69
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
O‘ZBEK BOLALAR ADABIYOTI SHAKLLANISHIDA JADID IJODKORLARINING
O‘RNI
Yallaqayev Zoyir Yusupovich
Termiz davlat universiteti o‘qituvchisi.
tel: +998996714840
https://doi.org/10.5281/zenodo.15797471
Annotatsiya.
Maqola XX asr boshlarida Turkistonda milliy uyg‘onish va
ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida shakllangan jadidchilik harakatining o‘zbek bolalar
adabiyotidagi o‘rnini tahlil qiladi. Jadid ijodkorlari, xususan, Abdulla Avloniy, Hamza
Hakimzoda Niyoziy, Munavvarqori Abdurashidxonov va boshqalarning bolalar adabiyotini
rivojlantirishdagi faoliyati, darsliklar, she’riy va nasriy asarlar, matbuot, dramaturgiya va
tarjimachilikdagi hissasi o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Jadidchilik, bolalar adabiyoti, milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik,
darsliklar, dramaturgiya, tarjimachilik
Annotation.
This article analyzes the role of the Jadid movement, rooted in national
awakening and enlightenment ideals in early 20th-century Turkestan, in shaping Uzbek
children's literature. It explores the contributions of Jadid intellectuals, such as Abdulla Avloniy,
Hamza Hakimzoda Niyoziy, and Munavvarqori Abdurashidxonov, in developing children's
literature through textbooks, poetry, prose, press, drama, and translations. Their works instilled
national identity, patriotism, and moral values in the younger generation. The article examines
challenges faced by Jadid children's literature, including publishing and political constraints,
and evaluates its significance in contemporary Uzbek children's literature. The study highlights
the enduring relevance of the Jadid legacy in strengthening national spirit and proposes
directions for future research, emphasizing the need for deeper exploration of Jadid drama and
translation efforts.
Keywords:
Jadid movement, children's literature, national awakening, enlightenment,
textbooks, drama, translation.
XX asr boshlarida Turkistonda milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida
shakllangan jadidchilik harakati o‘zbek adabiyoti va ta’lim tizimida tub o‘zgarishlarni boshlab
berdi. Jadid ijodkorlari, xususan, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda
Niyoziy, Sadriddin Ayniy, Munavvarqori Abdurashidxonov va Abdurauf Fitrat kabi ziyolilar
bolalar adabiyotini milliy o‘zlikni mustahkamlash, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar singdirish va
zamonaviy bilimlarni yoyish vositasi sifatida ko‘rdilar. Bolalar adabiyoti ular uchun nafaqat
yosh avlodni tarbiyalash vositasi, balki jamiyatning kelajagini qurishda muhim poydevor edi.
Ushbu maqola jadid ijodkorlarining bolalar adabiyotidagi faoliyatini, ularning she’riy,
nasriy, dramatik asarlari, darsliklari, matbuotdagi ishtiroki va tarjimachilikdagi hissasini kengroq
tahlil qiladi.
Jadidchilik harakati XIX asrning so‘nggi choragi va XX asr boshlarida Turkiston
jamiyatini modernizatsiya qilish, xalqni savodli va ma’rifatli qilish maqsadini ko‘zlagan edi.
Bolalar adabiyoti bu jarayonda muhim o‘rin tutdi, chunki yosh avlod tarbiyasi millatning
kelajagini belgilovchi omil sifatida qaraldi. Jadidlar bolalar adabiyotini faqat o‘quv vositasi
sifatida emas, balki yoshlar qalbida vatanparvarlik, axloqiy qadriyatlar va milliy o‘zlikni
70
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
shakllantirish vositasi sifatida ko‘rdilar. Bu davrda bolalar adabiyoti “usuli jadid” maktablarining
ochilishi bilan birga rivojlanib, o‘zbek adabiyotidagi yangi bir qirra sifatida maydonga chiqdi
1
Jadidlar bolalar adabiyotidagi asarlarida soddalik va tushunarlilikka alohida e’tibor
qaratdilar. Ular bolalar yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda she’r, hikoya, masal va
darsliklar yaratdilar. Masalan, Abdulla Avloniy “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim”
darsliklarida bolalar uchun ixcham she’rlar va hikoyalar orqali vatanseverlik, mehnatkashlik va
halollik kabi qadriyatlarni singdirishga harakat qildi.
