JADID ADABIYOTI VA TRANSMILLIY ADABIY TARMOQLAR

185

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

JADID ADABIYOTI VA TRANSMILLIY ADABIY TARMOQLAR

Yallaqayev Zoyir Yusupovich

Termiz davlat universiteti o‘qituvchisi.

tel: +99899-671-48-40

zoyiryallaqayev@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.17115367

Annotatsiya.

Maqola XIX asr oxiri

–

XX asr boshlarida Turkistonda milliy uyg‘onish va

ma’rifatparvarlik g‘oyalariga asoslangan jadid adabiyotidagi transmilliy adabiy tarmoqlarning

shakllanish jarayonini tahlil qiladi. Turkiston jadidlarining Qozon, Orenburg, Istanbul, Rossiya

va Yevropa madaniy markazlari bilan adabiy, ilmiy va matbuot aloqalari o‘rganiladi.
“Taraqqiy”, “Vaqt”, “Tarjimon” kabi gazetalarning transmilliy almashinuvdagi roli, tatar, turk
va rus adabiyotlari bilan o‘zaro ta’sir ko‘rsatiladi. O‘zbek tadqiqotchilarining asarlari va

jadidlarning adabiy jarayon va adabiy aloqalar haqidagi fikrlari asosida transmilliy
tarmoqlarning shakllanishi yoritiladi.

Kalit so‘zlar;

Jadid adabiyoti, transmilliy tarmoqlar, matbuot, milliy uyg‘onish, Qozon,

Istanbul, modernizatsiya, o‘zbek adabiyoti.

Annotation.

This article analyzes the formation of transnational literary networks in

Jadid literature during the late 19th to early 20th centuries in Turkestan, rooted in the ideals of
national awakening and enlightenment. It examines the literary, intellectual, and media
connections of Turkestan Jadids with cultural centers in Kazan, Orenburg, Istanbul, Russia, and

Europe. The role of newspapers such as “Taraqqiy,” “Vaqt,” and “Tarjimon” in transnational

exchange, as well as interactions with Tatar, Turkish, and Russian literatures, is explored.

Drawing on the works of Uzbek scholars and the writings of Jadids, the article

illuminates the development of these networks.

Keywords:

Jadid literature, transnational networks, media, national awakening, Kazan,

Istanbul, modernization, Uzbek literature.

XIX asr oxiri

–

XX asr boshlarida Turkistonda jadidchilik harakati milliy uyg‘onish,

ma’rifatparvarlik va ijtimoiy islohotlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida shakllandi.
Jadidlar ta’lim, adabiyot va matbuot orqali jamiyatni modernizatsiya qilishni maqsad qilib, milliy
o‘zlikni global ma’rifiy g‘oyalar bilan uyg‘unlashtirdi. Bu jarayonda transmilliy adabiy
tarmoqlar muhim rol o‘ynadi. Shu o‘rinda transmilli atamasiga izoh berib o‘tish zarur.

Transmilliy adabiy tarmoqlar

—

bu biror adabiy harakat yoki madaniy oqimning bir

nechta millat, hudud va madaniy maydonlarni qamrab olishi,

ular bilan o‘zaro aloqada

rivojlanishi

demakdir. Transmilliy tarmoqlar adabiyotning milliy chegaralarni kesib o‘tib, turli

mintaqalar va madaniyatlar o‘rtasida almashinuv va ta’sir o‘rnatishini ta’minladi

1

. Turkiston

jadidlari Qozon, Orenburg, Istanbul, Buxoro va Yevropa bilan adabiy va ilmiy aloqalar o‘rnatdi,
bu esa o‘zbek adabiyotidagi modernizatsiya jarayonlarini tezlashdirdi. O‘zbek adabiyotshunosi
Begali Qosimov jadid adabiyotini “milliy uyg‘onishning muhim omili” sifatida baholagan
bo‘lsa, Dilorom Alimova uning transmilliy aloqalar orqali rivojlanganligini ta’kidlaydi

2

. Ushbu

maqola transmilliy adabiy tarmoqlarning shakllanishi, ularning o‘zbek adabiyotidagi ta’siri va
milliy o‘zlikni mustahkamlashdagi ahamiyatini o‘zbek va xalqaro tadqiqotlar, shuningdek,
jadidlarning o‘z so‘zlari asosida tahlil qiladi.

1

Adeeb Khalid,

The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia

(Berkeley: University of

California Press, 1998), 112

–

120.

2

Dilorom Alimova,

Markaziy Osiyoda Jadidchilik.

(Toshkent: Fan, 2000), 48.

186

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

Jadid adabiyotidagi transmilliy tarmoqlar matbuot, ta’lim tizimi, ziyolilarning xalqaro

faoliyati va adabiy almashinuv orqali rivojlandi.

Matbuot jadidlar uchun transmilliy adabiy tarmoqlarning asosiy platformasi bo‘ldi.

