida yig‘ilgan
yoshlar tomon yo‘l oldi. Bu yerda kurash boshlangan bo‘lib, Davlatyor bilan Mamurjon bel
olishayotgan edi.” Shuningdek, E. Raimovning
Ajab qishloq
asarida kurash tushunchasi
quyidagicha ifodalangan: “Kurashga tushmoq — yiqitish yoki g‘alabaga erishish maqsadida
bellashmoq.
Sentabr, 2025-Yil
34
U yerda bolalar kurash tushishar, chillak o‘ynashardi.” Oybekning
Quyosh qoraymas
asarida esa quyidagi jumla uchraydi: “Da, sen gitlerchilar bilan kurashish uchun kelganmiding? —
dedi Bektemir kulib.” Shu asosda xulosa qilish mumkinki, kurash — bu yiqitishga asoslangan,
jismoniy raqobatga yo‘naltirilgan sport turi hisoblanadi.
Sport tilini o‘rganish jarayonida sportga oid atamalar bir necha usullar orqali
shakllanganini kuzatish mumkin. Bular orasida prefiksatsiya (ya’ni old qo‘shimchalar), so‘z
tarkibi, qisqartmalar, semantik yo‘l bilan o‘zgarishlar hamda derivatsiya usullari muhim o‘rin
tutadi. Morfologik derivatsiya doirasida esa eng ko‘p uchraydigan usul — suffiksatsiya (so‘zga
qo‘shimcha qo‘shish) hisoblanadi. Biroq XX asr oxirlariga kelib bu usulning samaradorligi ancha
kamaydi.
Ushbu asosda prefikslarning eng samarali ikki guruhini ajratish mumkin:
1.
G‘ayritabiiylik yoki ortiqcha ma’noni ifodalovchi prefikslar;
2.
Qarama-qarshilik yoki inkor ma’nolarini beruvchi prefikslar.
Sport terminlarini shakllantirishda eng ko‘p ishlatiladigan prefikslar son jihatdan kam
bo‘lsa-da, muhim funksiyani bajaradi. Ayniqsa, prefiks-suffiks orqali yangi atamalar yaratish —
ya’ni so‘zning boshiga va oxiriga qo‘shimcha qo‘shish orqali — ko‘proq birikmaviy yoki
murakkab ma’nodagi terminlarni hosil qilishda qo‘llaniladi. Biroq bu usul, sof suffiksatsiya yoki
faqat prefiksdan foydalanishga qaraganda kamroq ishlatiladi.
Yangi so‘zlarni yaratishda prefiks-suffiks usuli asosan sifatlar sohasida faolroq bo‘lib, ot va
ravishlarga nisbatan ko‘proq qo‘llaniladi. Zamonaviy o‘zbek tilida qo‘shimchalar lug‘aviy
boylikni oshirishda nihoyatda samarali vosita hisoblanadi va bu holat sport terminologiyasiga ham
to‘liq taalluqlidir. Ayniqsa affiksatsiya — ya’ni morfemalarni qo‘shish orqali so‘z hosil qilish —
boshqa barcha usullar bilan taqqoslaganda eng yetakchi metod hisoblanadi.
O‘zbek tilidagi sport atamalarida keng qo‘llaniladigan ba’zi qo‘shimchalar quyidagilardir:
--chi,
--bon,
--ak,
--dosh,
--lik.
Masalan, ingliz tilidagi
football player
atamasiga o‘zbek tilida himoyachi kabi mos
tushadigan so‘zlar ushbu qo‘shimchalar yordamida yaratiladi.
Taxallus qо‘shimchasi shaxs nomlarini shakllantirishda juda samarali (mil.av. chang‘ichi -
otliq - himoyachi - raqib). Maxsus sport lug‘atining umumiy tizimida juda kо‘p kichik tizimlar
mavjud. Deyarli har bir sport professional yо‘naltirilgan leksik birliklarning о‘zi quyi tizimiga
ega.
