Sentabr, 2025-Yil
131
YANGI O‘ZBEKSITONDA KIBERXAVFSIZLIK VA MA’LUMOTLARNI HIMOYA
QILISH
Turonov Dostonbek Murodqobulovich
E-mail:
Dostonbekturonov.edu@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17144769
Annotatsiya.
Yangi O‘zbekiston sharoitida kiberxavfsizlik va ma’lumotlarni himoya qilish
milliy siyosat, huquqiy baza, texnologik infratuzilma va kadrlar tayyorlashni o‘zaro
uyg‘unlashtirishni talab etadi. Maqolada so‘nggi yillarda qabul qilingan qonunlar, strategik
tashabbuslar, davlat va xususiy sektor hamkorligi, shuningdek, raqamli infratuzilmani himoya
qilish bo‘yicha amaliy choralar tahlil qilinadi. Kiberxavfsizlik sohasida muammolar, xatarlar va
ularni bartaraf etish yo‘llari hamda kelajak uchun takliflar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
kiberxavfsizlik, ma’lumotlarni himoya qilish, raqamli infratuzilma, xalqaro
hamkorlik, huquqiy mexanizmlar.
KIRISH
Zamonaviy dunyoda yangi texnologiyalar, elektron xizmatlar bizning kundalik
hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Jamiyat kundan-kun axborotkommunikatsiya
texnologiyalariga tobora ko‘proq qaram bo‘lib borayotganligini hisobga olib, ushbu
texnologiyalarni himoya qilish va ulardan foydalanish milliy manfaatlar uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega va juda muhim mavzuga aylanmoqda. Bugungi kunda axborot jamiyatini
rivojlantirishning zaruriy sharti bu kiberxavfsizlikdir, uni xavfsizlikning texnik va
qonunchilikgacha bo‘lgan deyarli cheksiz ro‘yxati va ularni hal qilish yo‘li bilan ta’minlash
mumkin. kiberxavfsizlik masalalari alohida kompyuter vositasida axborot xavfsizligi darajasidan
har bir davlatning axborot va milliy xavfsizligining ajralmas qismi sifatida yagona kiberhavfsizlik
tizimini yaratish darajasigacha boradi. Shu sababli, har bir tashkilot uchun kiberxavfsizlikni
ta’minlash maqsadida mazkur soha bilan shug‘ullanuvchi xodimlar jalb qilinmoqda va xodimlarni
kiberxavfsizlikka oid bilimlar bilan doimiy tanishtirib boorish uchunqator seminartreyning
mashg‘ulotlari tashkil etilmoqda. Yangi O‘zbekiston raqamli transformatsiya jarayonini
jadallashtirib, davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va ijtimoiy hayotning ko‘plab sohalarini elektron
shaklga o‘tkazmoqda [1,2,3]. Bu jarayon ma’lumotlar hajmi va ularning ahamiyatini oshirarkan,
kiberxavfsizlik va ma’lumotlarni himoya qilish masalalari ustuvor vazifa sifatida ko‘tarilgan.
Milliy va sektorlararo siyosat, qonunlar, texnologik yechimlar hamda xavfsizlik madaniyatini
shakllantirish orqali raqamli xavflarga qarshi samarali kurash olib borish zarur. Kirishda amaliy va
huquqiy asoslar, mavjud holat va dolzarb muammolar qisqacha ko‘rib chiqiladi [4].