Turkistonda nashr etilgan “Taraqqiy” (1906–1907), “Shuhrat” (1907) va “Sadoyi Turkiston”

(1914

–1918) gazetalari Qozon, Orenburg va Buxoroda tarqaldi, bu esa mintaqalar o‘rtasida

adabiy va g‘oyaviy aloqalarni mustahkamladi

3

. Qozonda chiqadigan “Vaqt” va Qrimda nashr

etilgan Ismail Gasprinskiyning “Tarjimon” gazetalari Turkiston ziyolilari orasida keng o‘qildi.

Mahmudxo‘ja Behbudiy “Sadoyi Turkiston” gazetasida shunday yozadi: “Bizning gazeta

nafaqat Turkiston xalqiga, balki butun musulmon olamiga xizmat qilmoqda, chunki ma’rifat
chegarasizdir”

4

. O‘zbek tadqiqotchisi Dilorom Alimova ta’kidlaganidek, “Taraqqiy va Sadoyi

Turkiston kabi nashrlar Turkistonni Qozon va Istanbul bilan bog‘lovchi adabiy ko‘prik bo‘ldi”

5

.

Jadidlarning “usuli jadid” maktablari transmilliy tarmoqlarning rivojlanishida muhim rol

o‘ynadi. Bu maktablar Turkiston, Qozon va Usmonli imperiyasida bir xil maqsadlarga xizmat
qildi: zamonaviy bilimlar tarqatish va milliy o‘zlikni mustahkamlash. Turkiston jadidlari
Qozonga safar qilib, u yerdagi nashriyotlarda o‘z asarlarini chop ettirdilar. Masalan, Behbudiy
Qozonda “O‘zbek xalqining tarbiyasi” nomli risolasini nashr qildi, bu transmilliy adabiy

tarmoqlarning amaliy natijasi edi

6

. O‘zbek jadidlarining Qozon va Istanbul bilan aloqalari o‘zbek

adabiyotining she’riyat, nasr, dramaturgiya kabi adabiy turlarini, shu bilan birgalikda, milliy

publitsistikani rivojlantirdi.

Jadid adabiyoti tatar, turk, rus va fors adabiyotlari bilan o‘zaro ta’sirda rivojlandi. Tatar

shoiri Abdulla To‘qayning ma’rifiy she’rlari o‘zbek jadid shoirlariga ilhom berdi. Turk
adabiyotidagi Namiq Kamolning milliy uyg‘onish g‘oyalari Turkiston ziyolilarini ruhlantirdi.
Behbudiy o‘z maqolalarida Namiq Kamolning “Vatan yoxud Silistra” asariga ishora qilib,
“milliy adabiyot xalqni uyg‘otadi” deb yozgan

7

. Rus adabiyotidagi ma’rifatparvarlik oqimlari,

xususan, Lev Tolstoyning ta’lim haqidagi qarashlari jadidlarning “usuli jadid” maktablariga
ta’sir qildi. O‘zbek tadqiqotchisi Dilorom Alimova ta’kidlaydi: “Jadidlar rus adabiyotidagi
realizmni o‘zbek adabiyotiga moslashtirib, ijtimoiy masalalarni adabiyotda muhokama qildilar”

8

.

Shu bilan birga, jadidlar Alisher Navoiy kabi mumtoz adabiyot vakillariga tayanib,

mahalliy an’analarni global g‘oyalar bilan uyg‘unlashtirdi.

Transmilliy adabiy tarmoqlar o‘zbek adabiyotini modernizatsiya qilishda quyidagi

yo‘nalishlarda ta’sir ko‘rsatdi:

Jadid adabiyotidagi maqola, esse, didaktik she’riyat va publitsistika tatar va turk

adabiyotidagi shunga o‘xshash shakllardan ilhomlandi. Masalan, “Sadoyi Turkiston”
gazetasidagi maqolalar Qozonning “Vaqt” gazetasidagi publitsistik uslubga yaqin edi. Abdulla
Avloniy o‘z maqolalarida shunday yozadi: “Gazeta xalqning ovozi bo‘lib, uni dunyoga
yetkazadi. Jadid davri publitsistikasi yangi adabiy shakllarni o‘zbek adabiyotiga kirib kelishiga
asosiy sabablardan biri bo‘lgan.

Qolaversa, bunday adabiy aloqa orqali she’riyatda ham yangilkanishlar yuz berdi. Bu

yangilanishlar

an’anaviy aruzdan tashqari barmoqda ijod qilishning urfga aylanishi, erkin she’r

3

Edward Allworth,

Central Asia: A Century of Russian Rule

(New York: Columbia University Press, 1967), 145

–

150.

4

Mahmudxo‘ja Behbudiy, “Sadoyi Turkiston,” 1914.

5

Dilorom Alimova,

Markaziy Osiyoda Jadidchilik.

, 48.

6

Mahmudxo‘ja Behbudiy,

O‘zbek xalqining tarbiyasi

(Qozon: Matbaa -i Karimiyya, 1910).

7

Mahmudxo‘ja Behbudiy, “Milliy adabiyot,”

Sadoyi Turkiston

, 1915.

8

Dilorom Alimova,

Markaziy Osiyoda Jadidchilik.

(Toshkent: Fan, 2000), 50.