Kо‘pgina sport turlari bir-biridan sezilarli darajada farq qilganligi sababli, turli xil sport
turlarining tegishli leksik quyi tizimlari ham bir-biri bilan juda kam о‘xshashliklarga ega va biz
nafaqat leksik birliklarning tarkibi, balki ularni yaratish tamoyillari, manbalari, rivojlanishi va
boshqalar haqida ham gaplashamiz. Boshqa tomondan, kо‘plab sport turlarining leksik quyi
tizimlarining kesishishi, qoida tariqasida, umumiy о‘ziga xoslik va kelib chiqishga ega. Sport
terminologiyasining о‘ziga xos xususiyati shundaki, u jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi, tegishli ilmiy, texnik va о‘quv fanlari (biomexanika, psixologiya, pedagogika,
Sentabr, 2025-Yil
35
gigiyena, fiziologiya, avtomobilsozlik, geodeziya, tibbiyot, biokimyo) bо‘yicha kо‘plab
tushunchalarni о‘z ichiga oladi, ixtisoslashgan adabiyotlarda va kasbiy aloqada keng qо‘llaniladi.
Sport terminologiyasi kasbiy faoliyatning tor sohasini tavsiflovchi sifatida leksik, sо‘z
shakllanishi va sintaktik darajadagi bir qator differensial xususiyatlarni о‘z ichiga oladi. Sport
terminosistemasining individual belgilarini sanab о‘tamiz:
Sport terminologiyasi – eng faol va tez-tez qo‘llaniladigan terminologik sohalardan biri
hisoblanadi. Bu atamalar maxsus sportga oid adabiyotlarda, soha ekspertlariga mo‘ljallangan
eshittirishlarda hamda turli ommaviy axborot vositalarida keng ishlatiladi. Aksariyat hollarda ular
metaforik ma’noda qo‘llaniladi, bu esa sport tilining ifodaviy imkoniyatlarini yanada kengaytiradi.
Sportga oid terminlar faqat sport sohasiga emas, balki boshqa ko‘plab ilmiy
yo‘nalishlarga ham daxldor bo‘lib, tibbiyot, psixologiya, pedagogika, sotsiologiya kabi
sohalardagi tushunchalarni ham o‘z ichiga oladi. Shu bois, sport terminologiyasi ko‘p hollarda
tarmoqlararo ishlov berishni talab etadi. Bu holat sport tilida fanlararo integratsiya jarayonining
chuqur kechayotganini ko‘rsatadi. Diaxronik nuqtai nazardan, sportga oid terminlar va iboralar har
xil davrlarda shakllangan. Masalan, ayrim atamalar bugungi zamon mahsuli bo‘lib (masalan:
fitness
,
cheerleading
), boshqalari esa o‘rta asrlar (masalan:
qilichbozlik
) yoki hatto antik davr
(masalan:
shaxmat
) dan merosdir.
Sport tilining umumiy adabiy lug‘at bilan aloqasi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu holat
sport terminologiyasining adabiy til birliklariga yaqinligini ko‘rsatadi. Masalan, jamoa, mudofaa,
mag‘lubiyat, o‘yin, jihozlar, tezlik, tepish, surish, yugurish kabi so‘zlar nafaqat sport matnlarida,
balki umumiy adabiy tilda ham faol qo‘llaniladi. Shundan kelib chiqadiki, sport
terminologiyasining shakllanish yo‘li boshqa ijtimoiy faoliyat sohalaridagi terminologik
taraqqiyotga o‘xshash tarzda kechadi.
Terminologiya haqida so‘z yuritganda, terminologizatsiya va determinologizatsiya
jarayonlariga alohida e’tibor qaratish lozim. Bu ikki hodisa terminologik tizimlarning
shakllanishida muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. "Etimologiya va tarixiy
leksikologiya bo‘yicha qisqacha konseptual va terminologik ma’lumotnoma"da ta’kidlanishicha,
terminologizatsiya — bu metaforizatsiya natijasida ko‘p ishlatiladigan so‘zlarning termin sifatida
shakllanish jarayonidir. Ya’ni, yangi terminologik tizimlar yaratilganda ular ikkilamchi
nominatsiya orqali hosil bo‘ladi.
Bu holat esa til iqtisodiyoti tamoyillarini yaqqol namoyon etadi — ya’ni til
imkoniyatlaridan samarali va qisqa shaklda foydalanishga intilish mavjud bo‘ladi.