ASOSIY QISM
Yangi O‘zbekiston raqamli transformatsiya jarayonida kiberxavfsizlik va ma’lumotlarni
himoya qilish masalalariga katta e’tibor qaratmoqda [5]. Davlat organlari, xususiy sektor va ilmiy
muassasalar o‘rtasida hamkorlik kuchaytirilmoqda, qonunchilik bazasi yangilanmoqda hamda
milliy strategiyalar qabul qilinmoqda. Bu jarayonlar ma’lumotlar oqimini tartibga solish, fuqarolar
va tashkilotlarning elektron xizmatlardan xavfsiz foydalanishini ta’minlash hamda davlat
infratuzilmasini himoya qilishga yo‘naltirilgan. Shu bilan birga, texnologik jihatdan zaif bo‘lgan
tizimlarni modernizatsiya qilish va xavfsizlik standartlarini joriy etish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Sentabr, 2025-Yil
132
Kiberxavfsizlik sohasidagi yuridik va institutsional tizimni mustahkamlash maqsadida
O‘zbekistonda yangi qonun va normativ hujjatlar ishlab chiqilmoqda. Ma’lumotlarni himoya
qilish, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi va kiberxurujlar oldini olish bo‘yicha xalqaro tajriba tahlil
qilinib, mahalliy sharoitga mos tushadigan qonunlar qabul qilinmoqda. Ushbu hujjatlar davlat
organlarining xavfsizlik talablariga rioya etishini majburiy qilishi, jarayonlarni nazorat qilish va
jazo choralari mexanizmlarini belgilashi muhimdir [6,7,8,9,10]. Kiberxavfsizlik hozirda yangi
kirib kelgan tushunchalardan biri bo‘lib, unga berilgan turlicha ta’riflar mavjud. Xususan,
CSEC2017 Joint Task Force manbasida kiberxavfsizlikka quyidagicha ta’rif berilgan:
kiberxavfsizlik – hisoblashlarga asoslangan bilim sohasi bo‘lib, buzg‘unchilar mavjud bo‘lgan
sharoitda amallarni to‘g‘ri bajarilishini kafolatlash uchun o‘zida texnologiya, inson, axborot va
jarayonlarni mujassamlashtiradi. U xavfsiz kompyuter tizimlarini yaratish, amalga oshirish,
tahlillash va testlashni o‘z ichiga oladi. Kiberxavfsizlik ta’limning mujassamlashgan bilim sohasi
bo‘lib, qonuniy jihatlarni, siyosatni, inson omilini, etika va risklarni boshqarishni o‘z ichiga oladi.
Tarmoqlar sohasida faoliyat yuritayotgan Cisco tashkiloti esa kiberxavfsizlikka quyidagicha ta’rif
bergan: Kiberxavfsizlik – tizim, tarmoq va dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti.
Ushbu kiberxujumlar odatda maxfiy axborotni boshqarish, almashtirish yoki yo‘q qilishni;
foydalanuvchilardan pul undirishni; normal ish faoliyatini buzishni maqsadqiladi. Hozirgi kunda
samarali kiberxavfsizlik choralarini amalga oshirish insonlarga qaraganda qurilmalar soni va
turlarining kattaligi va buzg‘unchilar salohiyatini ortishi natijasida amaliy tomondan
murakkablashib bormoqda. Har qanday turdagi xavfsizlikni buzish mumkin deya
kibermutaxassislar ta’kidlab o‘tishadi,qachonki bu xavfszilikka inson omili aralashsa. Buni oddiy
misol asosida ko‘rib chiqishimiz mumkin. Jamshid amazon.com onlayn do‘konidan biror narsani
sotib olmoqchi, deylik. Buning uchun Jamshid turli kriptografik usullarga tayanadigan SSL
(Secure Sockets Layer) protokoli yordamida Amazon bilan ishonchli bog‘lanish uchun veb-
brauzerdan foydalanishi mumkin. Ushbu protokol barcha zarur amallar to‘g‘ri bajarilganida
kafolatli xavfsizlikni ta’minlaydi. Biroq, ushbu protokolga qaratilgan ba’zi hujum turlari (O‘rtada
turgan odam hujumi, Manin-the-middle attack) mavjudki, ularni amalga oshishi uchun
foydalanuvchi “ishtirok”i talab etiladi.
Texnologik infratuzilma va tizimlarni himoya qilish sohasida investitsiyalar ajratilmoqda.
Bulutli xizmatlar, ma’lumotlar markazlari va keng polosali internet tarmoqlari xavfsizligini
ta’minlash uchun zamonaviy uskunalar va dasturiy yechimlar joriy etilmoqda [11]. Shu bilan
birga, kiberxavfsizlik operatsiyalari markazlari tashkil etilib, real vaqtda tahdidlarni aniqlash va
ularga javob berish imkoniyatlari yaxshilanmoqda. Bu esa davlat va biznesni yuqori malakali
texnik va analitik resurslar bilan ta’minlashga yordam beradi. Kadrlar tayyorlash va malaka
oshirish sohasida oliy ta’lim muassasalari va kasb-hunar markazlari hamkorligi kuchaytirilmoqda.
Kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar yetishtirish, ta’lim dasturlarini xalqaro talablarga
moslashtirish va amaliy laboratoriyalar yaratish ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Bundan tashqari,
xususiy sektor bilan hamkorlik orqali stajirovkalar va treninglar tashkil etilib, kadrlarning real
tajribaga ega bo‘lishi ta’minlanmoqda [12].