2
Jadid ijodkorlari bolalar adabiyotini rivojlantirishda yangi usuldagi maktablar uchun
darsliklar va alifbolar yaratishga katta e’tibor berdilar. Bu darsliklar nafaqat savodxonlikni
oshirishga, balki bolalarda milliy o‘zlik, axloqiy qadriyatlar va zamonaviy bilimlarni
shakllantirishga xizmat qildi. Tadqiqotchilarning fikricha, jadidlar ellikdan ortiq alifbo va o‘qish
kitoblarini nashr etdilar, bu esa bolalar adabiyotining tizimli shakllanishiga zamin yaratdi.
3
Saidrasul Aziziyning “Ustodi avval” (1902) alifbosi o‘zbek bolalar adabiyotidagi ilk
muhim darsliklardan biridir. Bu kitobda sodda she’rlar va didaktik hikoyalar orqali bolalar
tafakkuriga mos ta’lim berildi.
4
Munavvarqori Abdurashidxonov “Adibi avval” (1907) va “Adibi
soniy” (1909) darsliklarida xalq she’rlari va masallarni bolalar uchun qayta ishlagan holda
taqdim etdi. Bu asarlar o‘zbek tilidagi ta’limni mustahkamlashga xizmat qildi.
5
Abdulla
Avloniyning “Birinchi muallim” (1910) va “Ikkinchi muallim” (1912) darsliklari bolalar
adabiyotidagi eng muhim yutuqlardan biri bo‘ldi. Uning “Maktabga da’vat” she’ri bolalarni ilm
olishga undaydi:
Boqdi gunash panjaradan bizlara,
Yotma deyur barcha o‘g‘il-qizlara.
6
Jadid ijodkorlari bolalar adabiyotini ommalashtirishda matbuotdan keng foydalandilar.
1919-yilda Samarqandda nashr etilgan “Bolalar yo‘ldoshi” jurnali bolalar uchun ilk maxsus
nashrlardan biri bo‘ldi. Bu jurnal o‘quvchilarning o‘zlari tomonidan tahrir qilinib, yoshlarni
ijodiy faoliyatga jalb qildi. Shu bilan birga, “Yosh sharq” (1919), “Bolalar dunyosi” (1921) va
“Sharq chechagi” kabi jurnallar bolalar adabiyotining rivojlanishida muhim rol o‘ynadi.
“Bolalar dunyosi” jurnalida Cho‘lponning “Kapalak” she’ri, Majid Usmonning
“Qimmatli tortiq” hikoyasi kabi asarlar chop etildi. Bu asarlar bolalar tafakkuriga mos soddalik
va badiiy tasvirlar bilan ajralib turardi.
“Yosh kuch” (1929) jurnali bolalarni faqat o‘quvchi emas, balki yozuvchi sifatida
ishtirok etishga undadi. Jurnal murojaatnomasida shunday deyilgan: “Jurnalga mushtariy
bo‘lishingiz yetmaydi, unga yozuvchi bo‘lib, she’r, hikoyacha, maqolalar berib turish kerak”.
7
Jadid ijodkorlari bolalar adabiyotidagi dramaturgiyani rivojlantirishda ham muhim
qadamlar tashladilar. G‘ulom Zafariyning “Bahor”, “Binafsha”, “Quyon” va “Tilak” kabi bir
pardali pyesalari bolalar dramaturgiyasining dastlabki namunaları sifatida alohida ahamiyatga
ega. Bu asarlar bolalar hayotidan olingan bo‘lib, xalq kuy-qo‘shiqlaridan va o‘yin usullaridan
foydalangan holda sahnaviy ta’sirchanlikka erishdi.
1
Barakayev R. (2004) O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. Т., Fan, 2004. 34-b
2
Avloniy A. (1910) Birinchi muallim. Т., Matbaa-i Islomiya, 1910. 12-b.
3
Barakayev R. (2004) O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. Т., Fan, 2004. 45-b.
4
Barakayev R. (2004) O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. Т., Fan, 2004. 46-b.
5
Munavvarqori Abdurashidxonov. (1907) Adibi avval. Samarqand, O‘zbek nashriyoti, 1907. 8-b.
6
Avloniy A. (1912) Ikkinchi muallim. Т., Matbaa-i Islomiya, 1912. 15-b.
7
Ramzi M. Armug‘on / / Yosh kuch. .1929. — № 1. — В. 1.
71
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Abdulla Qodiriyning “Tayoq maktabi” hikoyasi esa bolalar adabiyotidagi tanqidiy
yondashuvni namoyon qildi. Bu hikoyada eski maktab tartiblari, o‘qitish usullarining
qoniqarsizligi va domlalarning qattiqqo‘l munosabati fosh qilinadi. Hikoyadagi Muxtor obrazi
orqali bolalar dunyosidagi ijtimoiy muammolar yorqin tasvirlanadi.