Olimlar so‘zning mavjud va yangi ma’nolari o‘rtasidagi bog‘liqlikni quyidagi shakllarda
tasniflaydilar: 1. So‘z ma’nosining aniqlashtirilishi.
Bu jarayonda so‘zning mavjud ma’nosi aniq va ilmiy jihatdan to‘liq izohlab beriladi.
Leksik birlik ilmiy tus oladi, biroq u adabiy til birliklaridan keskin farq qilmaydi. Bu yerda
termin sifatida foydalanilayotgan so‘zning ma’nosi asosiy lug‘aviy shaklda saqlanib qoladi, faqat
tushunchaga aniqlik kiritiladi. 2. So‘z ma’nosining toraytirilishi. Bu holatda so‘zning semantik
diapazoni torayadi va u faqat ma’lum bir ilmiy tushunchani ifodalashga xizmat qiladi. Bunday
semantik torayish, odatda, umumiy leksik birlikni aniq termin sifatida shakllantirishda
qo‘llaniladi. 3. Metaforik ko‘chish orqali so‘z ma’nosining o‘zgarishi.
Sentabr, 2025-Yil
36
Mazkur jarayon ko‘plab terminologik tizimlarda keng tarqalgan bo‘lib, bunda so‘zning
yangi terminik ma’nosi, ilgari mavjud bo‘lgan ma’no bilan o‘zaro o‘xshashlik asosida yuzaga
keladi. Ya’ni, so‘zning semasidagi muayyan komponentlar faollashadi, dominant sema asosiy
tushunchani ifodalashga xizmat qiladi. Aksariyat hollarda, ikki tushuncha o‘rtasida mavjud
bo‘lgan umumiylik yoki o‘xshashlik metaforik ko‘chish uchun asos bo‘ladi.
Sport terminologiyasi ushbu soha vakillari o‘rtasida aniq va samarali muloqotni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Agar sportchilar, murabbiylar, hakamlar yoki tomoshabinlar
terminlarni to‘g‘ri tushunmasalar, sport jarayoni izchil va samarali kechmaydi. Shu sababli,
sportga oid terminlarning ilmiy asosda o‘rganilishi, ularning tarixiy shakllanishi va boshqa
tillardagi muqobillari katta ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda tilshunoslik fanida tilning ichki
tuzilishi, rivojlanish bosqichlari hamda ijtimoiy kontekstdagi funksiyalari bo‘yicha turli ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda. Sport terminologiyasi esa bu tadqiqotlar doirasida lingvistik tahlilga
muhtoj bo‘lgan sohalardan biri hisoblanadi. Chunki bu terminlar orqali sportga oid konseptlar,
an’anaviy tushunchalar va tasavvurlar ifodalanadi.
Sport terminlarini tahlil qilish jarayonida ular orasidagi semantik aloqalar, sinonimiya va
antonimiya, hamda boshqa leksik-morfologik xususiyatlar aniqlanadi. Bu esa ularning til
tizimidagi o‘rnini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi.
Sport terminlarining shakllanishi asosan uch asosiy yo‘l bilan amalga oshadi:
Milliy sport turlariga oid atamalar.
O‘zbek xalqining an’anaviy sport o‘yinlari bilan bog‘liq terminlar – masalan,
kurash
,
chavandoz
,
belbog‘
,
halollik
kabi so‘zlar milliy sport terminologiyasining negizini tashkil etadi.
Xalqaro terminlarning o‘zlashtirilishi.
Ko‘plab zamonaviy sport turlari Yevropa va Amerika davlatlarida shakllangan bo‘lib,
ularning terminlari ingliz yoki boshqa xalqaro tillardan o‘zbek tiliga kirib kelgan. Masalan:
futbol
(football),
basketbol
(basketball),
tennis
(tennis) kabi. So‘z yasash va tilga moslashtirish
(adaptatsiya).
Ba’zi sport atamalari esa o‘zbek tilining ichki leksik-morfologik resurslari asosida
yaratilgan. Masalan,
qo‘l to‘pi
(handball),
suzish
,
sakrash
,
yugurish
kabi so‘zlar ushbu yo‘nalishga
misol bo‘ladi.