Fuqarolarni ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha xabardor qilish va xavfsizlik
madaniyatini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Elektron xizmatlardan foydalanganda
xavfsizlik qoidalariga amal qilish, shaxsiy ma’lumotlarni saqlash va parollarni boshqarish
Sentabr, 2025-Yil
133
bo‘yicha ommaviy kampaniyalar o‘tkazilmoqda [13, 14]. Bu chora-tadbirlar fuqarolarni ijtimoiy
muhitda yuzaga keladigan xatarlar haqida xabardor qilishi va oddiy foydalanuvchilarni ham
kiberxavfsizlik jarayoniga jalb etadi [15].
Xalqaro hamkorlik va standartlarga muvofiqlik Yangi O‘zbekistonning raqamli
xavfsizligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro tashkilotlar, qo‘shni mamlakatlar
hamda yetakchi texnologik kompaniyalar bilan hamkorlik orqali tajriba almashinuvi, birgalikdagi
mashg‘ulotlar va tahdidlarga qarshi kurashish mexanizmlari rivojlantirilmoqda. Shuningdek,
global standartlar va sertifikatlashtirish tizimlarini joriy etish orqali mahalliy tizimlar xalqaro talab
darajasiga olib chiqilmoqda [16]. Kiberxatarlar doimiy ravishda rivojlanib borayotgani sababli
monitoring va tahdidlarni bashorat qilish tizimlarini takomillashtirish zarur. Sun’iy intellekt va
katta ma’lumotlar analitikasi yordamida tahdidlarni aniqlash, hujumlarning xatti-harakatlarini
tahlil qilish va avvaldan profilaktika choralari ko‘rish imkoniyati oshirilmoqda. Bu esa resurslarni
samarali taqsimlash va hujumlarga tezkor javob berish imkonini beradi. Uzoq muddatli istiqbolda
Mahalliy sanoatni rivojlantirish, kiberxavfsizlik mahsulotlari va xizmatlarini mahalliylashtirish
iqtisodiy mustaqillikni oshiradi. Milliy kiberxavfsizlik mahsulotlarini ishlab chiqish va eksport
qilish iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytiradi hamda tashqi bozorlar bilan raqobatbardosh bo‘lishga
yordam beradi. Buning uchun ilmiy-tadqiqot infratuzilmasini rivojlantirish va startaplarni qo‘llab-
quvvatlash lozim[17, 18, 19, 20, 21].
Yangi O‘zbekistonda kiberxavfsizlik va ma’lumotlarni himoya qilish kompleks
yondashuvni talab etadi. Qonunchilik, texnologiya, kadrlar, xalqaro hamkorlik va jamoatchilik
xabardorligi bir-biri bilan uyg‘unlashganda raqamli transformatsiyaning xavfsizligi ta’minlanadi.
Kelgusida barqaror rivojlanish uchun investitsiyalarni oshirish, standartlar va amaliyotlarni
takomillashtirish, shuningdek, mahalliy kadrlar va mahsulotlarni qo‘llab-quvvatlashga e’tibor
qaratish lozim.
Yangi O‘zbekistonda kiberxavfsizlikni rivojlantirish tarixiy tajriba va meros bilan
chambarchas bog‘liq. Markaziy Osiyo hududida axborot almashinuvi va savdo yo‘llari qadimdan
mavjud bo‘lib, bu an’analar kommunikatsiya va xavfsizlik muammolarini hal qilish bo‘yicha
mustahkam poydevor yaratadi. Tarixdan o‘rganilgan xatolar — masalan, axborot yetishmovchiligi
yoki tashqi ta’sirlardan himoyasizlik — bugungi raqamli davr uchun saboq bo‘lib xizmat qiladi.
Shu tariqa tarixiy tahlil siyosat ishlab chiqishda va xavfsizlik strategiyalarini shakllantirishda yo‘l-
yo‘riq beradi.
Falsafa axborot va ma’lumotlarni himoya qilish masalalarida axloqiy mezonlarni
belgilaydi. Shaxsiy hayotga hurmat, fuqarolarning erkinligi va davlat xavfsizligi o‘rtasidagi
muvozanatni aniqlashda falsafiy tahlil zarur. Yangi O‘zbekiston kontekstida bu muvozanatni
topish – raqamli huquqlarni kafolatlash va zaruriy xavfsizlik choralarini joriy etish orqali amalga
oshiriladi. Axborot etikasi siyosat va qonunchilikka insoniy qadriyatlarni singdirish imkonini
beradi.