Jadid ijodkorlari bolalar adabiyotini boyitish uchun xorijiy adabiyotlardan keng
foydalandilar. Rus adabiyotidagi Ivan Krilov, Lev Tolstoy va jahon adabiyotidagi Hans Christian
Andersenning asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilindi va bolalar adabiyotidagi axloqiy tarbiyani
mustahkamladi. Abdulla Avloniy Krilovning “Maymun ila ko‘zoynak”, “Tulki ila qarg‘a” kabi
masallarini “Maktab gulistoni” kitobida nashr etdi.
Shu bilan birga, Andersenning “Margaritka” va “Qush qo‘shig‘i” hikoyalari “Sharq
chechagi” jurnalida chop etilib, bolalar adabiyotini universal qadriyatlar bilan boyitdi. Sadriddin
Ayniy va Abdulla Qodiriyning bolalar uchun hikoyalari ham rus va jahon adabiyotidagi ilg‘or
an’analardan ta’sirlangan edi.
Jadidlar bolalar adabiyotida muhim yutuqlarga erishgan bo‘lsalar-da, bir qator
muammolar rivojlanishni chekladi. Nashrlarning cheklanganligi, bosmaxonalar sonining kamligi
va 1920-yillardan keyingi Sovet repressiyalari jadid faoliyatiga to‘sqinlik qildi. Shu bilan birga,
asarlarning ko‘pincha didaktik xarakterga ega bo‘lishi ijodiy xilma-xillikni chekladi.
Yuqorida aytilgan fikrlardan kelib chiqib, shuni ta’kidlash joizki, bolalar adabiyotining
shakllanishida jaded davri ijodkorlarining roli beqiyosdir. Ayniqsa, jadidlar bolalar adabiyotini
milliy o‘zlikni shakllantirish va ma’rifatni targ‘ib qilish vositasi sifatida rivojlantirdilar. Ularning
sa’y-harakatlari tufayli darsliklar, matbuot va dramatik asarlar orqali bolalar adabiyoti tizimli
shakl oldi. Aynan shu davrda bolalar dramaturgiyasi va tarjimachilikning paydo bo‘lishi va
rivojlanishiga tamal toshi qo‘yildi. Aytish mumkinki, jadid merosi zamonaviy o‘zbek bolalar
adabiyotidagi milliy ruhni mustahkamlashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Jadid ijodkorlari o‘zbek bolalar adabiyotining poydevorini qo‘yib, uni milliy uyg‘onish
va ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida rivojlantirdilar. Ularning darsliklari, she’r va hikoyalari,
matbuotdagi faoliyati, dramatik asarlari va tarjimachilikdagi sa’y-harakatlari bolalarda milliy
o‘zlik, vatanparvarlik va axloqiy qadriyatlar shakllantirdi. Nashriy, moliyaviy va siyosiy
muammolar jadid faoliyatini cheklagan bo‘lsa-da, ularning merosi bugungi o‘zbek bolalar
adabiyotidagi milliy ruhni mustahkamlashda davom etmoqda.
Jadid bolalar adabiyotining kelajakdagi tadqiqotlari bir nechta yo‘nalishda rivojlanishi
mumkin.
Birinchidan, dramaturgiya sohasidagi jadid asarlarining sahnaviy imkoniyatlari va
zamonaviy talqinlari o‘rganilishi kerak.
Ikkinchidan, tarjimachilik faoliyati va uning bolalar adabiyotidagi ta’siri chuqurroq tahlil
qilinishi lozim.
Uchinchidan, jadidlarning darsliklari va matbuotidagi didaktik yondashuvlar zamonaviy
pedagogika nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqilishi foydali bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Avloniy A. Birinchi muallim. Т., Matbaa-i Islomiya, 1910. 50-b.
2.
Avloniy A. Ikkinchi muallim. Т., Matbaa-i Islomiya, 1912. 60-b.
3.
Avloniy A. Maktab gulistoni. Т., Matbaa-i Islomiya, 1915. 70-b.
4.
Barakayev R. O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. Т., Fan, 2004. 100-b.
5.
Hamza Hakimzoda. Yengil adabiyot. Samarqand, O‘zbek nashriyoti, 1916. 40-b.
72
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
6.
Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. Toshkent, “0 ‘zbekiston”, 2008.
7.
Munavvarqori Abdurashidxonov. Adibi avval. Samarqand, O‘zbek nashriyoti, 1907. 30-b.
8.
Qosimov B. Milliy uyg‘onish va o‘zbek adabiyoti. Т., Sharq, 2004.
9.
Yoqubov H. Bolalar adabiyoti estetikasi. Т., Sharq, 2010. 100-b.
