ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
362
ANTIBIOTIKLAR REZISTENTLIGINING SHAKLLANISH MEXANIZMLARI,
UNING GLOBAL SOG‘LIQNI SAQLASH TIZIMIGA TA’SIRI VA YANGI
ANTIBAKTERIAL TERAPIYA YO‘NALISHLARINI ISHLAB CHIQISH ZARURATI
Burxonjonova Aziza Bahodir qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro universtiteti
Ergashov Ozodjon Ilhomovich
Ilmiy rahbar. Phd klinik fanlar kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17165960
Annotatsiya.
Mazkur
maqolada
antibiotiklarga
rezistentlikning
shakllanish
mexanizmlari, uning global sog‘liqni saqlash tizimiga ko‘rsatadigan xavfli ta’siri hamda yangi
antibakterial terapiya yo‘nalishlarini ishlab chiqish zarurati tahlil qilingan. Antibiotiklarning
noto‘g‘ri va nazoratsiz qo‘llanilishi natijasida patogen mikroorganizmlarda genetik o‘zgarishlar
sodir bo‘lib, multidori rezistent shtammlar paydo bo‘lmoqda. Bu holat infeksion kasalliklarni
davolashni qiyinlashtirib, o‘lim ko‘rsatkichining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Shu bois zamonaviy
biotexnologiyalar, fagogterapiya, antimikrob peptidlar va sun’iy intellekt asosida yaratilayotgan
yangi terapiya yo‘nalishlari global sog‘liqni saqlash tizimida muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
antibiotiklar, rezistentlik, global sog‘liqni saqlash, antibakterial terapiya,
fagogterapiya, antimikrob peptidlar.
Kirish
XX asrning o‘rtalaridan boshlab antibiotiklar insoniyatning eng katta ilmiy
kashfiyotlaridan biri sifatida ko‘rilib, ko‘plab yuqumli kasalliklar ustidan g‘alaba qozonishga
yordam berdi. Biroq, antibiotiklarning haddan tashqari va noto‘g‘ri qo‘llanilishi natijasida
bakteriyalarda chidamlilik (rezistentlik) mexanizmlari shakllanib bordi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, antibiotiklarga rezistentlik XXI asrning eng jiddiy global
sog‘liqni saqlash muammolaridan biri hisoblanadi[1].
Antibiotiklar rezistentligining kengayishi infeksiyalarni davolash samaradorligini
kamaytiribgina qolmay, jarrohlik amaliyotlari, transplantatsiya, onkologik terapiya va
reanimatsiya jarayonlarida ham katta xavf tug‘diradi. Natijada oddiy infeksiyalar ham o‘lim
bilan yakunlanishi mumkin. Shu bois, antibiotiklar rezistentligining shakllanish mexanizmlarini
chuqur o‘rganish va yangi antibakterial terapiya yo‘nalishlarini ishlab chiqish bugungi kunda
global sog‘liqni saqlash tizimining ustuvor vazifalaridan biridir.
Asosiy qism
•
Antibiotiklar rezistentligining shakllanish mexanizmlari
Bakteriyalarda rezistentlik quyidagi mexanizmlar orqali shakllanadi:
o
Fermentativ inaktivatsiya. Ba’zi bakteriyalar antibiotiklarni parchalovchi fermentlar
(masalan, β
-laktamazalar) ishlab chiqaradi[2].
o
Maqsad molekulalarining modifikatsiyasi. Antibiotiklarning hujayra ichidagi maqsadli
joylariga bog‘lanishini qiyinlashtiruvchi o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Masalan, ribosomal RNK
mutatsiyalari aminoglikozidlarga chidamlilikni ta’minlaydi[3].
o
Efflyuks nasoslari. Bakteriya hujayrasidan antibiotiklarni faol ravishda chiqarib
yuboradigan oqsillar hosil bo‘ladi, bu esa dori samaradorligini pasaytiradi[4].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
363
o
Membrana o‘zgarishlari. Bakteriya hujayra devorida o‘zgarishlar sodir bo‘lib,
antibiotikning kirib borishi qiyinlashadi.
Rezistentlik genetik mexanizmlar orqali tarqaladi: vertikal uzatish (mutatsiyalar nasldan-
naslga o‘tadi) va gorizontal uzatish (plazmidlar, transpozonlar va bakteriofaglar orqali genlar
almashinuvi) orqali.
•
Global sog‘liqni saqlash tizimiga ta’siri
JSST ma’lumotlariga ko‘ra, 2050
-yilga kelib antibiotiklarga rezistent infeksiyalar dunyo
bo‘yicha har yili 10 millionga yaqin odamning o‘limiga sabab bo‘lishi mumkin[5]. Bu esa
saraton kasalliklari va yurak-
qon tomir kasalliklaridan keyin uchinchi yetakchi o‘lim sababiga
aylanishi ehtimoli bor.