Sport terminologiyasini o‘rganish quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi:
Terminlarning evolyutsiyasi (rivojlanishi).
Sportga oid terminlar yangi qoidalar, uslublar va tushunchalar bilan doimiy yangilanib
boradi. Bu jarayonni kuzatish sport tilining dinamik xarakterini ochib beradi hamda zamonaviy
sport rivoji haqida muhim ma’lumotlar beradi. Sport terminlari ko‘pincha bir tiladan boshqasiga
tarjima qilinayotganda turli qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Har bir til o‘ziga xos atamalarga ega
bo‘lgani uchun, sport terminlarining aniq va to‘g‘ri tarjimasi tilshunoslar uchun muhim
masalalardan biridir. Sport universal til sifatida g‘oyalar almashinuvi, strategiyalar ishlab
chiqilishi hamda turli madaniyatlar o‘rtasidagi muloqotni rivojlantirishda atamalarni to‘g‘ri
tushunish zaruriyatini tug‘diradi. Shu sababli, sport terminlarining shakllanishida tarjima jarayoni
o‘ta muhim ahamiyatga ega.
Sport terminlari faqatgina o‘zbek, rus yoki ingliz tillarida emas, balki har bir xalqning
madaniy konteksti va qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Sentabr, 2025-Yil
37
Shu bois, ma’lum sport atamalarini o‘rganish ularning ijtimoiy semantikasi va madaniyatda
egallagan o‘rnini anglashga xizmat qiladi. Sport terminlari har qanday tilning ajralmas qismi
bo‘lib, ularni lingvistik jihatdan tahlil qilish katta ahamiyat kasb etadi. Lingvistik xususiyatlari esa
dinamik bo‘lib, xalqaro miqyosda o‘zaro ta’sirda rivojlanadi. Bu esa o‘z navbatida o‘zbek va rus
tillariga ko‘plab o‘zlashmalar va yangi tushunchalarning kirib kelishiga sabab bo‘ladi. Ushbu
terminlar sport sohasining rivojlanishi bilan doimiy ravishda o‘zgarib, yangilanib boradi. Sport
atamalari aniq ma’noga ega bo‘lib, turli kontekstlarda o‘z mohiyatini yo‘qotmaydi.
O‘zlashtirilgan so‘zlar, milliy sport terminlari va tarjima muammolari sport
terminologiyasining eng dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Kelajakda sport terminologiyasini
yanada tartibga solish va standartlashtirish ilmiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib
qoladi. Sportga oid terminlar tilshunoslikda nafaqat sport sohasi uchun, balki umumiy tilshunoslik
va madaniyatni chuqurroq anglash uchun ham katta ahamiyatga ega. Sport terminologiyasini
o‘rganish orqali tilshunoslar sport va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, shuningdek,
sportga oid yangi tushunchalar yaratishda muhim asos yaratish imkoniga ega bo‘ladilar.
Kelayotgan avlodlar uchun sport terminologiyasining to‘g‘ri shakllanishi va rivojlanishi
esa sport sohasining yanada taraqqiy etishiga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Махмудова Лазокат Тоиржонкизи. 2024. Sport sohasiga doir publitsistik matnlarda sport
terminlarining berilishi. international journal of scientific researcher. Impactfactor:8,293
Volume 8, issue 2, November.
2.
Averbux K. Y. Obshaya teoriya termina. Ivanovo: Ivanovskiy gosudarstvenniy universitet,
2004. S. 52
3.
Гoлoвин Б.Н. O нeкoтoрыx acпeктax лингвиcтичecкoгo иинфoрмaциoннoгo
изучeния тeрминa // Нaучный cимпoзиум “Мecтoтeрминoлoгии в cиcтeмe
coврeмeнныx нaук”. – М., 1970. -C. 38-40.
4.
Solijonov, Z.
O‘zbek tilida termin yaratishning lingvistik asoslari
. – Toshkent: Fan, 2006.
5.
Raxmonov, A.
Sport terminlari tarjimasi va ularning o‘zbek tiliga moslashuvi
. – Toshkent:
TDPU, 2019.