Tibbiyot sohasida bemorlar ma’lumotlari maxfiyligi ayniqsa muhim. Elektron sog‘liqni
saqlash tizimlari orqali uzatiladigan va saqlanadigan ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llarga tushmasligi
uchun kuchli shifrlash, autentifikatsiya va kirish nazorati talab etiladi. Bundan tashqari, tibbiy
qurilmalar va telemeditsina xizmatlarining kiberxavfsizligi bevosita bemor xavfsizligiga ta’sir
qiladi — hujumlar diagnostika va davolash jarayonlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Sentabr, 2025-Yil
134
Tarixda epidemiyalar va tibbiy inqirozlar mobaynida axborotning noto‘g‘ri tarqalishi yoki
sir saqlanmasligi bilan bog‘liq muammolar kuzatilgan. Bugungi kunda tibbiyot sohasidagi
ma’lumotlarni himoya qilish siyosatiga tarixiy saboqlarni qo‘shish orqali, sog‘liqni saqlash
kommunikasiyalarida ishonchni mustahkamlash mumkin. Bu bemorlar va jamiyat o‘rtasida
ma’lumot almashinuvining shaffof va xavfsiz mexanizmlarini yaratadi.
Yangi O‘zbekistonda sog‘liqni saqlashda texnologik yechimlarni joriy etishda falsafiy
yondashuv qo‘llanilishi kerak: inson markaziyligini saqlab qolgan holda texnologik
samaradorlikni oshirish. Shuningdek, tibbiy axborot tizimlarining dizayni etik printsiplarga —
masalan, zararni kamaytirish va foydasini maksimal qilish — asoslanishi lozim. Bu yondashuv
bemorlarga nisbatan hurmat va xavfsizlikni birgalikda ta’minlaydi.
Kelajakda tarixiy bilim, falsafiy tahlil va tibbiyot tajribasini birlashtirgan holda
kiberxavfsizlik siyosatini rivojlantirish Yangi O‘zbekiston uchun muhim bo‘ladi. Amaliy
tavsiyalar: tarixiy tahlil asosida xavf modellari yaratish, axborot etikasi bo‘yicha milliy
normativlarni ishlab chiqish, tibbiy ma’lumotlar uchun maxsus xavfsizlik standartlarini joriy etish
hamda sog‘liqni saqlash xodimlarini kiberxavfsizlik bo‘yicha doimiy tayyorlash. Bu choralar
milliy sog‘liqni saqlash tizimining ishonchliligini oshiradi va fuqarolarning huquqlarini himoya
qiladi.
XULOSA
Yangi O‘zbekistonda kiberxavfsizlik va ma’lumotlarni himoya qilish samarali davlat
boshqaruvi, kuchli huquqiy bazasi, texnologik yangilanish va malakali kadrlar tayyorlashni talab
qiladi. Jamiyatda xavfsizlik madaniyatini rivojlantirish, xususiy sektor bilan hamkorlikni
kuchaytirish va xalqaro standartlarga mos keluvchi siyosatni amalga oshirish orqali raqamli
xatarlarni minimallashtirish mumkin. Kelajak uchun tavsiya etiladigan asosiy yo‘nalishlar: xalqaro
tajriba va standartlarni joriy etish, mahalliy kadrlarni o‘qitish, kiritilgan qonunchilikni
takomillashtirish va texnologik yechimlarga investitsiyalarni oshirish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Misri, M. E. (2025, April). Stock Market Price Prediction using Ebola Optimization Search
Algorithm with Bi-Directional Gated Recurrent Unit. In 2025 4th International Conference
on Distributed Computing and Electrical Circuits and Electronics (ICDCECE) (pp. 1-6).
IEEE.
2.
Norkulov, D. T., Narkulov, S. D., & Iskandarov Sh, A. (2022). Alimova SG, Pardayev AA
Umarova FS, Khudoykulov AB THE ROLE OF PHILOSOPHICAL THINKING AND
PHILOSOPHICAL KNOWLEDGE IN UNDERSTANDING NATIONAL IDENTITY.
ASEAN Journal on Science & Technology for Development, 39(4), 605-613.
3.
Misri, M. E. (2024, December). Binary Water Wheel Plant Algorithm with Soft Gated
Recurrent Unit for Software Defect Prediction. In 2024 4th International Conference on
Mobile Networks and Wireless Communications (ICMNWC) (pp. 1-5). IEEE.
4.
Ниёзова, Н. Ш. (2022). Сущность и значения книга Абу Райхан Беруний
«Минерология»(«Китаб ал-джамахир фи ма ‘рифат алджавахир») (Doctoral
dissertation, Abu Rayhon Beruniy ilmiy-madaniy merosining ahamiyati va uning fan
taraqqiyotidagi o ‘rni).
Sentabr, 2025-Yil
135
5.
Misri, M. E. (2024, December). Binary Water Wheel Plant Algorithm with Soft Gated
Recurrent Unit for Software Defect Prediction. In 2024 4th International Conference on
Mobile Networks and Wireless Communications (ICMNWC) (pp. 1-5). IEEE.