187

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

shakllarida yozilgan asarlarning ko‘payishida o‘z aksini topdi. Ilgari she’riyat asosan

aruz

vaznida yozilar edi

—

bu fors-tojik adabiyoti

ta’siridagi shakl bo‘lib, murakkab va saralangan

so‘zlardan iborat edi.

Jadidlar esa soddaroq, xalq tushunadigan

til va vaznni afzal ko‘ra

boshladilar.

Cho‘lpon, Elbek, Zavqiy, Hamza kabi shoirlar

aruzni yangilab, xalqona mazmun

bilan to‘ldirishga

harakat qildilar.

Yevropa adabiyotidan ilhomlanib,

erkin she’r

(ya’ni qat’iy vaznga bog‘liq bo‘lmagan)

shakllar paydo bo‘ldi. Bu holat

fikr erkinligini

ifodalashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.

Cho‘lpon “Uyg‘onish” (1922) to‘plamidagi she’rlar bunga yorqin misol bo‘la oladi.

Millatlararo adabiy aloqalar tufayli publitsistikada ham bir qator o‘zgarishlar bo‘ldi.

Bular quyidagilar:

Ilgari matbuotda ko‘proq e’lonlar yoki rasmiy xabarlar bo‘lgan bo‘lsa, jadidlar

publitsistik maqola

ni ijtimoiy ongni uyg‘otuvchi qurolga aylantirdilar.

Bu maqolalar ko‘pincha

xalqni o‘qishga, uyg‘onishga, milliy g‘ururni tiklashga

chaqirardi.

Manifestlar

—

adabiy va siyosiy bayonotlar matbuotda e’lon qilinadigan bo‘ldi.

Jadidlar

ayrim hollarda ochiqcha “

manifest

” (ya’ni da’vatnoma, murojaat) tarzida yozilgan materiallar

bilan chiqish qilar edi. Bu uslub

inqilobiy, ma’rifiy da’vatlarni

kuchli hissiylik bilan ifodalash

imkonini berdi.

Millatlararo bu adabiy aloqalar o‘zbek adabiyotiga mutlaqo yangi tur –

dramaturgiyaning

kirib kelishiga ham sababchi bo‘lgan deyish o‘rinli bo‘ladi. O‘zbek adabiyotida ilgari deyarli
mavjud bo‘lmagan sahna asarlari (drama) endi jadidlar tomonidan yozila boshlandi.

Mahmudxo‘ja Behbudiy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat
kabi ijodkorlarning bu yo‘nalishdagi asarlarini alohida ta’kidlab o‘tish joiz.

Ushbu ijodkorlar

dramalarida asosiy mavzular

—

savodsizlik, erk, zamon bilan kelishmovchilik kabilardir.

Bundan tashqari dramalarda esa o‘qimagan xalq orqada qoladi, xalqni uyg‘otmaslik —

millat halokatiga olib keladi degan g‘oyalar ilgari suriladi.

Xulosa qilib aytganda, jadid adabiyotida yuz bergan bu o‘zgarishlar nafaqat shaklan,

balki mazmunan chuqur yangilanish

,

xalq bilan bevosita aloqa o‘rnatishga

bo‘lgan harakat edi.

She’riyat —

xalq ruhini uyg‘otdi, Publitsistika —

ongni o‘zgartirdi. Drama —

sahnada yangi

milliy tafakkurni ko‘rsatdi.

Jadid adabiyotidagi transmilliy adabiy tarmoqlar Turkistonni Qozon, Istanbul, Orenburg

va Yevropa madaniy markazlari bilan bog‘lab, milliy uyg‘onish va modernizatsiya jarayonlarini
tezlashtirdi. Matbuot, ta’lim va adabiy almashinuv orqali jadidlar o‘zbek adabiyotini zamonaviy
g‘oyalar bilan boyitdi, shu bilan birga milliy o‘zlikni mustahkamladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy,
Munavvarqori Abdurashidxonov va Abdulla Avloniy kabi jadidlarning so‘zlari bu tarmoqlarning
g‘oyaviy va amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. O‘zbek tadqiqotchilari Begali Qosimov, Dilorom
Alimovalarning asarlari millatlararo aloqalarni o‘zbek adabiyotidagi ta’sirini tahlil qilishda
muhim manba bo‘ldi. Ushbu tarmoqlarning zamonaviy o‘zbek adabiyoti shakllanishidagi

ahamiyati muhimligicha qolmoqda. Kelajakda tadqiqotlari va qiyosiy adabiyotshunoslik orqali

transmilliy tarmoqlarning yanada chuqur o‘rganilishi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Khalid, Adeeb.

The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia

.

Berkeley: University of California Press, 1998.

2.

Qosimov, Begali.

Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti

. Toshkent: Fan, 2004.

3.

Qosimov, Begali.

Maslakdoshlar

. Toshkent: Sharq, 2000.

188

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

4.

Alimova, Dilorom.

Markaziy Osiyoda Jadidchilik

. Toshkent: Fan, 2000.

5.

Allworth, Edward.

Central Asia: A Century of Russian Rule

. New York: Columbia

University Press, 1967.