Rezistentlikning kengayishi quyidagi oqibatlarga olib kelmoqda:
Infeksiyalarni davolashning samarasizligi
–
oddiy dori vositalari yordam bermaydi,
davolash muddati uzayadi.
Davolash xarajatlarining ortishi
–
kuchliroq va qimmatroq dorilarni qo‘llash zarur
bo‘ladi.
Kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichining ko‘tarilishi –
multidori rezistent shtammlar (MDR)
sababli sog‘liqni saqlash tizimiga katta yuk tushmoqda.
Iqtisodiy zarar
–
ishchi kuchi yo‘qotilishi, uzoq muddatli davolanish va reabilitatsiya
jarayonlari mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi[6].
•
Yangi antibakterial terapiya yo‘nalishlari
Antibiotiklar samaradorligi pasayib borar ekan, ilmiy jamoatchilik alternativ
yondashuvlarni izlamoqda:
Fagogterapiya. Bakteriofaglar maqsadli ravishda bakteriyalarni yo‘q qiladi. Bu usul
ayniqsa multidori rezistent infeksiyalarni davolashda istiqbolli hisoblanadi [7].
Antimikrob peptidlar. Tabiiy va sintetik peptidlar bakterial membranalarni buzib, tezkor
antibakterial ta’sir ko‘rsatadi. Ular antibiotiklarga nisbatan pastroq rezistentlik xavfiga ega[8].
CRISPR-
Cas texnologiyasi. Gen tahriri orqali bakteriyalarning rezistentlik genlarini yo‘q qilish
mumkinligi tadqiq etilmoqda. Sun’iy intellekt asosida dori ishlab chiqish. Mashina o‘rganish
algoritmlari yangi antibakterial molekulalarni topishda qo‘llanmoqda. 2020
-
yilda sun’iy intellekt
yordamida “halitsin” nomli yangi antibiotik aniqlangani bunga misol bo‘la oladi[9]. Probiotik va
mikrobiota asosidagi yondashuvlar. Ichak mikroflorasini tiklash orqali patogen bakteriyalarning
o‘sishini cheklash mumkin.
Xulosa
Antibiotiklar rezistentligi XXI asrning eng jiddiy global sog‘liqni saqlash
muammolaridan biri bo‘lib, infeksion kasalliklarni davolash samaradorligini sezilarli darajada
pasaytiradi va ko‘plab hayotiy muolajalarni xavf ostida qoldiradi. Rezistentlikning shakllanish
mexanizmlarini chuqur o‘rganish, nazoratsiz antibiotik qo‘llashni cheklash, xalqaro miqyosda
monitoring tizimini kuchaytirish va yangi antibakterial terapiya yo‘nalishlarini ishlab chiqish
global miqyosda dolzarb vazifadir. Fagogterapiya, antimikrob peptidlar, gen muhandisligi va
sun’iy intellekt asosidagi innovatsiyalar kelajakda antibiotiklarga qarshi samarali alternativ
bo‘lishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
364
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
World Health Organization. Antimicrobial resistance: global report on surveillance. WHO,
2014.
2.
Bush K., Bradford P.A. β
-
Lactams and β
-lactamase inhibitors: an overview. Cold Spring
Harb Perspect Med. 2016;6(8):a025247.
3.
Wilson D.N. Ribosome-targeting antibiotics and mechanisms of bacterial resistance. Nat
Rev Microbiol. 2014;12(1):35
–
48.
4.
Li X.Z., Plesiat P., Nikaido H. The challenge of efflux-mediated antibiotic resistance in
Gram-negative bacteria. Clin Microbiol Rev. 2015;28(2):337
–
418.
5.
O’Neill J. Tackling drug
-resistant infections globally: final report and recommendations.
Review on Antimicrobial Resistance. London, 2016.
6.
Laxminarayan R., et al. Antibiotic resistance
—
the need for global solutions. Lancet Infect
Dis. 2013;13(12):1057
–
1098.
7.
Abedon S.T., Kuhl S.J., Blasdel B.G. Phage treatment of human infections. Bacteriophage.
2011;1(2):66
–
85.
8.
Mahlapuu M., Håkansson J., Ringstad L., Björn C. Antimicrobial peptides: an emerging
category of therapeutic agents. Front Cell Infect Microbiol. 2016;6:194.
9.
Stokes J.M., et al. A deep learning approach to antibiotic discovery. Cell. 2020;180(4):688
–
702.e13.