6.
Ниёзова, Н. (2022). Teletibbiyotni rivojlantirish–inson salomatligini saqlashda yangi
bosqich. Materials of International student’s conference: Digitalization is the future of
medicine.
7.
Бўриев, О., Искандаров, Ш., & Хўжаёров, А. (2022). Абу Райҳон Берунийнинг
“Ҳиндистон” асари ноёб этнографик манба сифатида. Academic research in
educational sciences, (3), 399-411.
8.
Ниёзова, Н. Ш. (2022). ИНСОН ҚАДР–ҚИММАТИ ВА ҲУҚУҚИНИ МУҲОФАЗА
ҚИЛИШ–ФАРОВОНЛИК ГАРОВИ. Academic research in educational sciences,, 222-
223.
9.
Абилов, Ў. М. (2024). Социальные и гносеологические основы оптимизма-
пессимизма (Doctoral dissertation, Filologiya, falsafa, madaniyat va san’at: umumiy
muammolar va yechimlar).
10.
Kholikova, R. E., Narkulov, D. T., Abilov, U. M., Khudoykulov, A. B., Karimov, N. R.,
Iskandarov, S. A., ... & Niyozova, N. S. (2023). Impact of Renaissances in The History of
Uzbekistan And Causative Factors of The Third Renaissance. Journal of Law and
Sustainable Development, 11(12), e2518-e2518.
11.
Abilov, U. M., & Shakasimovich, M. B. (2022). Spirituality is a Light from the Mirror of
the Soul. American Journal of Social and Humanitarian Research, 3(6), 104-109.
12.
Абилов, У. М. (2022). Садоқатли дўст тимсолига молик ҳаёт фалсафасига амал
қилган инсон (Doctoral dissertation, Орзуларга ҳамоҳанг ҳаёт. Профессор ДТ
Норқуловнинг 70 йиллигига бағишланган илмий анжуман материаллари).
13.
Абилов, У. (2022, May). ДАВЛАТ ТИЛИГА ЭЪТИБОР-МИЛЛИЙ ЎЗЛИКНИ
АНГЛАШ ВА УНИ НАМОЁН ҚИЛИШ АСОСИДИР. МАМЛАКАТИМИЗДА
УЧИНЧИ РЕНЕССАНС ҒОЯСИНИ КЕНГ ТАРҒИБ ҚИЛИШДА ИЖТИМОИЙ-
ГУМАНИТАР ФАНЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ ВА ЎРНИ МАВЗУСИДА ИЛМИЙ-
АМАЛИЙ ОНЛАЙН КОНФЕРЕНЦИЯ МАТЕРИАЛЛАРИ.
14.
Абилов, У. (2022, May). ДАВЛАТ ТИЛИ ҲАҚИДА МУЛОҲАЗАЛАР.
МАМЛАКАТИМИЗДА УЧИНЧИ РЕНЕССАНС ГОЯСИНИ КЕНГ ТАРҒИБ
ҚИЛИШДА ИЖТИМОИЙ-ГУМАНИТАР ФАНЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ ВА ЎРНИ
МАВЗУСИДА ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ОНЛАЙН КОНФЕРЕНЦИЯ МАТЕРИАЛЛАРИ.
15.
Абилов, У. (2022). Миллий-маданий меъросимиз бўлган давлат тили ҳақида
мулоҳазалар (Doctoral dissertation).
16.
Абилов, У. (2022). Учинчи ренессанс давлат тилига эътибордан бошланади (Doctoral
dissertation).
17.
Ниёзова, Н. Ш. (2014). Здоровый образ жизни и гигиеническая культура. The Way of
Science, 50.
18.
Iskandarov, S. (2020). O ‘zbekiston arablarining til xususiyatlari va etnolingvistik o
‘zgarishlar. Uzbekistan: Language and Culture, 2(2).
19.
Misri, M. E. The Impact Of Devops Practices On Software Development Lifecycle.
Sentabr, 2025-Yil
136
20.
Искандаров, Ш. А. (2017). ОБ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ АРАБОВ УЗБЕКИСТАНА
И СВЯЗАННЫХ С НЕ ЭТНОТОПОНИМАХ. Вестник антропологии, (4), 38-46.
21.
Агабабян, И. Р., Тошназарова, Н. Ш., Тошназаров, Ш. М., & Журакулов, Ф. Н.
(2020). Рациональная гипотензивная терапия в профилактике хронической
сердечной недостаточности у больных гипертонической болезнью. Вестник науки и
образования, (24-3 (102)), 63-67.
